Huyện Mộ Đức là huyện đồng bằng ven biển ở phía nam tỉnh Quảng Ngãi cũ, nằm giữa Tư Nghĩa và Đức Phổ, huyện lỵ là thị trấn Mộ Đức. Từ 1/7/2025, cấp huyện không còn; địa bàn Mộ Đức cũ được gộp thành một số xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Người Quảng Ngãi biết Mộ Đức qua ba thứ: mạch nha Thi Phổ, ngã ba Thạch Trụ nơi quốc lộ 24 rẽ lên Kon Tum, và xã Đức Tân, quê ông Phạm Văn Đồng. Mộ Đức là vùng đất bằng, ruộng lúa nối với bãi cát ven biển, làng xóm đông đúc. Bài dưới đây kể về vị trí, tên gọi, sản vật và những điều cần biết về Mộ Đức sau 7/2025.
Vị trí và tên gọi
Mộ Đức nằm ở phía nam sông Vệ, phía bắc giáp Tư Nghĩa, phía nam giáp Đức Phổ, phía tây giáp Nghĩa Hành và Ba Tơ, phía đông là biển. Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam chạy dọc huyện. Đồng bằng ở đây tương đối rộng so với các huyện ven biển khác của tỉnh, xen giữa là những gò đồi thấp.
Mộ Đức là tên huyện lâu đời của Quảng Ngãi. Một số sách cũ ghi vùng này từng có tên Mộ Hoa trước khi đổi thành Mộ Đức thời nhà Nguyễn; chi tiết năm tháng giữa các tài liệu không thống nhất, nên khi trích dẫn chỉ nên nói đây là tên có từ lâu đời.
Các xã của Mộ Đức mang tiền tố Đức quen thuộc: Đức Tân, Đức Nhuận, Đức Lân, Đức Phong, Đức Chánh, Đức Thạnh, Đức Minh, Đức Lợi, Đức Hiệp, Đức Phú, Đức Hòa. Thị trấn Mộ Đức là huyện lỵ, nằm bên quốc lộ 1, có chợ, cơ quan huyện và bến xe.
Từ 1/7/2025, thị trấn và các xã của Mộ Đức được gộp lại thành một số xã mới. Tên mới có thể giữ chữ Đức hoặc lấy tên khác; người cần chính xác nên tra tại trụ sở xã mới, vì một xã mới có thể gồm nhiều xã cũ với tên hoàn toàn khác nhau.
Mạch nha Thi Phổ: nghề ngọt của làng quê
Mạch nha Thi Phổ là sản vật nổi tiếng nhất của Mộ Đức. Mạch nha làm từ gạo nếp và mầm lúa, nấu nhiều giờ cho đến khi thành mật sánh màu hổ phách. Nghề này đòi hỏi kinh nghiệm canh lửa, canh độ ngọt, và thường làm vào mùa khô.
Người làng ăn mạch nha bằng cách quấn vào hai chiếc đũa tre, kẹp với bánh tráng mè. Mạch nha cũng dùng làm kẹo gương, chè, kho cá, kho thịt. Xưa kia mạch nha được đựng trong hũ sành, nay nhiều nhà dùng hũ nhựa, hũ thủy tinh để tiện vận chuyển.
Như mọi sản vật nổi tiếng, trên thị trường có mạch nha nấu từ nguyên liệu khác, thêm đường cho nhanh. Người mua kỹ thường hỏi rõ nấu từ nếp và mầm lúa hay không, xem màu và độ dẻo. Mua tận làng là cách chắc nhất, cũng là dịp xem người làng làm nghề.
Nghề mạch nha ngày càng ít hộ làm, vì nặng nhọc và lãi không nhiều. Những gia đình còn giữ nghề thường là người lớn tuổi, con cháu phụ thêm lúc rảnh. Vài nơi được hỗ trợ làm nhãn hiệu tập thể để giữ tên làng nghề.
Đức Tân và khu lưu niệm Phạm Văn Đồng
Xã Đức Tân của Mộ Đức là quê ông Phạm Văn Đồng, người giữ cương vị Thủ tướng nhiều năm. Ở đây có khu lưu niệm, gồm nhà thờ họ, nhà trưng bày và khu mộ thân phụ, là nơi nhiều đoàn học sinh, du khách đến thăm.
Khu lưu niệm nằm giữa vùng quê, xung quanh là ruộng lúa và vườn tre. Người đến thăm nên ăn mặc gọn gàng, giữ trật tự, hỏi người trông coi trước khi chụp ảnh trong nhà trưng bày. Những dịp kỷ niệm, khu này đông người hơn thường lệ.
Ngoài Phạm Văn Đồng, Mộ Đức còn là quê của nhiều nhà khoa bảng, nhà giáo thời trước. Nhiều làng có nhà thờ họ, đình làng giữ sắc phong, gia phả, là nguồn tư liệu quý cho người nghiên cứu lịch sử địa phương.
Người nghiên cứu hoặc con cháu tìm về gốc gác nên liên hệ với hội đồng gia tộc hoặc người giữ nhà thờ họ. Nhiều dòng họ ở Mộ Đức có gốc từ phía bắc vào khai phá từ mấy trăm năm trước, gia phả ghi rõ đời thủy tổ.
Ngã ba Thạch Trụ: nơi quốc lộ 24 bắt đầu
Ngã ba Thạch Trụ trên quốc lộ 1, thuộc vùng xã Đức Lân của Mộ Đức cũ, là điểm bắt đầu của quốc lộ 24 đi lên Ba Tơ, qua đèo Violắc tới Kon Tum. Từ khi tỉnh Quảng Ngãi mở rộng lên Kon Tum, ngã ba này trở thành nút giao quan trọng của tỉnh mới.
Quanh ngã ba có chợ, quán ăn, trạm dừng cho xe đi Tây Nguyên. Xe khách, xe tải từ đồng bằng lên Kon Tum đều đi qua đây. Người đi đường dài hay dừng ăn uống, đổ xăng trước khi lên núi.
Cái tên Thạch Trụ, nghĩa là cột đá, gắn với một truyền thuyết địa phương về những tảng đá trong vùng. Người già có những cách kể khác nhau; đây là chuyện dân gian, nghe để biết hơn là để khẳng định.
Ngã ba Thạch Trụ cũng là chỗ dễ xảy ra va chạm giao thông vì nhiều xe rẽ. Người đi qua nên giảm tốc, quan sát kỹ, nhất là vào buổi tối khi xe tải đi nhiều.
Biển Mộ Đức và làng chài
Bờ biển Mộ Đức có những bãi cát dài, làng chài ở các xã ven biển như Đức Minh, Đức Lợi, Đức Thạnh, Đức Chánh, Đức Phong. Người dân đánh bắt gần bờ, nuôi trồng thủy sản, làm nước mắm. Biển ở đây ít khách du lịch hơn Sa Huỳnh hay Mỹ Khê, nên giữ được nhịp làng chài.
Mùa hè, các bãi biển Mộ Đức có người địa phương tắm chiều. Mùa gió bấc cuối năm sóng lớn, không nên tắm. Một số đoạn có dòng chảy xa bờ, người lạ nên hỏi người địa phương trước khi xuống nước.
Các làng chài Mộ Đức có lễ cầu ngư, thờ cá Ông như nhiều làng biển miền Trung. Lễ thường vào đầu năm âm lịch, có hát bả trạo, cúng tế và bữa cỗ chung. Khách muốn xem nên hỏi trước thời gian tổ chức.
Sau ruộng lúa và biển, Mộ Đức còn có vùng gò đồi phía tây, trồng keo, mía, sắn. Ba vùng này tạo nên một huyện đủ cả ruộng, đồi và biển trong một diện tích không lớn.
Mộ Đức sau 7/2025: giấy tờ và đi lại
Giấy tờ ghi huyện Mộ Đức vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, người dân đến xã mới nơi cư trú. Với những ai sinh trong giai đoạn Nghĩa Bình 1976–1989, giấy khai sinh có thể ghi huyện Mộ Đức, tỉnh Nghĩa Bình; đó vẫn là quê Mộ Đức như bây giờ.
Mộ Đức nằm trên quốc lộ 1, cách thành phố Quảng Ngãi cũ không xa về phía nam. Đường sắt Bắc – Nam chạy dọc huyện. Từ Mộ Đức có thể đi Đức Phổ, Sa Huỳnh về phía nam hoặc lên Ba Tơ, Kon Tum cũ qua ngã ba Thạch Trụ.
Người về Mộ Đức tìm quà quê thường ghé chợ thị trấn và các làng nghề mạch nha. Mùa khô là mùa làm mạch nha nhiều, hàng nhiều và tươi.
Người làm hồ sơ đất ở Mộ Đức nên ghi lại tên xã cũ bên cạnh tên xã mới trong các văn bản cá nhân, để khi trích lục hồ sơ từ trước năm 2025, cán bộ dễ tra theo tên cũ.
Với người Kon Tum cũ xuống đồng bằng, Mộ Đức thường là vùng đồng bằng đầu tiên họ chạm tới khi đi hết quốc lộ 24. Từ ngã ba Thạch Trụ, rẽ bắc là về thành phố Quảng Ngãi, rẽ nam là xuống Đức Phổ. Biết vị trí này giúp người mới đến tỉnh mới định hướng dễ hơn khi đọc bản đồ.
Ruộng lúa, gò đồi và những phiên chợ quê
Phần lớn đất Mộ Đức là ruộng lúa, xen giữa là những gò đất cao trồng mì, đậu, mè và cây ăn trái. Từ quốc lộ 1 nhìn ra, cánh đồng trải về phía biển, những lũy tre và mái nhà rải rác như các làng quê miền Trung khác. Mùa cấy, mùa gặt là lúc đồng ruộng đông người nhất.
Hệ thống thủy lợi lấy nước từ sông Vệ và các hồ chứa phía tây giúp nhiều cánh đồng làm hai vụ. Những vùng ruộng cao, xa kênh thì một vụ lúa, một vụ màu. Đất cát ven biển trồng rau, dưa, khoai lang, có nơi nuôi tôm.
Chợ quê ở Mộ Đức họp từ sáng sớm, có chợ thị trấn, chợ Thạch Trụ và chợ ở các xã. Ở chợ có cá biển từ làng chài, rau từ ruộng cát, gạo, mạch nha, bánh tráng, đồ khô. Người đi chợ quen mua theo mùa: mùa nào cá nấy, mùa nào rau nấy.
Bánh tráng là món người Mộ Đức làm nhiều, phơi trên giàn tre trước sân. Bánh tráng mè ăn với mạch nha, bánh tráng mỏng cuốn rau, bánh tráng nướng ăn với don hay cá. Một số làng còn làm bánh tráng thủ công, nhưng nhiều nhà đã dùng máy.
Đối với người ở xa, đi một phiên chợ quê ở Mộ Đức là cách dễ nhất để hiểu đời sống của vùng. Nên đi sớm, mang theo tiền lẻ, và hỏi giá trước khi mua để tránh hiểu lầm, nhất là với hàng bán theo mớ, theo bó.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Mộ Đức cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Mộ Đức cũ thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới, gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ. Cấp huyện không còn; thị trấn Mộ Đức và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Mạch nha Thi Phổ làm từ gì?
Mạch nha Thi Phổ truyền thống làm từ gạo nếp và mầm lúa, nấu nhiều giờ thành mật sánh màu hổ phách. Khi mua nên hỏi rõ nguyên liệu, vì trên thị trường có loại nấu từ nguyên liệu khác hoặc pha thêm đường.
Ngã ba Thạch Trụ ở đâu?
Ngã ba Thạch Trụ nằm trên quốc lộ 1, thuộc vùng Đức Lân của Mộ Đức cũ, là điểm bắt đầu quốc lộ 24 lên Ba Tơ, qua đèo Violắc tới vùng Kon Tum cũ.
Quê ông Phạm Văn Đồng ở đâu?
Quê ông Phạm Văn Đồng là xã Đức Tân, huyện Mộ Đức cũ, tỉnh Quảng Ngãi. Ở đây có khu lưu niệm gồm nhà thờ họ, nhà trưng bày và khu mộ thân phụ ông.
Mộ Đức giáp với huyện nào?
Mộ Đức cũ phía bắc giáp Tư Nghĩa, phía nam giáp Đức Phổ, phía tây giáp Nghĩa Hành và Ba Tơ, phía đông là biển. Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam chạy dọc huyện.
Tên Mộ Đức có từ khi nào?
Mộ Đức là tên huyện lâu đời của Quảng Ngãi, có từ thời nhà Nguyễn. Một số sách cũ ghi vùng này từng mang tên Mộ Hoa trước đó, nhưng năm đổi tên giữa các tài liệu không thống nhất.