Huyện Lý Sơn là huyện đảo duy nhất của tỉnh Quảng Ngãi cũ, gồm đảo Lớn và đảo Bé ngoài khơi phía đông bắc. Đảo vốn thuộc huyện Bình Sơn, đến đầu thập niên 1990 mới tách thành huyện riêng. Từ 1/7/2025, huyện Lý Sơn không còn; toàn bộ đảo trở thành đặc khu Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới.
Người Quảng Ngãi gọi Lý Sơn bằng cái tên quen hơn là cù lao Ré. Đây là hòn đảo hình thành từ núi lửa, đất đỏ phủ cát trắng, nơi trồng tỏi, hành, và là quê của những người lính đội Hoàng Sa thời chúa Nguyễn. Bài này không viết như một cẩm nang du lịch, mà kể lại đảo dưới góc hành chính và lịch sử: Lý Sơn đã thuộc về đâu, tổ chức thế nào, và đặc khu Lý Sơn khác huyện đảo cũ ra sao.
Từ cù lao Ré thuộc Bình Sơn đến huyện đảo
Theo các tài liệu địa phương, người Việt từ đất liền ra khai phá Lý Sơn từ khoảng thế kỷ XVII, lập các phường An Vĩnh và An Hải trên đảo. Trong nhiều thế kỷ, đảo là một phần của vùng Bình Sơn trong đất liền, việc làng việc nước đều gắn với huyện bên kia biển.
Sau năm 1975 và suốt thời Nghĩa Bình, Lý Sơn vẫn là các xã đảo của huyện Bình Sơn. Người đảo muốn làm giấy tờ cấp huyện phải đi ghe vào đất liền rồi lên Châu Ổ, mất cả ngày trời, gặp gió mùa thì phải chờ nhiều ngày.
Đầu thập niên 1990, theo nhiều tài liệu là từ năm 1993, huyện đảo Lý Sơn được thành lập, tách khỏi Bình Sơn, gồm các xã trên đảo Lớn và đảo Bé. Từ đây đảo có bộ máy huyện riêng, có bệnh viện, trường học, kho bạc, đỡ phải vào bờ cho những việc thường ngày.
Huyện lỵ đặt ở vùng An Vĩnh, phía nam đảo Lớn, nơi có cảng tàu khách. Phần phía bắc là An Hải, còn đảo Bé ở phía đông bắc gọi là An Bình. Ba cái tên An Vĩnh, An Hải, An Bình là cách người địa phương vẫn chia vùng trên đảo, kể cả sau khi đổi đơn vị hành chính.
Đặc khu Lý Sơn từ 1/7/2025 khác huyện đảo thế nào
Khi bỏ cấp huyện từ 1/7/2025, các huyện đảo trên cả nước được tổ chức lại thành đặc khu, và Lý Sơn là một trong số đó. Đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã, trực thuộc tỉnh, nhưng có tổ chức chính quyền riêng phù hợp với một hòn đảo xa bờ.
Với người dân, điều dễ thấy nhất là các thủ tục trước đây làm ở xã hay huyện nay đều làm tại đặc khu, không còn hai tầng. Một người An Hải đăng ký khai sinh cho con, xin giấy phép xây nhà hay làm sổ đất đều đến trụ sở đặc khu, thay vì lúc xã lúc huyện như trước.
Trên giấy tờ, địa chỉ cũ thường ghi: thôn, xã An Vĩnh hoặc An Hải hoặc An Bình, huyện Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Địa chỉ mới ghi: thôn, đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Tên thôn trên đảo nhìn chung không đổi, nên người trên đảo vẫn dùng tên thôn để chỉ đường.
Những giấy tờ cấp trước 7/2025 như căn cước, sổ đỏ, giấy phép tàu cá vẫn có giá trị. Ngư dân đăng ký tàu, giấy phép khai thác ở đâu thì nên hỏi đúng cơ quan đang quản lý sau sắp xếp, vì một số việc thuộc tỉnh, một số việc thuộc đặc khu.
Đội Hoàng Sa và lễ khao lề thế lính
Lý Sơn gắn chặt với đội Hoàng Sa, đội dân binh thời chúa Nguyễn được giao ra quần đảo Hoàng Sa khai thác sản vật, đo đạc, cắm mốc. Sử cũ và các tài liệu của dòng họ trên đảo ghi lại việc người An Vĩnh, An Hải được tuyển vào đội, đi thuyền ra khơi mỗi năm, nhiều người không trở về.
Từ đó sinh ra lễ khao lề thế lính Hoàng Sa, tổ chức vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch. Các dòng họ làm thuyền giấy, hình nhân thế mạng, mâm cỗ, để tiễn người đi và tưởng nhớ người đã mất ngoài biển. Lễ đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trên đảo có Âm Linh Tự, ngôi miếu cổ gắn với việc thờ cúng những người lính Hoàng Sa, và nhà trưng bày về đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải. Nhà thờ một số dòng họ còn giữ gia phả, sắc phong, văn bản liên quan. Người đến xem nên xin phép người trông coi và không tự ý chạm vào hiện vật.
Câu chuyện Hoàng Sa với người Lý Sơn không chỉ là lịch sử. Ngư dân trên đảo đến nay vẫn ra vùng biển xa đánh bắt, và nhiều gia đình có người thân gặp nạn trên biển. Nghe họ kể nên giữ thái độ tôn trọng, không biến chuyện của họ thành chuyện để chụp ảnh.
Ba vùng quen gọi trên đảo
Sau 7/2025 không còn xã, nhưng người Lý Sơn vẫn chia đảo theo ba vùng quen thuộc. Bảng dưới ghi vị trí và vài nét để người mới đến dễ hình dung.
| Vùng | Vị trí | Nét chính |
|---|---|---|
| An Vĩnh | Phía nam đảo Lớn | Cảng tàu khách, trung tâm hành chính, Âm Linh Tự, chợ chính |
| An Hải | Phía bắc đảo Lớn | Làng biển, ruộng tỏi, đình làng, đường ven biển |
| An Bình (đảo Bé) | Đảo nhỏ phía đông bắc | Đi bằng thuyền nhỏ từ đảo Lớn, nước ngọt hiếm, ruộng tỏi trên cát |
Đảo Bé nhỏ và ít dân, phụ thuộc vào thuyền đưa đón từ đảo Lớn. Những ngày sóng lớn, đường ra đảo Bé có thể ngưng, nên người muốn sang cần hỏi trước tại cảng ở An Vĩnh.
Ba cái tên này cũng là tên ba xã cũ. Khi đọc một tài liệu viết trước 2025 nói về xã An Hải hay xã An Bình, người đọc có thể hiểu đó là vùng tương ứng của đặc khu ngày nay.
Tỏi, hành và ruộng cát trên đất núi lửa
Người Lý Sơn làm ruộng theo cách riêng: lớp đất đỏ núi lửa phía dưới, phủ lên trên một lớp cát trắng lấy từ biển hoặc từ các bãi cát trên đảo. Cát giữ ẩm, chống nắng cho đất, nhưng phải thay mới sau một số vụ. Đây là công việc nặng nhọc mà mấy đời người trên đảo đã quen.
Tỏi là cây chủ lực, thường trồng vào cuối năm và thu vào đầu năm sau. Tỏi Lý Sơn nhỏ củ, nhiều tép, mùi thơm cay riêng, giá cao hơn tỏi đất liền. Ngoài tỏi còn có hành tím, ớt và rau màu. Khi thu hoạch, cả đảo phơi tỏi trên sân, trên mái nhà, mùi tỏi thơm khắp xóm.
Vì tỏi Lý Sơn có giá, trên thị trường có lẫn tỏi nơi khác. Người mua ở đảo thường hỏi thẳng ruộng của nhà ai, xem củ, ngửi mùi. Người mua từ đất liền thì nên mua ở chỗ quen biết. Đây là chuyện chung của mọi sản vật nổi tiếng, không riêng gì Lý Sơn.
Nước ngọt là nỗi lo lớn nhất của nghề trồng trọt trên đảo. Ngoài hồ chứa trên núi Thới Lới và các giếng, người dân phải tiết kiệm từng gàu nước tưới. Những năm hạn, cả đảo phải tính toán việc dùng nước cho sinh hoạt và ruộng tỏi.
Đi đảo, ở đảo và những điều cần biết
Tàu khách ra Lý Sơn xuất bến từ cảng Sa Kỳ ở đất liền, cập cảng ở An Vĩnh. Tàu cao tốc thường mất khoảng một giờ, tùy loại tàu và sóng gió. Lịch tàu thay đổi theo mùa, mùa gió bấc cuối năm có những ngày ngưng chạy. Người đi nên hỏi lịch trước một hai ngày và để dư thời gian về.
Trên đảo có nhà nghỉ, homestay, phương tiện đi lại chủ yếu là xe máy, xe điện. Những điểm người địa phương hay chỉ cho khách là núi Thới Lới với miệng núi lửa cũ, chùa Hang trong vách núi, cổng Tò Vò và các bãi đá ven biển. Các điểm này đều có thể đi trong một hai ngày.
Đảo nhỏ, tài nguyên có hạn, nên người đến nên tiết kiệm nước, mang rác về hoặc bỏ đúng nơi quy định, không bẻ san hô, không mua sản vật biển bị cấm khai thác. Khi đi các bãi đá ven biển, chú ý con nước lên xuống để không bị kẹt.
Với người Lý Sơn ở đất liền, nhiều thủ tục giờ có thể nộp qua dịch vụ công trực tuyến, đỡ phải ra đảo. Những việc cần có mặt như chứng thực bản gốc, ký giấy tờ đất thì vẫn phải về đặc khu. Nên gọi hỏi trước để chuẩn bị đủ giấy tờ trong một chuyến.
Người Lý Sơn trên đất liền và sợi dây với Bình Sơn
Không phải người Lý Sơn nào cũng sống trên đảo. Nhiều gia đình có con cái học hành, làm việc ở thành phố Quảng Ngãi, Đà Nẵng hay vào nam. Có những khu phố ở đất liền mà người ta quen gọi là xóm người đảo, vì nhiều hộ gốc Lý Sơn ở gần nhau, giữ cách nói và món ăn của quê.
Mối liên hệ với Bình Sơn có từ thời đảo còn là một phần của huyện này. Nhiều dòng họ có nhánh trên đảo và nhánh trong đất liền, giỗ chạp qua lại. Ngư dân Lý Sơn nhiều khi bán cá ở các cảng ven Bình Sơn, mua lưới, mua dầu ở đất liền rồi quay ra.
Hàng hóa ra đảo phần lớn đi bằng tàu từ cảng Sa Kỳ: gạo, vật liệu xây dựng, xăng dầu, đồ dùng hằng ngày. Ngược lại, tỏi, hành, hải sản khô từ đảo vào bờ rồi đi khắp nơi. Vì vậy, những ngày biển động tàu ngưng, giá một số mặt hàng trên đảo có thể tăng, và người đảo quen dự trữ trước mùa gió.
Với học sinh, đảo có trường đến cấp ba, nhưng học lên cao hơn thì phải vào đất liền. Nhiều gia đình thuê nhà cho con ở thành phố, mỗi kỳ nghỉ con lại ra đảo. Học sinh đảo vì thế quen với cảnh đi tàu từ rất sớm.
Khi trở thành đặc khu, Lý Sơn vẫn phụ thuộc đất liền về nhiều mặt: điện lưới, nước, y tế chuyên sâu, hàng hóa. Điều đổi là bộ máy gọn hơn, việc quyết định nằm gần dân hơn. Còn sợi dây họ hàng, chợ búa giữa đảo và đất liền thì đã có từ mấy trăm năm, không đổi theo tên đơn vị hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Lý Sơn cũ nay là gì?
Từ 1/7/2025, huyện Lý Sơn trở thành đặc khu Lý Sơn thuộc tỉnh Quảng Ngãi mới (gồm Quảng Ngãi cũ và Kon Tum cũ). Đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã có tổ chức chính quyền riêng.
Lý Sơn tách khỏi huyện Bình Sơn khi nào?
Theo nhiều tài liệu, huyện đảo Lý Sơn được thành lập năm 1993, tách khỏi huyện Bình Sơn. Trước đó các xã trên đảo thuộc Bình Sơn, kể cả trong giai đoạn tỉnh Nghĩa Bình 1976–1989.
Cù lao Ré là gì?
Cù lao Ré là tên dân gian của đảo Lý Sơn, được người Quảng Ngãi dùng từ lâu. Nhiều cách giải thích cho rằng tên gọi liên quan đến cây ré mọc nhiều trên đảo thời xưa, nhưng chưa có kết luận thống nhất.
Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa tổ chức khi nào?
Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa thường tổ chức vào khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch tại Lý Sơn, do các dòng họ và cộng đồng đảm nhận. Ngày cụ thể mỗi năm có thể khác, nên hỏi trước địa phương.
Đảo Bé thuộc đâu?
Đảo Bé, hay An Bình, là đảo nhỏ phía đông bắc đảo Lớn. Trước 7/2025 là xã An Bình của huyện Lý Sơn; từ 7/2025 thuộc đặc khu Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. Đi sang bằng thuyền từ đảo Lớn.
Ra Lý Sơn bằng cách nào?
Đi tàu khách từ cảng Sa Kỳ ở đất liền, phía đông bắc thành phố Quảng Ngãi cũ, cập cảng An Vĩnh. Lịch tàu phụ thuộc thời tiết, mùa gió bấc có ngày ngưng; nên hỏi lịch trước một hai ngày.