Lục Ngạn là huyện miền núi ở phía đông bắc tỉnh Bắc Giang cũ, giáp Lạng Sơn, nổi tiếng cả nước với vải thiều. Từ 1/1/2025, thị trấn Chũ và một số xã của huyện được tách ra lập thị xã Chũ; phần còn lại, chủ yếu là các xã vùng đồi và vùng cao, vẫn mang tên huyện Lục Ngạn tới hết tháng 6/2025. Từ 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ, địa bàn huyện cũ nay thuộc các xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Bài này nói về Lục Ngạn sau khi đã tách Chũ: những đồi vải bạt ngàn, hồ Cấm Sơn và hồ Khuôn Thần, các bản người Nùng, Tày, Sán Dìu, Dao, và cách đọc một địa chỉ Lục Ngạn qua các lần thay đổi. Phần về phố Chũ, chợ vải và nghề mỳ gạo có bài riêng.
Vị trí và những lần đổi địa giới
Lục Ngạn nằm ở phía đông bắc của Bắc Giang cũ. Phía bắc và đông bắc giáp đất Lạng Sơn, phía đông giáp Sơn Động, phía nam và tây nam giáp Lục Nam, phía tây giáp Lạng Giang. Địa hình chủ yếu là đồi núi thấp và trung bình, xen những thung lũng hẹp có ruộng lúa và suối. Đây từng là một trong những huyện rộng nhất tỉnh.
Tên Lục Ngạn đã có từ thời phong kiến, gắn với vùng đất biên viễn phía đông bắc của trấn Kinh Bắc, giáp xứ Lạng. Qua thời Pháp, thời Hà Bắc và từ khi tái lập tỉnh Bắc Giang năm 1997, tên huyện giữ nguyên, chỉ có những lần điều chỉnh địa giới xã.
Thay đổi lớn nhất xảy ra ngày 1/1/2025, khi thị trấn Chũ, trung tâm lâu đời của huyện, cùng một số xã lân cận được tách ra lập thị xã Chũ. Phần Lục Ngạn còn lại mất đi phố huyện quen thuộc, các cơ quan huyện phải sắp xếp lại nơi làm việc. Sáu tháng sau, cả Lục Ngạn và Chũ cùng thôi là đơn vị cấp huyện.
Vì thế, khi người ta nói "Lục Ngạn" có thể hiểu theo hai nghĩa: huyện Lục Ngạn trước 2025, bao gồm cả Chũ, và huyện Lục Ngạn sau khi tách, chỉ còn vùng đồi, vùng cao. Khi đọc giấy tờ hay tin tức, nên để ý mốc thời gian để hiểu đúng phạm vi.
Vải thiều: cây làm đổi đời cả một vùng đồi
Vải thiều được đưa lên Lục Ngạn trồng từ nhiều thập kỷ trước, người địa phương thường kể giống gốc mang từ vùng Thanh Hà của Hải Dương cũ. Đất đồi Lục Ngạn, mùa đông lạnh và khô, hợp với cây vải nên quả to, cùi dày, ngọt đậm. Dần dần, vải phủ kín các sườn đồi vốn trồng sắn, trồng rừng tạp.
Từ những năm 1990, vải thiều trở thành nguồn thu chính của hàng chục nghìn hộ. Nhiều gia đình từ nhà tranh, nhà gỗ đã xây được nhà kiên cố, mua xe, cho con đi học nhờ vải. Người Lục Ngạn hay nói vui rằng cả năm chỉ trông vào mấy tuần thu hoạch, nên một vụ mất mùa hay mất giá là cả vùng thắt lưng buộc bụng.
Vải thiều Lục Ngạn đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, và nhiều vùng trồng theo quy trình an toàn để bán vào siêu thị và xuất khẩu đi các thị trường khó tính. Bên cạnh vải chính vụ, vải sớm cũng được trồng để kéo dài mùa bán. Một phần quả được sấy khô thành vải khô, mang đi xa được lâu.
Mặt trái của việc chỉ dựa vào một cây là rủi ro giá. Vì vậy những năm gần đây, nhiều hộ chuyển một phần đồi sang cam, bưởi, nhãn, táo, ổi, hoặc trồng rừng, để rải thu nhập ra nhiều tháng trong năm.
Cam, bưởi và những vườn đồi rải vụ
Cam Lục Ngạn, gồm cam đường canh, cam Vinh, cam lòng vàng, từng là một trào lưu lớn trên đồi Lục Ngạn. Mùa thu hoạch cam rơi vào cuối năm, đúng dịp vải đã xong, giúp người trồng có thêm một vụ tiền trước Tết. Bưởi da xanh, bưởi Diễn cũng được trồng nhiều, thường chín vào những tháng cuối năm.
Những năm cam được giá, vườn cam mở rộng rất nhanh. Rồi khi diện tích tăng, sâu bệnh và giá thấp làm nhiều nhà phải chặt bớt cam để trồng lại vải hoặc cây khác. Chuyện được mùa mất giá, mất mùa được giá là câu chuyện quen của người làm vườn đồi Lục Ngạn.
Ngoài cây ăn quả, các xã vùng cao còn trồng keo, bạch đàn, nuôi gà đồi, nuôi ong lấy mật vào mùa hoa vải. Mật ong hoa vải là một thứ quà quen của vùng này, nhưng khi mua nên chọn người nuôi rõ ràng.
Với người muốn đến xem vườn, mùa vải và mùa cam là hai thời điểm đẹp nhất. Đồi xanh kín cây, quả chín đỏ hoặc vàng, nhưng đó cũng là lúc chủ vườn bận nhất, nên luôn hỏi trước khi vào.
Hồ Cấm Sơn, hồ Khuôn Thần và cảnh sắc vùng hồ
Hồ Cấm Sơn là hồ chứa nước lớn nhất của Bắc Giang cũ, nằm ở vùng giáp ranh giữa Lục Ngạn và Lạng Sơn. Hồ được xây để cung cấp nước tưới cho vùng đồng bằng phía nam, mặt nước rộng xen nhiều đảo đồi. Người dân quanh hồ đánh bắt cá, nuôi cá lồng, trồng cây ăn quả trên các sườn đồi ven hồ.
Hồ Khuôn Thần ở vùng Kiên Lao nhỏ hơn, nằm giữa rừng thông và đồi, có nước trong và yên tĩnh. Đây là nơi người Lục Ngạn và khách từ thành phố hay tìm đến cắm trại, đi dạo, ngắm cảnh vào cuối tuần. Quanh hồ có các bản người dân tộc thiểu số, có thể kết hợp tìm hiểu đời sống bản làng.
Cả hai hồ đều chưa phải điểm du lịch đông khách, dịch vụ đơn giản. Đó vừa là cái hay vì cảnh còn tự nhiên, vừa là điều cần chuẩn bị: mang đủ nước, đồ ăn, hỏi trước chỗ đỗ xe và chỗ nghỉ nếu định ở qua đêm.
Khi đi thuyền trên hồ hay tắm ven hồ, nên mặc áo phao, không ra xa bờ khi trời có gió lớn hoặc dông, vì mặt hồ rộng và sâu. Không nên câu cá ở những khu vực người dân đang nuôi lồng.
Các dân tộc và những bản vùng cao
Lục Ngạn là nơi sinh sống của nhiều dân tộc: người Kinh ở thung lũng và trục đường lớn, người Nùng, Tày, Sán Dìu, Hoa, Dao, Cao Lan ở các xã vùng đồi, vùng cao. Mỗi cộng đồng có tiếng nói, trang phục, nhà ở và lễ tết riêng, dù đời sống ngày nay đã gần nhau nhiều.
Người Nùng ở Lục Ngạn còn giữ làn điệu sli, hát đối đáp trong hội xuân và đám cưới. Người Tày có hát then, đàn tính. Người Sán Dìu có hát soọng cô. Những sinh hoạt văn hoá này thường diễn ra vào dịp Tết, hội làng hay các ngày hội văn hoá của địa phương.
Các xã vùng cao xa trục quốc lộ có đường đi khó hơn, nhiều nơi đường đất, dốc và hẹp. Kinh tế dựa vào rừng, đồi cây ăn quả và chăn nuôi. Con em ở đây đi học xa, nhiều bạn trẻ xuống các khu công nghiệp làm việc rồi gửi tiền về quê.
Đến các bản, hãy tôn trọng phong tục: hỏi trước khi chụp ảnh người, không tự ý vào nhà, không bước vào khu vực thờ cúng của gia đình. Nếu được mời ăn uống, cứ nhận lời một cách vui vẻ, nhưng đừng ép rượu và đừng uống quá chén.
Từ 1/7/2025: huyện Lục Ngạn cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Lục Ngạn không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ, phần còn lại sau khi đã tách thị xã Chũ, được sắp xếp thành một số xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh.
Các xã vùng cao vốn rộng, nay ghép lại càng rộng hơn; một xã mới có thể bao trùm cả một vùng hồ hoặc một dải đồi dài. Tên Lục Ngạn có thể được giữ cho một đơn vị mới, nhưng điều đó cần tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh, không nên đoán.
Ranh giới với Lạng Sơn vẫn là ranh giới tỉnh như cũ, chỉ đổi phía này từ Bắc Giang sang Bắc Ninh. Người dân hai bên ranh giới vẫn đi chợ, cưới hỏi, làm ăn qua lại như trước.
Còn tên "vải thiều Lục Ngạn" thì vẫn giữ nguyên, vì đó là chỉ dẫn địa lý gắn với vùng trồng, không phụ thuộc đơn vị hành chính. Người mua chỉ cần nhớ: vải đúng vùng là vải trồng trên đất Lục Ngạn và Chũ cũ.
Đến Lục Ngạn: lưu ý thực tế
Lục Ngạn đẹp nhất vào mùa vải và mùa cam, nhưng đường xá và dịch vụ vùng cao vẫn còn đơn giản. Vài điều nên biết trước:
- Từ thành phố Bắc Giang cũ theo Quốc lộ 31 qua Lục Nam, Chũ rồi rẽ các đường tỉnh vào vùng đồi, vùng hồ.
- Mùa vải, đường đông xe chở hàng từ sáng sớm; nên đi sau giờ cao điểm cân vải và tránh đỗ xe chắn lối vào vườn.
- Lên hồ Cấm Sơn, hồ Khuôn Thần nên đi ô tô gầm cao hoặc xe máy khỏe, kiểm tra xăng trước khi rời trục chính.
- Mua vải, cam nên hỏi rõ vườn ở xã nào, hái hôm nào; hàng bày ven đường mùa cao điểm có thể gom từ nhiều nơi.
- Vùng cao sóng điện thoại có chỗ yếu, nên báo trước lộ trình cho người nhà.
Chỗ ngủ phần lớn ở khu vực Chũ cũ; quanh các hồ có ít homestay, nhà nghỉ nhỏ, nên gọi hỏi trước qua thông tin cơ sở tự công bố.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Lục Ngạn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Lục Ngạn cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, sau khi Bắc Giang và Bắc Ninh hợp nhất theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện được sắp xếp thành các xã trực thuộc tỉnh; tên xã mới nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Lục Ngạn và thị xã Chũ khác nhau thế nào?
Trước 2025, Chũ là thị trấn huyện lỵ của Lục Ngạn. Từ 1/1/2025, Chũ cùng một số xã lân cận tách ra thành thị xã Chũ, phần còn lại vẫn là huyện Lục Ngạn. Từ 1/7/2025, cả hai đều thôi là cấp huyện và được sắp xếp thành xã, phường của tỉnh Bắc Ninh.
Mùa vải Lục Ngạn vào tháng mấy?
Thường từ khoảng tháng năm tới tháng bảy dương lịch, vải sớm chín trước, vải thiều chính vụ chín sau. Thời điểm cụ thể mỗi năm lệch nhau tuỳ thời tiết mùa đông và mùa xuân, nên theo dõi tin mùa vụ của địa phương trước khi đi.
Hồ Cấm Sơn ở đâu?
Hồ Cấm Sơn nằm ở vùng giáp ranh giữa Lục Ngạn cũ và tỉnh Lạng Sơn, là hồ chứa nước lớn nhất của Bắc Giang cũ. Hồ có mặt nước rộng, nhiều đảo đồi, dân quanh hồ nuôi cá, trồng cây ăn quả. Đường vào đi từ Quốc lộ 31 rẽ đường tỉnh, nên hỏi đường tại địa phương.
Vải thiều Lục Ngạn còn giữ tên sau sáp nhập không?
Có. Vải thiều Lục Ngạn là chỉ dẫn địa lý gắn với vùng trồng, không phụ thuộc huyện còn hay không. Việc huyện thôi là cấp hành chính từ 1/7/2025 không làm mất tên gọi này; người trồng vẫn ghi xuất xứ Lục Ngạn trên bao bì theo quy định.
Đến Lục Ngạn có chỗ nghỉ không?
Có nhà nghỉ, khách sạn nhỏ, chủ yếu tập trung ở khu vực Chũ cũ, và một ít homestay quanh các hồ. Mùa vải, chỗ nghỉ thường kín vì thương lái thuê dài ngày, nên đặt trước. Dịch vụ vùng cao còn đơn giản, cần mang theo đồ dùng cá nhân.