Lục Nam là huyện nằm ở phía đông nam tỉnh Bắc Giang cũ, trải từ bờ sông Lục Nam lên tới dãy núi giáp Hải Dương cũ và Quảng Ninh. Huyện lỵ là thị trấn Đồi Ngô. Lục Nam giữ tên huyện tới hết tháng 6/2025; từ 1/7/2025 địa bàn huyện cũ nay thuộc các xã của tỉnh Bắc Ninh mới.
Lục Nam có cả đồng bằng ven sông lẫn vùng núi với rừng, suối và bản người Dao. Bài này đi theo con sông cùng tên, lên khu di tích Suối Mỡ, dãy Huyền Đinh, kể về sản vật đồi và cách đọc địa chỉ sau sắp xếp.
Vị trí: huyện nằm giữa ba dải địa hình
Lục Nam giáp thành phố Bắc Giang cũ và vùng Yên Dũng cũ ở phía tây, giáp Lạng Giang ở phía bắc, giáp Lục Ngạn, Sơn Động ở phía đông bắc và đông, phía nam giáp đất Chí Linh của Hải Dương cũ và vùng núi giáp Quảng Ninh. Hình dáng huyện kéo dài theo hướng tây bắc – đông nam, theo dòng sông Lục Nam.
Phía tây là đồng bằng và đồi thấp, ruộng lúa và làng đông dân. Ở giữa là vùng đồi trồng cây ăn quả, rừng trồng. Phía nam và đông nam là vùng núi thuộc cánh cung Yên Tử, có rừng tự nhiên, suối và các bản đồng bào dân tộc thiểu số.
Quốc lộ 31 đi qua huyện, nối thành phố Bắc Giang cũ với Lục Ngạn, Sơn Động. Thị trấn Đồi Ngô nằm trên trục này, là trung tâm hành chính và buôn bán. Ngoài Đồi Ngô, các trung tâm nhỏ hơn hình thành ở những ngã ba đường tỉnh.
Vì kéo dài như vậy, đi từ một xã đồng bằng phía tây tới bản vùng cao phía nam có thể mất khá lâu dù cùng một huyện. Người Lục Nam quen nói "vùng trong", "vùng ngoài" để phân biệt.
Sông Lục Nam: dòng sông đặt tên cho huyện
Sông Lục Nam bắt nguồn từ vùng núi phía đông bắc giáp Lạng Sơn, chảy qua đất Lục Ngạn rồi vào Lục Nam, nhận thêm nước từ các khe suối vùng cao, trước khi xuôi về phía nam gặp sông Thương và sông Cầu ở vùng Lục Đầu. Dòng sông có đoạn chảy giữa đồi, có đoạn mở rộng qua đồng bằng.
Ngày xưa sông là đường chở lâm sản, tre nứa, gỗ từ miền núi xuống. Nhiều bến đò dọc sông là điểm giao thương giữa người miền núi và người miền xuôi. Đến nay đường bộ thay thế, nhưng bến sông vẫn còn ở một số làng.
Bãi bồi ven sông Lục Nam là đất trồng màu tốt: ngô, khoai, lạc, rau. Mùa nước cạn, các bãi này xanh mướt; mùa lũ, nước có thể lên nhanh. Người ven sông có kinh nghiệm theo dõi nước để thu hoạch kịp.
Tên sông và tên huyện gắn chặt với nhau đến mức người ngoài thường không phân biệt. Khi đọc tài liệu địa lý, "Lục Nam" có thể chỉ con sông chảy qua cả ba huyện, không chỉ riêng huyện Lục Nam.
Khu di tích Suối Mỡ và truyền thuyết công chúa Quế Mỵ Nương
Suối Mỡ là khu di tích và thắng cảnh ở vùng Nghĩa Phương, phía nam huyện, nằm giữa rừng núi với dòng suối chảy qua nhiều tầng đá. Dọc suối có các đền gọi là đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, xây ở những vị trí khác nhau trên đường lên núi.
Theo truyền thuyết địa phương, các đền thờ công chúa Quế Mỵ Nương, được kể là con gái vua Hùng, người đã về vùng này dạy dân trồng lúa, khai hoang. Đây là chuyện kể dân gian, được người dân lưu truyền và gắn với lễ hội hằng năm; nên đọc như văn hoá truyền miệng.
Lễ hội Suối Mỡ thu hút đông người dân trong vùng, thường vào mùa hè, với phần tế lễ và sinh hoạt văn hoá. Ngoài mùa lễ hội, nơi đây yên tĩnh hơn, hợp với người thích đi bộ trong rừng, ngâm chân bên suối.
Khi đến Suối Mỡ, nên mang giày bám, cẩn thận đá trơn sau mưa, mang rác theo xuống. Mùa mưa lớn, nước suối lên nhanh, không nên tắm ở những chỗ sâu.
Dãy Huyền Đinh, rừng và bản người Dao
Ở phía nam huyện, dãy Huyền Đinh là một phần của khối núi Yên Tử – Đông Triều. Núi có rừng tự nhiên xen rừng trồng, nhiều khe suối, là nơi sinh sống của các bản người Dao, Cao Lan và các dân tộc khác.
Các xã vùng cao Lục Nam như Lục Sơn, Bình Sơn, Trường Sơn, Vô Tranh là nơi đồng bào Dao sống tập trung. Đời sống gắn với rừng: trồng keo, quế, cây ăn quả, chăn nuôi, hái thuốc nam. Tiếng Dao, trang phục và lễ cấp sắc vẫn được giữ ở nhiều bản.
Dãy Huyền Đinh cũng có dấu tích chùa, am cổ trên núi, gắn với lớp văn hoá thời Trần lan sang từ vùng Yên Tử. Một số di tích ở dạng nền móng, bậc đá, tháp nhỏ, cần người địa phương dẫn đường mới tìm được.
Đi vùng núi Lục Nam nên có người địa phương đi cùng, hỏi kỹ đường mòn và thời tiết. Không tự ý vào rừng sâu một mình, không hái, chặt cây rừng.
Đồi vải, cây ăn quả và kinh tế vườn
Lục Nam là một trong những vùng trồng vải thiều lớn của Bắc Giang cũ, chỉ sau Lục Ngạn. Ngoài vải, các xã trung du trồng nhiều na, nhãn, bưởi, cam và các cây ăn quả đồi khác để rải vụ quanh năm.
Mùa vải ở Lục Nam cũng rơi vào khoảng tháng năm tới tháng bảy, với các điểm thu mua dọc Quốc lộ 31. Một phần vải được bán tươi, một phần sấy khô. Na Lục Nam thường chín vào khoảng tháng tám, tháng chín, được nhiều người ở Bắc Giang cũ biết tới.
Kinh tế vườn đồi giúp nhiều gia đình khá lên, nhưng cũng chịu rủi ro thời tiết và giá. Mấy năm được mùa mất giá, người trồng phải tìm cách bán qua mạng, liên kết với hợp tác xã.
Ở đồng bằng phía tây, lúa vẫn là cây chính; ở vùng núi, rừng trồng và chăn nuôi chiếm phần lớn thu nhập. Bức tranh kinh tế Lục Nam vì thế là sự pha trộn của cả ba dải địa hình.
Từ 1/7/2025: huyện Lục Nam cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Lục Nam không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được sắp xếp thành một số xã trực thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp nhất Bắc Giang và Bắc Ninh.
Khu vực thị trấn Đồi Ngô cùng vùng lân cận được sắp xếp thành một đơn vị mới; các xã vùng cao được ghép lại với nhau thành những xã có diện tích lớn. Tên mới của từng xã nên tra trên danh sách chính thức của tỉnh.
Ranh giới với Chí Linh của Hải Dương cũ nay là ranh giới giữa tỉnh Bắc Ninh mới và thành phố Hải Phòng mới, vì Hải Dương đã hợp nhất vào Hải Phòng từ 1/7/2025. Đây là điểm dễ nhầm khi đọc địa chỉ vùng giáp ranh.
Khi cần nói gọn, có thể ghi "huyện Lục Nam cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh". Tên sông Lục Nam và khu di tích Suối Mỡ không đổi.
Thị trấn Đồi Ngô: phố huyện bên Quốc lộ 31
Đồi Ngô là huyện lỵ của Lục Nam, nằm trên Quốc lộ 31, cách thành phố Bắc Giang cũ một quãng ngắn về phía đông. Phố thị trấn kéo dọc trục quốc lộ với cơ quan huyện, chợ, bệnh viện, trường học và dãy cửa hàng phục vụ cả người địa phương lẫn xe đi Lục Ngạn, Sơn Động. Người vùng trong xuống Đồi Ngô để đi chợ lớn, làm giấy tờ, khám bệnh.
Mùa vải, các điểm cân hàng dọc quốc lộ quanh Đồi Ngô hoạt động từ sáng sớm. Xe chở vải từ các xã đồi đổ ra, thương lái đậu xe dọc đường, nên đoạn này đông hơn hẳn mọi tháng khác. Hết mùa vải, phố trở lại nhịp bình thường của một thị trấn trung du.
Từ Đồi Ngô có các đường tỉnh rẽ xuống vùng Suối Mỡ, vùng núi phía nam và các xã ven sông. Muốn đi sâu vào vùng cao, đây là nơi nên đổ xăng, mua nước, hỏi đường trước khi rời trục chính.
Sau 7/2025, Đồi Ngô không còn là thị trấn huyện lỵ theo nghĩa hành chính, nhưng các công trình như chợ, bệnh viện, trường học vẫn ở chỗ cũ. Với người dân các xã quanh đó, thói quen "xuống Đồi Ngô" để mua bán, khám bệnh nhiều khả năng còn kéo dài rất lâu, bất kể tên đơn vị trên giấy tờ đổi thế nào.
Ghé Lục Nam theo mùa: những điều nên biết
Lục Nam có cả đồi vải, sông và rừng núi, nên mỗi mùa đến sẽ thấy một gương mặt khác. Vài gợi ý:
- Mùa xuân hợp để đi các đình, chùa và hội làng vùng đồng bằng phía tây, trời mát, đường khô.
- Mùa hè là mùa vải và mùa hội Suối Mỡ; đường đông, chỗ nghỉ có thể kín, nên lên lịch sớm.
- Cuối hè, đầu thu là mùa na; các xã trung du bày bán ven đường, nên hỏi rõ na hái hôm nào.
- Mùa mưa bão không nên vào suối, vào rừng sâu; nước lên nhanh và đường đất trơn.
- Vào bản người Dao nên đi cùng người quen hoặc cán bộ địa phương, hỏi trước khi chụp ảnh người và nhà.
Chỗ nghỉ chủ yếu là nhà nghỉ quanh Đồi Ngô và một số homestay nhỏ ở vùng núi; dịch vụ còn đơn giản, nên chuẩn bị đồ dùng cá nhân đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Lục Nam cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Lục Nam cũ thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, hình thành từ việc hợp nhất tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện được sắp xếp thành các xã trực thuộc tỉnh, không còn cấp huyện.
Suối Mỡ ở đâu?
Khu di tích Suối Mỡ nằm ở vùng Nghĩa Phương, phía nam huyện Lục Nam cũ, giữa rừng núi thuộc dãy giáp Yên Tử. Từ 1/7/2025 khu vực này thuộc một xã mới của tỉnh Bắc Ninh. Đường vào đi từ Quốc lộ 31 rồi rẽ đường tỉnh, nên hỏi đường tại địa phương.
Huyện lỵ Lục Nam ở đâu?
Huyện lỵ là thị trấn Đồi Ngô, nằm trên Quốc lộ 31 nối thành phố Bắc Giang cũ với Lục Ngạn và Sơn Động. Đây là nơi có các cơ quan huyện cũ, chợ và bệnh viện. Từ 1/7/2025, khu vực Đồi Ngô được sắp xếp vào một xã mới.
Lục Nam có trồng vải không?
Có. Lục Nam là một trong những vùng trồng vải thiều lớn của Bắc Giang cũ, chỉ sau Lục Ngạn. Ngoài vải, các xã trung du còn trồng nhiều na, nhãn, bưởi, cam. Mùa vải thường từ khoảng tháng năm tới tháng bảy, tuỳ thời tiết từng năm.
Lục Nam giáp tỉnh nào sau sáp nhập?
Sau 1/7/2025, phía nam Lục Nam cũ giáp vùng Chí Linh thuộc thành phố Hải Phòng mới, vì Hải Dương đã nhập vào Hải Phòng. Phía đông nam giáp vùng núi thuộc Quảng Ninh. Các mặt giáp Bắc Giang cũ còn lại nay là ranh giới trong cùng tỉnh Bắc Ninh.
Đi dãy Huyền Đinh cần lưu ý gì?
Nên đi cùng người địa phương, hỏi kỹ đường mòn và thời tiết, mang giày bám, nước uống và đồ đi mưa. Không tự ý vào rừng sâu, không chặt cây hay hái lâm sản. Mùa mưa đường trơn, suối lên nhanh, nên chọn những tháng khô ráo.