Lộc Bình là một huyện của tỉnh Lạng Sơn trước ngày 1/7/2025, nằm ở phía đông nam thành phố Lạng Sơn, có hai thị trấn Lộc Bình và Na Dương. Huyện có mỏ than Na Dương, nhà máy nhiệt điện Na Dương và cửa khẩu Chi Ma trên biên giới. Từ 1/7/2025, huyện Lộc Bình cũ không còn; địa bàn nay là một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Với người trong tỉnh, Lộc Bình là huyện của than, của chợ phiên đông vui và của những bản Nùng mặc áo chàm. Bài viết đi qua địa thế, sông Kỳ Cùng đoạn chảy qua huyện, khu mỏ Na Dương, cửa khẩu, văn hóa người Nùng và chuyện huyện cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Địa thế: thung lũng Kỳ Cùng và sườn nam Mẫu Sơn
Huyện Lộc Bình cũ nằm ở phía đông nam tỉnh, phía bắc giáp Cao Lộc và một đoạn biên giới với Trung Quốc, phía đông giáp Đình Lập, phía tây giáp Chi Lăng, phía nam giáp vùng đất Bắc Giang cũ. Quốc lộ 4B từ thành phố Lạng Sơn đi qua huyện, xuống Đình Lập rồi ra Quảng Ninh.
Sông Kỳ Cùng từ Đình Lập chảy sang Lộc Bình, mở ra một thung lũng tương đối rộng với ruộng lúa và làng xóm hai bên bờ. Đây là vùng đất bằng hiếm hoi ở phía đông tỉnh, nơi dân cư tập trung đông.
Phía bắc huyện là sườn nam của khối núi Mẫu Sơn, cao và lạnh, có các bản người Dao. Phía nam là đồi núi thấp, rừng trồng, xen thung lũng nhỏ. Cảnh quan thay đổi rõ khi đi từ thị trấn lên núi hay xuống phía nam.
Trên sông Kỳ Cùng đoạn thượng lưu có công trình hồ chứa nước Bản Lải được xây dựng nhằm cấp nước, điều tiết lũ cho vùng hạ du. Việc xây hồ kéo theo tái định cư một số thôn, là câu chuyện lớn của người dân trong vùng những năm gần đây.
Hai thị trấn: Lộc Bình và Na Dương
Thị trấn Lộc Bình là trung tâm huyện cũ, nằm bên quốc lộ 4B gần sông Kỳ Cùng, có chợ, trường, bệnh viện và các cơ quan. Chợ Lộc Bình nổi tiếng với phiên chợ đông, người các bản xung quanh đổ về mua bán.
Thị trấn Na Dương hình thành quanh khu mỏ than. Người thợ mỏ từ nhiều nơi đến làm việc, lập gia đình, ở lại. Nhịp sống ở Na Dương gắn với ca làm của mỏ và nhà máy điện, khác với nhịp sống nông nghiệp của các xã xung quanh.
Từ thành phố Lạng Sơn xuống thị trấn Lộc Bình không xa, đi xe máy chừng nửa giờ đến một giờ tùy đường. Na Dương ở xa hơn về phía nam. Giữa hai thị trấn là những làng Nùng, Tày bên ruộng.
Nhiều người sinh ra ở Na Dương có giấy tờ ghi thị trấn Na Dương, huyện Lộc Bình. Tên Na Dương là tên quen trong ngành than và điện, có thể vẫn được dùng làm tên một đơn vị mới; ai cần chắc nên tra danh sách sắp xếp chính thức.
Mỏ than Na Dương và nhà máy nhiệt điện
Mỏ than Na Dương là mỏ than chính của tỉnh Lạng Sơn. Than ở đây được khai thác lộ thiên, dùng chủ yếu cho nhà máy nhiệt điện Na Dương đặt ngay gần mỏ. Nhà máy điện hòa vào lưới điện quốc gia.
Khu mỏ và nhà máy tạo việc làm cho nhiều người trong huyện và nơi khác đến. Bên cạnh đó, khai thác lộ thiên và đốt than kéo theo các vấn đề bụi, đất đá thải, nước thải mà người dân quanh vùng thường xuyên phản ánh. Việc kiểm soát môi trường ở đây là chuyện cần theo dõi lâu dài.
Than Na Dương có đặc điểm riêng về thành phần, được nhắc trong các tài liệu ngành than. Người không làm nghề không cần đi sâu, chỉ cần biết đây là nguồn than tại chỗ cho nhà máy điện của tỉnh.
Người đến Na Dương thăm thân nhân hay làm việc nên chú ý xe chở than lưu thông trên đường, đeo khẩu trang khi đi qua khu vực bụi, và tuân thủ biển báo khu vực mỏ.
Cửa khẩu Chi Ma và buôn bán biên giới
Cửa khẩu Chi Ma nằm ở phía bắc huyện Lộc Bình cũ, trên biên giới với Trung Quốc. Đây là một trong những cửa khẩu của Lạng Sơn, phục vụ trao đổi hàng hóa giữa hai bên. Hoạt động qua cửa khẩu biến đổi theo chính sách và thị trường từng thời kỳ.
Đường lên Chi Ma đi qua các xã vùng biên, cảnh núi đồi, bản làng người Nùng. Khu vực cửa khẩu có kho bãi, dịch vụ vận tải, chợ nhỏ. Nhiều gia đình trong vùng sống bằng nghề bốc xếp, chở hàng, buôn bán.
Người đến vùng biên cần tuân thủ quy định khu vực biên giới: mang giấy tờ tùy thân, không tự ý đi vào đường mòn, không chụp ảnh các công trình quân sự. Biển báo khu vực cấm có ở nhiều nơi.
Việc qua lại của cư dân biên giới hai bên có quy định riêng. Người có nhu cầu xuất nhập cảnh nên hỏi cơ quan quản lý xuất nhập cảnh và đồn biên phòng trước.
Người Nùng Lộc Bình: áo chàm, chợ phiên và câu sli
Người Nùng là cộng đồng đông nhất ở Lộc Bình, tiếp theo là người Tày, người Kinh, người Dao, người Hoa. Phụ nữ Nùng ở Lộc Bình vẫn mặc áo chàm trong những dịp lễ và ngày phiên chợ, khăn chàm quấn đầu, tạo nên hình ảnh dễ nhận ra.
Chợ phiên Lộc Bình không chỉ để mua bán mà còn là nơi gặp gỡ. Người đi chợ mang nông sản, gia súc, đồ thủ công; người mua về vải vóc, dụng cụ, thực phẩm. Ngày phiên, các quán ăn quanh chợ chật kín.
Hát sli của người Nùng vùng Lộc Bình có làn điệu riêng, thường hát đối đáp giữa nam và nữ trong các dịp hội, cưới hỏi. Một số câu lạc bộ ở các xã giữ gìn và dạy lại cho lớp trẻ.
Lễ hội đầu năm ở các làng như lễ xuống đồng, lễ cầu mùa vẫn được tổ chức. Món ăn vùng này có thịt lợn quay, khâu nhục, bánh chưng gù, xôi màu, rau rừng.
Lộc Bình qua các thời kỳ
Tên Lộc Bình có từ thời phong kiến, là tên một châu miền núi của trấn, rồi tỉnh Lạng Sơn, do các dòng họ thổ ty người Tày, Nùng cai quản. Thời Pháp, châu Lộc Bình có các đồn binh dọc biên giới và trên đường xuống phía biển, người dân vừa làm ruộng vừa chịu sưu thuế nặng nề.
Sau năm 1954, Lộc Bình là một huyện của tỉnh Lạng Sơn. Giai đoạn 1976–1978, huyện thuộc tỉnh Cao Lạng. Tháng 2/1979, các xã vùng biên của Lộc Bình chịu chiến sự, nhiều thôn bản phải dựng lại sau đó. Những năm 1980, đời sống khó khăn, việc khôi phục sản xuất kéo dài.
Từ những năm 1990, khi biên giới mở lại, buôn bán qua lại sôi động, đời sống khá dần lên. Mỏ than và nhà máy điện Na Dương được đầu tư mở rộng, kéo theo hạ tầng điện, đường. Từ đó tới năm 2025, huyện giữ nguyên tên, không bị nhập hay chia.
Trên giấy tờ cũ, có người ghi châu Lộc Bình, có người ghi huyện Lộc Bình thuộc tỉnh Cao Lạng, có người ghi huyện Lộc Bình tỉnh Lạng Sơn. Cả ba cách đều đúng với thời điểm của nó, người đối chiếu hồ sơ chỉ cần biết mốc năm.
Đi Lộc Bình và lên sườn nam Mẫu Sơn
Lộc Bình gần thành phố Lạng Sơn, đi về trong ngày được, lại là một trong những lối lên Mẫu Sơn. Vài gợi ý cho người đi:
- Đi chợ phiên Lộc Bình nên đến từ sáng sớm, lúc người các bản mới xuống, hàng hóa còn đủ, không khí đông vui nhất.
- Lên Mẫu Sơn, đường rẽ từ quốc lộ 4B, dốc dài và nhiều khúc cua; xe phải được kiểm tra phanh kỹ trước khi đi.
- Mùa đông trên núi có thể rất lạnh, có đợt băng giá; mang đủ áo ấm, găng tay, khăn.
- Đi qua Na Dương, chú ý xe chở than trên đường, đeo khẩu trang ở đoạn nhiều bụi.
- Muốn lên vùng cửa khẩu Chi Ma, mang giấy tờ tùy thân và tuân thủ biển báo khu vực biên giới.
- Mua rượu, chè, đào Mẫu Sơn nên chọn chỗ bán có nguồn gốc rõ ràng.
Người ở lại lâu có thể kết hợp Lộc Bình với Đình Lập và biển Quảng Ninh theo quốc lộ 4B trong cùng một chuyến.
Sau 1/7/2025, đất Lộc Bình cũ thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Lộc Bình không còn. Hai thị trấn Lộc Bình, Na Dương và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn. Tên tỉnh không đổi vì Lạng Sơn không hợp nhất.
Mỏ than, nhà máy điện, cửa khẩu Chi Ma vẫn hoạt động ở chỗ cũ. Doanh nghiệp đóng trên địa bàn cập nhật địa chỉ theo xã mới khi làm thủ tục. Phía nam của Lộc Bình cũ nay giáp tỉnh Bắc Ninh mới.
Giấy tờ đất đai, hộ tịch ghi huyện Lộc Bình vẫn có giá trị. Khi cần nối hồ sơ cũ với mới, nên ghi chú tên xã cũ và tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Với các hộ phải di dời do xây hồ Bản Lải hoặc mở rộng khu mỏ, giấy tờ đền bù, tái định cư cấp trước 7/2025 ghi tên xã, huyện cũ. Khi làm thủ tục tiếp theo, người dân nên mang đủ bản gốc và hỏi cán bộ địa chính xã mới cách ghi nối hồ sơ, tránh mỗi giấy một tên mà không ai đối chiếu được.
Câu hỏi thường gặp
Lộc Bình thuộc tỉnh nào trước 7/2025?
Lộc Bình là một huyện của tỉnh Lạng Sơn, nằm ở phía đông nam thành phố Lạng Sơn, có hai thị trấn Lộc Bình và Na Dương. Quốc lộ 4B đi qua huyện xuống Đình Lập rồi ra Quảng Ninh.
Mỏ than Na Dương ở đâu?
Mỏ than Na Dương nằm trên đất huyện Lộc Bình cũ, tỉnh Lạng Sơn, gần thị trấn Na Dương. Than khai thác lộ thiên, cung cấp cho nhà máy nhiệt điện Na Dương đặt ngay gần mỏ.
Cửa khẩu Chi Ma thuộc huyện nào?
Cửa khẩu Chi Ma nằm ở phía bắc huyện Lộc Bình cũ, tỉnh Lạng Sơn, trên biên giới Việt – Trung. Hoạt động qua cửa khẩu thay đổi theo chính sách và thị trường từng thời kỳ.
Lộc Bình cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn Lộc Bình cũ vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, huyện bị bỏ, hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Chợ phiên Lộc Bình có gì đặc biệt?
Chợ phiên Lộc Bình là nơi người Nùng, Tày, Dao các bản xuống mua bán, gặp gỡ. Nhiều phụ nữ Nùng mặc áo chàm, quấn khăn chàm. Chợ bán nông sản, gia súc, đồ thủ công và đồ dùng hằng ngày.
Hồ Bản Lải là gì?
Hồ Bản Lải là công trình hồ chứa nước trên thượng lưu sông Kỳ Cùng ở vùng Lộc Bình, xây dựng nhằm cấp nước và điều tiết lũ cho vùng hạ du. Việc xây hồ kéo theo tái định cư một số thôn trong vùng.