Lâm Thao là huyện của tỉnh Phú Thọ cũ nằm ở bờ trái sông Thao, giữa thành phố Việt Trì và thị xã Phú Thọ, huyện lỵ là thị trấn Lâm Thao. Huyện nổi tiếng với nhà máy supe phốt phát, và với giới khảo cổ là nơi đặt tên cho hai nền văn hóa Sơn Vi và Phùng Nguyên. Thời tỉnh Vĩnh Phú, Lâm Thao cùng Phù Ninh nằm trong huyện Phong Châu; năm 1999 tách lại. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Lâm Thao là vùng đồng bằng ven sông hiếm hoi của tỉnh trung du, đất đai bằng phẳng, làng xóm đông đúc. Bài này đi qua tên phủ Lâm Thao xưa, những di chỉ khảo cổ, nhà máy supe, làng xóm và lễ hội, rồi tới cách đọc địa chỉ cũ.
Phủ Lâm Thao xưa và huyện Phong Châu
Lâm Thao là tên cũ. Thời phong kiến, phủ Lâm Thao là một phủ lớn ở vùng ngã ba sông, theo sách địa chí bao gồm nhiều huyện ven sông Thao và vùng quanh núi Nghĩa Lĩnh. Vì vậy khi đọc văn bia, gia phả xưa ở vùng Việt Trì, Phù Ninh, thị xã Phú Thọ, người ta hay gặp chữ "phủ Lâm Thao".
Sau năm 1945, cấp phủ bị bỏ, Lâm Thao thành một huyện của tỉnh Phú Thọ, nhỏ hơn nhiều so với phủ xưa. Trong thời tỉnh Vĩnh Phú, Lâm Thao gộp với Phù Ninh thành huyện Phong Châu, lấy tên kinh đô Văn Lang trong truyền thuyết. Năm 1999, huyện Phong Châu được chia lại thành Lâm Thao và Phù Ninh như trước.
Trong nhiều đợt mở rộng thành phố Việt Trì, một số xã của Lâm Thao giáp thành phố đã chuyển về Việt Trì. Trước 7/2025, huyện Lâm Thao có hai thị trấn là Lâm Thao và Hùng Sơn cùng một số xã. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, các xã, thị trấn cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Phú Thọ; tên từng xã mới cần tra theo danh mục chính thức.
Sơn Vi, Phùng Nguyên, Gò Mun: những cái tên của khảo cổ học
Lâm Thao là nơi hiếm có: hai trong số những nền văn hóa cổ của Việt Nam được đặt theo tên địa danh ở đây. Văn hóa Sơn Vi, thuộc thời đồ đá cũ muộn, lấy tên theo xã Sơn Vi, nơi tìm thấy nhiều công cụ đá cuội ghè đẽo. Văn hóa Phùng Nguyên, thuộc thời đầu đồ đồng, lấy tên theo di chỉ Phùng Nguyên, nơi phát hiện nhiều đồ gốm, rìu đá mài, đồ trang sức.
Ngoài ra, di chỉ Gò Mun ở vùng Lâm Thao là nơi đặt tên cho giai đoạn văn hóa Gò Mun, thời cuối đồ đồng trước Đông Sơn. Chuỗi Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun – Đông Sơn được các nhà khảo cổ dùng để mô tả quá trình phát triển văn hóa thời tiền sử ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, và nhiều mốc trong chuỗi đó nằm trên đất Phú Thọ, Vĩnh Phúc cũ.
Với người địa phương, những cái tên này thường chỉ là tên làng, tên gò đất ngoài đồng. Ít ai nghĩ rằng gò đất mình cày cấy hằng ngày lại có mặt trong sách khảo cổ. Người muốn tìm hiểu nên ghé bảo tàng tỉnh ở Việt Trì để xem hiện vật, rồi về thăm các làng, hỏi các cụ về những lần đoàn khảo cổ về đào.
Nhà máy supe phốt phát và đời sống công nhân
Nhà máy supe phốt phát Lâm Thao được xây dựng từ đầu thập niên 1960, là một trong những cơ sở sản xuất phân bón lớn đầu tiên của miền Bắc. Nhà máy làm ra phân lân phục vụ nông nghiệp cả nước, và trong nhiều thập kỷ là nơi làm việc của hàng nghìn công nhân. Đến nay, doanh nghiệp này vẫn hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần.
Quanh nhà máy mọc lên khu tập thể, chợ, trường học, trạm y tế. Thị trấn Hùng Sơn và vùng lân cận phát triển nhờ có nhà máy. Nhiều gia đình có hai, ba thế hệ làm việc ở đây. Câu chuyện của người Lâm Thao vì thế gắn với cả ruộng đồng lẫn ống khói nhà máy.
Sản xuất phân bón và hóa chất kéo theo những lo ngại về môi trường, như mùi, khói, nước thải. Đây là chủ đề người dân địa phương quan tâm từ lâu. Những năm gần đây, việc xử lý khí thải, nước thải được nhắc nhiều hơn trong các kế hoạch của doanh nghiệp và địa phương. Người đến tìm hiểu nên lắng nghe cả hai phía: những người sống nhờ nhà máy và những người lo về môi trường sống.
Đồng bằng ven sông và làng xóm đông đúc
Khác với phần lớn tỉnh trung du, Lâm Thao có địa hình khá bằng phẳng, đất phù sa sông Thao màu mỡ. Ruộng lúa trải dài, làng xóm dày đặc với lũy tre, ao làng, đình chùa. Từ trên đê nhìn xuống, cảnh Lâm Thao giống một vùng đồng bằng Bắc Bộ thu nhỏ hơn là vùng đồi chè cọ.
Người Lâm Thao làm lúa hai vụ, trồng màu trên bãi bồi, nuôi cá ao. Nhiều làng còn giữ nghề phụ như làm bánh, nấu rượu, đan lát. Gần thành phố, nhiều người trẻ đi làm công nhân ở Việt Trì, ở khu công nghiệp Thụy Vân, sáng đi tối về.
Lũ sông Thao vẫn là mối lo. Đê sông Thao qua Lâm Thao được gia cố qua nhiều năm, nhưng những năm nước to, người dân ven đê vẫn phải trực canh. Các bãi ngoài đê ngập theo mùa, đất đai thay đổi, nhiều nhà phải chuyển canh tác theo nước.
Lễ hội và di tích làng
Lễ hội làng đầu xuân. Lâm Thao có nhiều lễ hội làng vào tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, gắn với việc thờ thành hoàng và các nhân vật thời Hùng Vương. Lễ hội có phần tế lễ ở đình và phần hội với các trò vui dân gian.
Lễ hội Trám ở Tứ Xã. Lễ hội Trám ở vùng Tứ Xã là một lễ hội phồn thực cổ, mang ý nghĩa cầu mùa màng, cầu sinh sôi. Lễ hội có những nghi thức đặc biệt diễn ra vào ban đêm, được giới nghiên cứu văn hóa dân gian quan tâm.
Đình, chùa, miếu. Nhiều làng còn giữ đình cổ, chùa làng, miếu thờ. Một số di tích đã được xếp hạng, có bia ghi lịch sử. Khi đến thăm, nên hỏi người trông coi về giờ mở cửa và những nơi được chụp ảnh.
Gắn với vùng Đền Hùng. Lâm Thao nằm gần núi Nghĩa Lĩnh. Nhiều làng có truyền thuyết liên quan đến các vua Hùng, các tướng, các công chúa. Dịp Giỗ Tổ, một số làng tổ chức rước kiệu về Đền Hùng.
Ghi địa chỉ Lâm Thao cũ sau 7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Lâm Thao không còn. Hai thị trấn Lâm Thao, Hùng Sơn và các xã cũ gộp thành một số xã mới thuộc tỉnh Phú Thọ. Người có địa chỉ dạng "xã X, huyện Lâm Thao" hoặc "thị trấn Hùng Sơn, huyện Lâm Thao" nên tra bảng đối chiếu của tỉnh để biết nay thuộc xã nào.
Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh. Nếu giấy ghi huyện Phong Châu, tỉnh Vĩnh Phú, đó là tên đúng của thời điểm cấp giấy, không cần sửa. Nơi thường trú ghi theo địa chỉ mới mà công an xã đã cập nhật. Giấy tờ cũ vẫn có giá trị, không bắt buộc đổi chỉ vì địa danh thay đổi.
Lâm Thao gần Việt Trì, nên người dân thường làm nhiều việc ở thành phố. Sau sắp xếp, các thủ tục hành chính cơ bản được giải quyết ở cấp xã; những việc cấp tỉnh vẫn lên Việt Trì như trước. Người dân nên hỏi trực tiếp xã mới về địa điểm và giờ tiếp nhận hồ sơ.
Lâm Thao và Việt Trì: gần mà khác
Lâm Thao nằm sát Việt Trì, nhưng nhịp sống khác hẳn. Đi qua ranh giới cũ, phố xá thưa dần, thay bằng ruộng lúa và làng mạc. Nhiều người Lâm Thao làm việc ở thành phố, nhưng tối về vẫn sống trong không gian làng: sân gạch, ao cá, vườn rau. Cái gần về địa lý không làm mất đi nếp quê.
Mối quan hệ giữa hai vùng có từ rất lâu. Thời phong kiến, nhiều làng nay thuộc Việt Trì từng nằm trong phủ Lâm Thao. Khi thành phố mở rộng, một số xã giáp ranh chuyển về Việt Trì, người dân đổi từ "huyện" sang "thành phố" chỉ sau một quyết định. Từ 1/7/2025, khi cả hai cùng không còn cấp huyện, ranh giới cũ ấy chỉ còn là chuyện của giấy tờ cũ.
Với người tìm nhà, tìm đất hay tìm việc, Lâm Thao là lựa chọn của những ai muốn gần thành phố mà vẫn có không gian rộng hơn. Đường từ Lâm Thao vào Việt Trì không xa, nhưng giờ cao điểm có thể đông. Người mới đến nên đi thử vào giờ đi làm để biết thời gian thật trước khi quyết định.
Gợi ý cho người muốn tìm hiểu Lâm Thao
Lâm Thao không phải điểm du lịch nổi tiếng, nhưng với người thích lịch sử, khảo cổ và văn hóa làng, đây là vùng có nhiều điều để xem. Vài gợi ý dưới đây giúp chuyến đi có mục đích hơn:
- Bắt đầu ở bảo tàng tỉnh tại Việt Trì để xem hiện vật của các nền văn hóa Sơn Vi, Phùng Nguyên, Gò Mun trước khi về làng.
- Về thăm các làng mang tên di chỉ, hỏi người cao tuổi về những lần đoàn khảo cổ về đào, gò đất nào là nơi tìm thấy hiện vật.
- Đi vào tháng Giêng để gặp mùa lễ hội làng, xem phần tế lễ ở đình và phần hội ngoài sân.
- Đứng trên đê sông Thao lúc chiều để thấy cánh đồng bằng phẳng hiếm có của vùng trung du.
- Ghé chợ quê buổi sáng để thấy nông sản của vùng: rau, cá ao, gà, bánh làm tại nhà.
- Kết hợp với Đền Hùng ở gần đó để hiểu mạch truyền thuyết và lịch sử của cả vùng ngã ba sông.
Khi vào làng, nên giữ thái độ của người khách: hỏi trước khi vào sân nhà người khác, hỏi trước khi chụp ảnh người, không tự ý đào bới hay nhặt hiện vật ở các gò đất. Các di chỉ khảo cổ được pháp luật bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Phong Châu là huyện nào?
Huyện Phong Châu là huyện gộp từ Lâm Thao và Phù Ninh thời tỉnh Vĩnh Phú, lấy tên kinh đô Văn Lang trong truyền thuyết. Năm 1999, huyện được chia lại thành hai huyện Lâm Thao và Phù Ninh như trước.
Văn hóa Sơn Vi lấy tên từ đâu?
Văn hóa Sơn Vi, thuộc thời đồ đá cũ muộn, lấy tên theo xã Sơn Vi thuộc huyện Lâm Thao cũ, nơi tìm thấy nhiều công cụ đá cuội ghè đẽo. Đây là một trong những nền văn hóa cổ quan trọng của khảo cổ học Việt Nam.
Di chỉ Phùng Nguyên ở đâu?
Di chỉ Phùng Nguyên nằm trên đất Lâm Thao cũ, là nơi đặt tên cho văn hóa Phùng Nguyên thời đầu đồ đồng, với nhiều đồ gốm, rìu đá mài, đồ trang sức. Hiện vật có thể xem ở bảo tàng tỉnh tại Việt Trì.
Nhà máy supe Lâm Thao xây năm nào?
Nhà máy supe phốt phát Lâm Thao được xây dựng từ đầu thập niên 1960, là một trong những cơ sở sản xuất phân lân lớn đầu tiên của miền Bắc. Đến nay vẫn hoạt động dưới hình thức công ty cổ phần.
Lâm Thao cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Lâm Thao cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo bảng đối chiếu tên xã cũ của tỉnh.
Lâm Thao có mấy thị trấn trước 7/2025?
Trước 7/2025, huyện Lâm Thao có hai thị trấn là Lâm Thao, nơi đặt huyện lỵ, và Hùng Sơn, nơi gắn với nhà máy supe phốt phát. Từ 1/7/2025, cả hai thị trấn gộp vào các xã mới của tỉnh Phú Thọ.