Huyện Lạc Dương nằm ngay phía bắc Đà Lạt, trên cao nguyên Lâm Viên, là huyện có núi Lang Biang và phần lớn Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà; huyện lỵ là thị trấn Lạc Dương. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; thị trấn Lạc Dương và xã Lát được ghép với Phường 7 của Đà Lạt cũ thành phường Lang Biang-Đà Lạt, các xã còn lại được sắp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Lạc Dương là huyện rộng mà ít dân, phần lớn diện tích là rừng núi cao, cư dân chủ yếu là người K'Ho. Với khách, Lạc Dương là chân núi Lang Biang; với người làm nghề rừng, đây là vùng đầu nguồn quý nhất cao nguyên. Bài đi qua tên gọi, núi rừng, cư dân, sinh kế và cách ghi địa chỉ sau ngày bỏ cấp huyện.
Mái nhà của cao nguyên Lâm Viên
Lạc Dương chiếm phần bắc và đông bắc cao nguyên Lâm Viên. Phía nam giáp Đà Lạt, phía tây giáp Lâm Hà và Đam Rông, phía đông và đông bắc giáp vùng núi Khánh Hòa, phía bắc giáp vùng núi Đắk Lắk. Huyện có những ngọn núi cao nhất cao nguyên, trong đó Bidoup thường được nhắc là ngọn núi cao nhất của Lâm Viên.
Địa hình là núi cao và trung bình, xen những thung lũng hẹp, rừng thông ba lá ở độ cao vừa, rừng lá rộng thường xanh và rừng hỗn giao ở những nơi cao và ẩm hơn. Khí hậu lạnh hơn cả Đà Lạt ở nhiều nơi, sương mù dày, mùa mưa kéo dài.
Đây là vùng đầu nguồn của nhiều dòng sông: các suối của Lạc Dương góp nước cho sông Đa Nhim chảy về hồ Đa Nhim, cho thượng nguồn sông Đồng Nai, cho các sông chảy về Krông Nô ở phía tây bắc và cho sông Cái Nha Trang ở phía đông. Giữ rừng Lạc Dương là giữ nước cho cả một vùng rộng lớn phía dưới.
Dân cư tập trung ở thị trấn Lạc Dương sát Đà Lạt, xã Lát kề bên, và các xã nằm dọc thung lũng như Đạ Sar, Đạ Nhim, Đạ Chais, Đưng K'Nớ. Giữa các khu dân cư là những vùng rừng rộng gần như không có người ở.
Quận Lạc Dương, sáp vào Đà Lạt rồi tái lập
Thời Việt Nam Cộng hòa, Lạc Dương là một quận của tỉnh Tuyên Đức, cùng với Đức Trọng và Đơn Dương. Tên Lạc Dương thường được giải thích là gắn với chữ Lạch, tên nhóm cư dân bản địa quanh chân núi Lang Biang, ghép với một chữ Hán Việt; đây là cách hiểu phổ biến, chưa thấy văn bản gốc xác nhận.
Sau năm 1976, khi Tuyên Đức nhập vào Lâm Đồng, vùng đất Lạc Dương có giai đoạn được sáp vào các đơn vị lân cận, trong đó có Đà Lạt. Đến những năm 1980, huyện Lạc Dương được tái lập, huyện lỵ đặt ở thị trấn Lạc Dương sát phía bắc Đà Lạt. Các mốc năm cụ thể nên tra trong văn bản gốc.
Ngay trước 7/2025, Lạc Dương có thị trấn Lạc Dương và các xã Lát, Đạ Sar, Đạ Nhim, Đạ Chais, Đưng K'Nớ. Phần lớn tên xã là tên gốc bản địa, mở đầu bằng chữ Đạ, nghĩa là nước, như nhiều địa danh khác của vùng cao nguyên.
Giấy tờ cũ có thể ghi “quận Lạc Dương, tỉnh Tuyên Đức”, có giai đoạn ghi thuộc Đà Lạt hay một huyện lân cận, rồi “huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng”. Khi cần đối chiếu, xem tên xã và năm cấp giấy để biết vùng đất thuộc đơn vị nào ở thời điểm đó.
Núi Lang Biang và câu chuyện K'Lang – H'Biang
Núi Lang Biang nằm ngay phía bắc thị trấn Lạc Dương, có hai đỉnh nhìn từ xa như hai người nằm cạnh nhau. Cái tên gắn với truyền thuyết của người K'Ho về đôi trai gái K'Lang và H'Biang, thuộc hai bộ tộc khác nhau, yêu nhau mà không được chấp nhận; câu chuyện có nhiều dị bản, nhưng đều kết bằng việc hai người hoá thành núi.
Từ lâu, Lang Biang là điểm đến quen của người lên Đà Lạt: đi bộ hoặc đi xe lên đỉnh Radar, ngắm toàn cảnh cao nguyên, thung lũng, hồ Đankia – Suối Vàng ở phía tây. Chuyến đi của Yersin năm 1893 lên cao nguyên Lang Biang là cột mốc mở đầu cho việc lập Đà Lạt.
Leo núi Lang Biang không quá khó với người khoẻ, nhưng cần giày tốt, áo ấm, nước uống, và đi theo lối mòn được quy định. Mùa mưa đường trơn, sương mù dày, dễ lạc nếu rẽ khỏi lối chính.
Dưới chân núi là các thôn của người K'Ho Lạch, nhiều gia đình làm du lịch cộng đồng, biểu diễn cồng chiêng cho khách. Khách nên phân biệt hoạt động biểu diễn với lễ nghi thật của cộng đồng; lễ nghi thật thường chỉ diễn ra vào mùa vụ và không phải lúc nào cũng mở cho người ngoài.
Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà và khu dự trữ sinh quyển
Phần lớn diện tích rừng của Lạc Dương nằm trong Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, khu rừng núi cao bảo tồn nhiều loài thông quý như thông năm lá Đà Lạt, pơ mu, thông đỏ, cùng nhiều loài chim, thú đặc hữu của cao nguyên. Đây là một trong những vườn quốc gia quan trọng nhất Tây Nguyên.
Năm 2015, UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới Lang Biang, lấy Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà làm vùng lõi, trải qua Lạc Dương, Đà Lạt và các huyện lân cận. Danh hiệu này ghi nhận giá trị của rừng đầu nguồn và đời sống các cộng đồng gắn với rừng.
Vườn có các tuyến đi bộ, các điểm tham quan có hướng dẫn. Muốn vào sâu, leo đỉnh Bidoup hay đi các cung đường rừng, phải đăng ký với ban quản lý vườn, đi cùng người dẫn đường được phép. Tự ý vào rừng vừa vi phạm quy định vừa nguy hiểm, vì địa hình phức tạp, sương mù dày và sóng điện thoại yếu.
Nhiều hộ K'Ho trong các xã nhận khoán bảo vệ rừng, được trả tiền dịch vụ môi trường rừng. Rừng với họ không chỉ là cảnh mà là sinh kế: măng, rau rừng, cây thuốc, mật ong, và là nơi giữ các tập tục của cộng đồng.
Người K'Ho Lạch, Chil và các thôn trong thung lũng
Cư dân bản địa của Lạc Dương là người K'Ho, trong đó có các nhóm địa phương như Lạch ở vùng chân núi Lang Biang, Chil ở vùng núi cao hơn. Người Lạch quen làm lúa nước ở thung lũng, người Chil quen làm rẫy trên núi; sự khác nhau ấy còn thấy trong nhà cửa, đồ dùng, lễ nghi.
Đạ Sar, Đạ Nhim, Đạ Chais, Đưng K'Nớ là những xã có tỉ lệ đồng bào rất cao, nhiều thôn nằm sâu trong thung lũng, đường vào quanh co. Đưng K'Nớ là xã xa nhất, nằm ở vùng núi phía đông bắc, giáp vùng núi Khánh Hòa.
Người Kinh tập trung ở thị trấn Lạc Dương và xã Lát gần Đà Lạt, làm rau, hoa, dịch vụ. Những năm gần đây, nhiều người từ Đà Lạt và nơi khác lên mua đất, làm nhà vườn, homestay ở vùng ven thị trấn.
Cồng chiêng, rượu cần, dệt thổ cẩm, đan gùi vẫn còn trong đời sống các thôn K'Ho. Nhiều gia đình kết hợp làm vườn với đón khách, giới thiệu món ăn, nghề thủ công. Đến thăm, nên hỏi ý trước khi chụp ảnh, không tự ý vào nhà, và mua sản phẩm theo giá người làm đưa ra.
Cà phê arabica, rau và con đường sang Nha Trang
Ở các thung lũng của Lạc Dương, nông nghiệp vẫn là sinh kế chính. Vùng gần Đà Lạt trồng rau, hoa trong nhà kính như các phường ven Đà Lạt. Vùng cao hơn như Đạ Sar, Đạ Chais trồng cà phê chè, loại cà phê hợp độ cao và khí hậu lạnh, cho hạt vị chua thanh, được giới rang xay chú ý.
Một số hợp tác xã và hộ đồng bào đã làm cà phê chế biến kỹ, rang xay bán trực tiếp, kể chuyện vùng trồng trên bao bì. Song phần lớn sản lượng vẫn bán nhân cho thương lái; giá lên xuống ảnh hưởng thẳng tới đời sống.
Đường từ Đà Lạt đi Nha Trang qua vùng núi phía đông đi xuyên địa phận Lạc Dương, qua những đoạn đèo dài giữa rừng, có cảnh đẹp nhưng nhiều khúc cua, sương mù và có điểm sạt lở mùa mưa. Đây là con đường ngắn nhất giữa cao nguyên và biển Nha Trang, nên nên đi ban ngày và kiểm tra xe kỹ.
Hồ Đankia – Suối Vàng ở phía tây thị trấn là hồ chứa cung cấp nước cho Đà Lạt và cho thủy điện; khu vực hồ có quy định riêng. Khách đến ngắm cảnh nên đi theo đường công cộng, không tự ý vào khu vực công trình.
Lạc Dương sau 1/7/2025: một phần thành phường Đà Lạt
Từ 1/7/2025, huyện Lạc Dương không còn. Thị trấn Lạc Dương và xã Lát được ghép với Phường 7 của Đà Lạt cũ thành phường Lang Biang-Đà Lạt. Người ở thị trấn cũ nay là cư dân một phường mang tên Đà Lạt, dù trước đó họ thuộc một huyện khác.
Các xã còn lại như Đạ Sar, Đạ Nhim, Đạ Chais, Đưng K'Nớ được sắp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng. Tên xã mới và phần đất mỗi xã nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã, vì ranh giới thôn có chỗ được điều chỉnh khi gộp; bài này không tự gán để tránh dẫn sai.
Khi ghi địa chỉ, chép tên thôn hoặc tổ dân phố, tên phường, xã mới, tỉnh Lâm Đồng, kèm tên cũ trong ngoặc, ví dụ “phường Lang Biang-Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng (trước là xã Lát, huyện Lạc Dương)”.
Giấy tờ cũ ghi “huyện Lạc Dương, tỉnh Lâm Đồng” vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Với người ở thị trấn và xã Lát, việc chuyển từ xã, thị trấn sang phường có thể kéo theo thay đổi về quy định đất đai, xây dựng; nên hỏi kỹ ủy ban phường trước khi làm nhà, tách thửa.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Lạc Dương nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, thị trấn Lạc Dương và xã Lát thuộc phường Lang Biang-Đà Lạt; các xã còn lại của huyện cũ được sắp thành một số xã mới. Tất cả thuộc tỉnh Lâm Đồng mới gồm cả Đắk Nông và Bình Thuận cũ.
Núi Lang Biang thuộc Đà Lạt hay Lạc Dương?
Núi Lang Biang nằm ở vùng huyện Lạc Dương cũ, ngay phía bắc thị trấn Lạc Dương, không thuộc thành phố Đà Lạt cũ. Từ 2025, khu vực chân núi thuộc phường Lang Biang-Đà Lạt, nên nói núi nằm trong địa bàn Đà Lạt mới cũng đúng.
Xã Lát nay thuộc phường nào?
Xã Lát cũ cùng thị trấn Lạc Dương và Phường 7 của Đà Lạt cũ nay thuộc phường Lang Biang-Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Đây là phường duy nhất của Đà Lạt mới lấy đất của huyện Lạc Dương cũ.
Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà nằm ở đâu?
Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà nằm chủ yếu trên địa bàn huyện Lạc Dương cũ, phía bắc và đông bắc Đà Lạt. Vườn là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Lang Biang được UNESCO công nhận năm 2015.
Trước sáp nhập Lạc Dương có những xã nào?
Ngay trước 7/2025, huyện Lạc Dương có thị trấn Lạc Dương và các xã Lát, Đạ Sar, Đạ Nhim, Đạ Chais, Đưng K'Nớ. Phần lớn tên xã là tên gốc bản địa của người K'Ho.
Leo Lang Biang cần chuẩn bị gì?
Nên mang giày bám tốt, áo ấm, áo mưa, nước uống và đi theo lối mòn được quy định. Mùa mưa đường trơn, sương mù dày, dễ lạc nếu rẽ khỏi lối chính. Muốn đi các cung rừng sâu hơn thì đăng ký với ban quản lý và đi cùng người dẫn đường.