Huyện Bảo Lâm là huyện nông nghiệp rộng bao quanh thành phố Bảo Lộc ở phía nam tỉnh Lâm Đồng cũ, huyện lỵ là thị trấn Lộc Thắng. Huyện được tách từ huyện Bảo Lộc năm 1994. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Bảo Lâm cũ được sắp thành năm xã Bảo Lâm 1 đến Bảo Lâm 5 của tỉnh Lâm Đồng, riêng xã Lộc Tân được ghép vào Phường 2 Bảo Lộc.
Cả nước có hai huyện Bảo Lâm: một ở Cao Bằng, một ở Lâm Đồng. Bài này nói về Bảo Lâm của Lâm Đồng, vùng đất đỏ trồng chè, cà phê, có mỏ bô-xít lớn và nhiều thôn của người Mạ, K'Ho. Dưới đây là vị trí, cách huyện ra đời, sinh kế, đời sống các thôn và cách ghi địa chỉ sau ngày bỏ cấp huyện.
Vị trí: vành đai nông thôn quanh phố Bảo Lộc
Bảo Lâm ôm lấy thành phố Bảo Lộc cũ ở phía bắc, phía tây và một phần phía đông. Phía bắc huyện là sông Đồng Nai, bên kia sông là đất Đắk Nông cũ; phía đông giáp Di Linh; phía tây và tây nam giáp vùng Đạ Huoai, Đạ Tẻh cũ. Vì bao quanh một thành phố, người ta hay hình dung Bảo Lâm như cái vành, còn Bảo Lộc là lõi.
Địa hình là cao nguyên đất đỏ bazan xen đồi thoải ở phần giữa và phía nam, càng lên phía bắc về phía sông Đồng Nai càng nhiều núi, rừng và thung lũng sâu. Khí hậu giống Bảo Lộc: ấm, ẩm, mùa mưa dài, sương mù sáng sớm. Lượng mưa dồi dào là lý do chè và cà phê ở đây lên tốt mà không cần tưới nhiều như vùng khô hạn.
Trung tâm huyện là thị trấn Lộc Thắng, nằm về phía bắc phố Bảo Lộc một quãng đường ngắn. Các xã cũ như Lộc An, Lộc Thành, Lộc Nam nằm về phía nam và tây nam, gần quốc lộ 20; các xã như Lộc Bảo, Lộc Bắc nằm sâu ở phía bắc, đất rộng người thưa, đường vào nhiều đoạn quanh co.
Người ngoài thường không nhận ra mình đã ở Bảo Lâm hay vẫn ở Bảo Lộc, vì cả hai cùng nhiều xã mang chữ Lộc và ruộng vườn liền nhau. Người địa phương thì phân biệt rất rõ, nhất là khi làm giấy tờ đất đai.
Từ huyện Bảo Lộc chia đôi năm 1994
Sau năm 1976, huyện Bảo Lộc của tỉnh Lâm Đồng gồm cả phố lẫn một vùng nông thôn rất rộng. Các đợt kinh tế mới đưa người từ miền Bắc, miền Trung lên lập thôn, nhiều xã mới ra đời, dân số tăng nhanh. Quản lý một huyện vừa có đô thị đông đúc, vừa có những xã xa cách cả buổi đường ngày càng khó.
Năm 1994, huyện Bảo Lộc được chia hai. Phần phố và các xã sát quanh thành thị xã Bảo Lộc; phần nông thôn còn lại thành huyện Bảo Lâm, trung tâm đặt ở Lộc Thắng. Tên Bảo Lâm thường được hiểu là giữ chữ Bảo của Bảo Lộc, ghép với chữ Lâm gợi Lâm Đồng hoặc gợi rừng; chưa thấy văn bản phổ thông nào giải thích chính thức, nên đây chỉ là cách hiểu thông dụng.
Vì vậy, giấy tờ cấp trước năm 1994 ghi “huyện Bảo Lộc” có thể là đất nay thuộc vùng Bảo Lâm. Muốn biết chắc phải xem tên xã: Lộc Thắng, Lộc Ngãi, Lộc Quảng, Lộc Phú, Lộc Đức, Lộc An là các tên thuộc phía Bảo Lâm; Lộc Sơn, Lộc Phát, Lộc Tiến, Lộc Nga, Lộc Châu thuộc phía Bảo Lộc.
Ngay trước 7/2025, Bảo Lâm có một thị trấn là Lộc Thắng và nhiều xã, phần lớn mang chữ Lộc ở đầu, xen vài tên khác như B'Lá, Tân Lạc. Tên B'Lá là một tên gốc bản địa hiếm hoi còn giữ trên bản đồ hành chính của huyện.
Chè, cà phê, sầu riêng: vườn trên đất đỏ
Bảo Lâm là một trong những vùng cà phê lớn của Lâm Đồng cũ, chủ yếu cà phê vối trồng trên đất đỏ. Cạnh cà phê là chè, kéo dài từ các đồi chè của Bảo Lộc sang, và những năm gần đây là sầu riêng, bơ, mắc ca trồng xen để giảm rủi ro khi giá cà phê xuống.
Mùa thu hoạch cà phê thường vào cuối năm, khi các con đường liên xã đầy xe chở bao cà phê tươi về sân phơi, về đại lý ở Lộc Thắng và Bảo Lộc. Chè hái quanh năm, nhiều nhất vào mùa mưa. Nhiều hộ còn nuôi tằm, trồng dâu, bán kén cho các cơ sở ươm tơ của Bảo Lộc.
Mô hình vườn nhiều tầng như vậy giúp nông hộ có thu nhập rải đều, nhưng cũng đòi nhiều công. Vào mùa thu hoạch, các xã thường thiếu người hái, nhiều lao động từ nơi khác lên làm thuê theo mùa.
Ai muốn mua đất vườn ở Bảo Lâm nên kiểm kỹ nguồn gốc đất: vùng này từng có nhiều diện tích đất lâm nghiệp chuyển đổi, đất của nông lâm trường giao khoán. Không phải mảnh vườn nào đang trồng cây cũng đã có giấy tờ đủ để chuyển nhượng.
Bô-xít và nhà máy alumin Tân Rai
Dưới lớp đất đỏ của Bảo Lâm là trữ lượng bô-xít lớn. Từ cuối những năm 2000, dự án khai thác bô-xít và sản xuất alumin Tân Rai được xây dựng ở khu vực quanh Lộc Thắng, là một trong hai dự án bô-xít lớn ở Tây Nguyên cùng với dự án Nhân Cơ ở Đắk Nông cũ.
Dự án mang lại việc làm, đường sá, nguồn thu cho địa phương, nhưng cũng là chủ đề tranh luận kéo dài về môi trường, hồ chứa bùn đỏ, chuyện đền bù và hiệu quả kinh tế. Thông tin chi tiết nên tìm ở nguồn chính thức và báo chí có trách nhiệm; bài này không đi vào số liệu sản lượng hay tài chính.
Với người dân, sự hiện diện của nhà máy thấy rõ qua những tuyến đường xe tải, các khu tái định cư, và việc một số thôn đổi từ thuần nông sang có người làm công nhân. Một số vùng đất vườn được thu hồi để làm mỏ rồi hoàn thổ, trồng lại cây sau khai thác.
Người mới đến nên biết khu vực quanh mỏ và nhà máy có quy định riêng về ra vào, xây dựng. Muốn tìm hiểu, hỏi chính quyền xã sở tại, đừng tự ý vào các khu đang khai thác.
Người Mạ, K'Ho và các thôn kinh tế mới
Người Mạ và người K'Ho là cư dân bản địa của Bảo Lâm, sống tập trung ở một số xã phía bắc và các thôn ven rừng. Ngày trước họ làm rẫy lúa, bắp, bầu bí trên đất dốc, săn bắt và hái lượm trong rừng; nay phần lớn chuyển sang trồng cà phê, chè, điều. Nghề dệt thổ cẩm, đan gùi vẫn còn ở vài thôn, chủ yếu do người lớn tuổi giữ.
Các lớp dân người Kinh lên Bảo Lâm theo nhiều đợt: từ thời Pháp làm phu đồn điền, sau 1954 theo các làng định cư, và đông nhất là sau 1975 theo chương trình kinh tế mới. Nhiều thôn mang tên gợi quê gốc ở Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Quảng Nam. Ngoài ra còn có người Tày, Nùng, Dao, Mông từ phía Bắc di cư vào những năm 1980, 1990.
Chợ Lộc Thắng là nơi các lớp dân gặp nhau rõ nhất: rau rừng, măng, cà đắng của người Mạ, K'Ho bày cạnh hàng khô, hàng tạp hoá của người Kinh. Mùa lễ hội, cồng chiêng vẫn được đánh trong các dịp mừng lúa mới, đón khách, cưới hỏi ở các thôn đồng bào.
Khi đến thăm các thôn, nên hỏi ý trước khi chụp ảnh, không tự ý vào khu vực cúng, và đi cùng người địa phương nếu muốn vào rừng.
Năm xã Bảo Lâm và xã Lộc Tân sau 7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Bảo Lâm không còn. Thị trấn Lộc Thắng và các xã cũ được sắp lại thành năm xã đánh số: Bảo Lâm 1, Bảo Lâm 2, Bảo Lâm 3, Bảo Lâm 4, Bảo Lâm 5, trực thuộc tỉnh Lâm Đồng. Đặt tên bằng số giúp người dân nhận ra ngay xã mình thuộc vùng huyện cũ nào, nhưng cũng làm khó người ngoài vì tên không gợi vị trí.
Riêng xã Lộc Tân, vốn thuộc Bảo Lâm, được ghép với Phường 2 và xã Đạm Bri của Bảo Lộc cũ thành Phường 2 Bảo Lộc. Người Lộc Tân vì thế từ dân một xã nông thôn của huyện Bảo Lâm trở thành cư dân một phường.
Xã cũ nào nay nằm trong xã Bảo Lâm số mấy thì nên tra danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã mới, vì một số ranh giới thôn được điều chỉnh khi gộp. Bài này không tự gán để tránh dẫn sai.
Việc hằng ngày như hộ tịch, chứng thực, cư trú nay làm ở ủy ban xã mới. Những việc trước đây phải lên huyện ở Lộc Thắng nay hoặc về xã, hoặc lên các sở, ngành của tỉnh ở Đà Lạt; nhiều thủ tục làm được trực tuyến.
Ghi địa chỉ và đi lại ở Bảo Lâm cũ
Khi ghi địa chỉ, chép đủ tên thôn, tên xã mới có số, tỉnh Lâm Đồng, ví dụ “thôn …, xã Bảo Lâm 3, tỉnh Lâm Đồng”. Vì tên xã có số dễ đọc nhầm qua điện thoại, nên viết thêm tên xã cũ trong ngoặc để người giao hàng quen đường dễ tìm.
Giấy tờ ghi “huyện Bảo Lâm, tỉnh Lâm Đồng” cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Giấy tờ trước năm 1994 có thể ghi “huyện Bảo Lộc” cho cùng mảnh đất; nếu cần chứng minh liên tục, mang các giấy tờ cũ tới ủy ban xã để được hướng dẫn.
Từ phố Bảo Lộc, các đường tỉnh và đường liên xã toả về Lộc Thắng và các xã; quãng đường không xa nhưng nhiều dốc, mùa mưa đường đất trơn. Các xã phía bắc gần sông Đồng Nai có đường sang vùng Đắk Nông cũ, nhưng chất lượng đường mỗi đoạn mỗi khác, nên hỏi người địa phương trước khi đi.
Mùa mưa ở Bảo Lâm có nguy cơ sạt lở ở các taluy đường đồi, lũ quét ở vài suối nhỏ. Đi xe máy vào các xã xa nên tránh đi một mình buổi tối và theo dõi thông báo của chính quyền xã.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bảo Lâm Lâm Đồng nay là xã nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Bảo Lâm cũ được sắp thành năm xã Bảo Lâm 1, Bảo Lâm 2, Bảo Lâm 3, Bảo Lâm 4 và Bảo Lâm 5 của tỉnh Lâm Đồng. Riêng xã Lộc Tân được ghép vào Phường 2 Bảo Lộc.
Bảo Lâm tách ra từ đâu?
Năm 1994, huyện Bảo Lộc được chia hai: phần phố và các xã sát quanh thành thị xã Bảo Lộc, phần nông thôn rộng còn lại thành huyện Bảo Lâm với trung tâm ở thị trấn Lộc Thắng.
Bảo Lâm ở Lâm Đồng và Bảo Lâm ở Cao Bằng khác nhau thế nào?
Đó là hai huyện khác nhau hoàn toàn. Bảo Lâm của Lâm Đồng ở phía nam Tây Nguyên, quanh Bảo Lộc, trồng chè, cà phê. Bảo Lâm của Cao Bằng ở vùng núi biên giới phía Bắc. Cả hai đều không còn là đơn vị hành chính từ 7/2025.
Thị trấn Lộc Thắng nay thuộc xã nào?
Thị trấn Lộc Thắng cũ nằm trong một trong năm xã Bảo Lâm mới. Để biết chính xác xã số mấy, nên tra danh sách sắp xếp của tỉnh Lâm Đồng hoặc hỏi ủy ban xã, vì ranh giới thôn có chỗ được điều chỉnh.
Nhà máy alumin Tân Rai ở đâu?
Nhà máy alumin Tân Rai nằm ở khu vực quanh Lộc Thắng thuộc huyện Bảo Lâm cũ, gắn với mỏ bô-xít trên vùng đất đỏ. Đây là dự án công nghiệp lớn của Lâm Đồng cũ, cùng với dự án Nhân Cơ ở Đắk Nông cũ.
Giấy tờ đất ghi huyện Bảo Lộc có phải đất Bảo Lâm không?
Có thể. Giấy tờ cấp trước năm 1994 ghi huyện Bảo Lộc có thể là đất nay thuộc vùng Bảo Lâm hoặc vùng Bảo Lộc. Cần xem tên xã ghi trên giấy và đối chiếu với danh sách xã của hai đơn vị sau khi chia.