Kiến Thụy là huyện ven biển phía nam của Hải Phòng cũ, nằm giữa quận Kiến An, quận Dương Kinh, quận Đồ Sơn và sông Văn Úc; huyện lỵ đặt ở thị trấn Núi Đối. Đây là quê hương của Mạc Đăng Dung, người sáng lập nhà Mạc, với làng Cổ Trai nổi tiếng. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; vùng Kiến Thụy cũ nay thuộc các xã, phường của thành phố Hải Phòng mới.
Kiến Thụy từng lớn hơn trước năm 2007, khi sáu xã phía bắc được tách ra lập quận Dương Kinh. Vì vậy cùng một vùng đất có thể có giấy tờ ghi Kiến Thụy hoặc Dương Kinh tùy thời điểm. Bài viết đi qua tên gọi cũ Nghi Dương, những dấu tích nhà Mạc, đời sống ven biển và cách ghi địa chỉ sau sáp nhập.
Từ Nghi Dương đến Kiến Thụy
Trong sử sách thời Lê và Mạc, vùng đất này thường được nhắc với tên huyện Nghi Dương, thuộc phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương. Mạc Đăng Dung xuất thân từ làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, nên tên Nghi Dương gắn liền với lý lịch của nhà Mạc. Về sau, qua những lần đổi tên và điều chỉnh địa giới thời Nguyễn và thời Pháp, vùng đất mang tên Kiến Thụy.
Thời Pháp, Kiến Thụy là một huyện của tỉnh Kiến An. Năm 1962, khi tỉnh Kiến An nhập vào Hải Phòng, Kiến Thụy trở thành huyện ngoại thành của thành phố. Trong các thập niên sau, ranh giới với Đồ Sơn và Kiến An có điều chỉnh, có những làng chuyển qua lại giữa các đơn vị.
Mốc thay đổi lớn nhất gần đây là năm 2007: sáu xã phía bắc của Kiến Thụy là Anh Dũng, Đa Phúc, Hải Thành, Hòa Nghĩa, Hưng Đạo, Tân Thành được tách ra lập quận Dương Kinh. Từ đó Kiến Thụy thu hẹp về phía nam, giữ phần lớn vùng nông thôn và ven biển.
Nhà Mạc và những dấu tích trên đất Kiến Thụy
Mạc Đăng Dung và làng Cổ Trai. Mạc Đăng Dung sinh ra ở làng Cổ Trai, xuất thân từ một gia đình làm nghề chài lưới. Ông theo nghiệp võ, làm quan dưới triều Lê sơ rồi lên ngôi năm 1527, lập nhà Mạc. Quê hương Cổ Trai được nhà Mạc chú trọng xây dựng thành Dương Kinh, trung tâm thứ hai bên cạnh Thăng Long.
Khu tưởng niệm Vương triều Mạc. Trên vùng Ngũ Đoan cũ, nơi có làng Cổ Trai, đã có khu tưởng niệm Vương triều Mạc, nơi thờ các vua và nhân vật của triều Mạc, đồng thời trưng bày tư liệu về triều đại này. Đây là điểm đến chính của người muốn tìm hiểu lịch sử thế kỷ 16 ở Hải Phòng.
Dấu vết kinh đô xưa. Khảo cổ học tìm thấy ở vùng Cổ Trai và lân cận gạch, ngói, đồ gốm, nền móng công trình thời Mạc. Tuy vậy, phần lớn Dương Kinh xưa đã bị phá hủy hoặc chìm dưới làng mạc, nên nhiều câu hỏi về quy mô, bố cục vẫn chưa có lời giải đầy đủ.
Dòng họ và ký ức. Sau khi nhà Mạc suy, nhiều con cháu họ Mạc phải đổi họ hoặc phân tán. Các hội đồng họ Mạc ngày nay vẫn tổ chức gặp mặt, giỗ tổ ở Kiến Thụy, góp phần giữ ký ức của một triều đại từng bị sử cũ đánh giá thiên lệch.
Thị trấn Núi Đối và cảnh quan huyện
Thị trấn Núi Đối là huyện lỵ của Kiến Thụy, đặt tên theo ngọn núi Đối, một trong những ngọn núi thấp hiếm hoi giữa đồng bằng ven biển. Thị trấn có chợ, trường học, bệnh viện huyện và các cơ quan, là trung tâm mua bán của người dân các xã xung quanh.
Phần lớn diện tích Kiến Thụy là đồng bằng trồng lúa, rau màu, xen kẽ ao hồ. Phía nam huyện giáp sông Văn Úc và cửa biển, có bãi bồi, đầm nuôi thủy sản nước lợ và rừng ngập mặn ven sông. Phía đông giáp bán đảo Đồ Sơn, nhiều người dân Kiến Thụy đi làm dịch vụ du lịch ở đó.
Sông Đa Độ chảy qua địa bàn, là nguồn nước tưới tiêu quan trọng của vùng và từng là đường thủy chở hàng trong làng xã. Đường bộ chính nối Kiến Thụy với nội thành đi qua Kiến An hoặc Dương Kinh; xuống phía nam có đường ven biển hướng sang Tiên Lãng.
Nghề và sản vật quen thuộc ở Kiến Thụy
Kiến Thụy có đời sống kinh tế pha trộn giữa đồng ruộng và biển. Những nghề người địa phương hay kể:
- Trồng lúa, rau màu: cung cấp cho chợ nội thành và chợ Đồ Sơn, nhiều hộ trồng rau quanh năm.
- Nuôi trồng thủy sản nước lợ: tôm, cua, cá ở vùng đầm ven sông Văn Úc và cửa biển.
- Đánh bắt ven bờ: các làng ven biển có thuyền nhỏ đánh bắt gần bờ, bán ở chợ quê.
- Làm thuê ở khu công nghiệp, Đồ Sơn: lớp trẻ đi làm ở các nhà máy lân cận hoặc làm dịch vụ du lịch.
- Đi biển, xuất khẩu lao động: như nhiều vùng ven biển Bắc Bộ, khá nhiều gia đình có người làm thuyền viên hoặc lao động ở nước ngoài.
Sự đa dạng ấy giúp nhiều gia đình có thu nhập ổn định hơn, nhưng cũng khiến làng quê vắng người trẻ vào ngày thường. Dịp lễ Tết, giỗ họ, làng mới đông đủ trở lại.
Đình chùa, lễ hội và văn hóa làng
Kiến Thụy có nhiều đình, chùa, đền cổ, nhiều nơi gắn với nhân vật thời Mạc hoặc các vị thành hoàng có công khai khẩn vùng ven biển. Một số di tích được xếp hạng cấp thành phố và quốc gia. Lễ hội ở các làng diễn ra chủ yếu vào mùa xuân, có tế lễ, rước kiệu, và các trò dân gian như vật, bơi chải ở làng ven sông.
Lễ giỗ, lễ tưởng niệm liên quan đến nhà Mạc là sự kiện văn hóa riêng của vùng, thu hút con cháu họ Mạc và người quan tâm lịch sử từ nhiều nơi. Khi tham dự, bạn nên tìm hiểu trước thời gian, giữ trang phục lịch sự và tôn trọng nghi thức.
Nhiều làng ở Kiến Thụy còn giữ nếp hương ước, ngày hội làng, phân công việc làng theo giáp, theo xóm. Những nếp ấy giúp cộng đồng gắn bó, nhất là khi lớp trẻ đi làm xa ngày càng nhiều.
Đi Kiến Thụy kết hợp Đồ Sơn và Dương Kinh
Vì Kiến Thụy nằm cạnh Đồ Sơn và Dương Kinh, nhiều người kết hợp ba nơi trong một chuyến đi trong ngày: buổi sáng thăm khu tưởng niệm nhà Mạc và các làng cổ, buổi chiều ra biển Đồ Sơn, tối về nội thành qua Dương Kinh. Quãng đường giữa các điểm không xa, đi xe máy hoặc ô tô đều thuận.
Đường trong các xã nhỏ, có đoạn hẹp, nên đi chậm, chú ý xe nông nghiệp và trẻ em. Mùa mưa bão, vùng ven sông Văn Úc và ven biển có thể ngập, nên theo dõi thời tiết trước khi đi. Dịch vụ ăn uống ở Kiến Thụy chủ yếu là quán quê, giá bình dân.
Với người quan tâm lịch sử, nên đọc trước một vài tài liệu phổ thông về nhà Mạc để chuyến đi có ý nghĩa hơn: biết vì sao triều đại này bị sử cũ gọi là "ngụy", vì sao giới nghiên cứu hiện nay nhìn nhận lại, và Dương Kinh có vai trò gì trong thời gian nhà Mạc giữ Thăng Long.
Người quê Kiến Thụy đi xa nếu muốn về thăm nên liên hệ trước với họ hàng, vì nhiều thôn đã đổi tên đơn vị hành chính, đường mới mở khiến lối cũ khó nhận ra.
Kiến Thụy cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Kiến Thụy không còn là đơn vị hành chính. Vùng đất này thuộc thành phố Hải Phòng mới, hợp nhất từ Hải Phòng và Hải Dương cũ, và được chia thành một số xã mới, có thể có phường ở vùng giáp đô thị. Tên đơn vị cụ thể cho từng thôn nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức hoặc hỏi ủy ban xã.
Khi ghi địa chỉ, bỏ "huyện Kiến Thụy", chỉ còn thôn, xã hoặc phường mới, thành phố Hải Phòng. Với người có giấy tờ trước 2007 ghi Kiến Thụy nhưng nay nhà nằm trong vùng Dương Kinh cũ, hãy nhớ rằng đó là cùng một nơi qua các thời kỳ khác nhau.
Tên Kiến Thụy, cũng như Cổ Trai, Núi Đối, vẫn được dùng trong đời sống, trong tên trường học, tên đường và trong cách người dân giới thiệu quê mình. Với lịch sử gắn với một triều đại, đây là cái tên khó phai trong ký ức của người Hải Phòng.
Cửa Văn Úc, đê biển và chuyện sống chung với bão
Phía nam Kiến Thụy là cửa sông Văn Úc, một trong những cửa sông lớn đổ ra vịnh Bắc Bộ trên đất Hải Phòng. Nước sông mang phù sa bồi đắp bãi ven biển, tạo nên vùng đất thấp màu mỡ nhưng cũng dễ bị ảnh hưởng bởi triều cường và bão. Hệ thống đê biển, đê sông là lá chắn sống còn của các xã ven biển.
Mỗi mùa mưa bão, người dân Kiến Thụy quen với việc canh đê, gia cố nhà cửa, đưa tàu thuyền vào nơi tránh trú. Những trận bão lớn trong lịch sử để lại ký ức sâu đậm về nước tràn đồng, đổ nhà. Ngày nay đê đã kiên cố hơn, thông tin cảnh báo kịp thời hơn, nhưng sự chủ động của từng gia đình vẫn rất quan trọng.
Rừng ngập mặn ven cửa sông được trồng lại ở nhiều đoạn để chắn sóng, giữ bãi. Đây cũng là nơi sinh sống của cua, cá, chim nước, nguồn lợi mà người dân ven biển khai thác theo mùa. Bảo vệ rừng ven biển là việc vừa giữ đê, vừa giữ sinh kế.
Câu hỏi thường gặp
Kiến Thụy có phải quê của Mạc Đăng Dung không?
Đúng. Mạc Đăng Dung, người sáng lập nhà Mạc năm 1527, sinh ra ở làng Cổ Trai thuộc huyện Nghi Dương xưa, nay là vùng Kiến Thụy cũ của Hải Phòng. Nhà Mạc đã xây dựng Dương Kinh ở quê hương này làm trung tâm thứ hai bên cạnh Thăng Long.
Huyện lỵ Kiến Thụy ở đâu?
Huyện lỵ Kiến Thụy đặt ở thị trấn Núi Đối, đặt tên theo ngọn núi Đối giữa đồng bằng. Thị trấn có chợ, trường học, bệnh viện và các cơ quan huyện. Sau 7/2025, thị trấn được sắp xếp vào đơn vị cấp xã mới của thành phố Hải Phòng.
Dương Kinh tách ra từ Kiến Thụy năm nào?
Năm 2007, sáu xã phía bắc của Kiến Thụy là Anh Dũng, Đa Phúc, Hải Thành, Hòa Nghĩa, Hưng Đạo và Tân Thành được tách ra lập quận Dương Kinh. Từ đó Kiến Thụy chỉ còn phần phía nam, chủ yếu là vùng nông thôn và ven biển.
Nghi Dương là gì?
Nghi Dương là tên huyện xưa của vùng đất nay là Kiến Thụy và một phần các vùng lân cận, thường gặp trong sử sách thời Lê, Mạc. Mạc Đăng Dung được ghi là người làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương. Về sau tên huyện đổi thành Kiến Thụy qua các lần điều chỉnh.
Khu tưởng niệm Vương triều Mạc có gì?
Khu tưởng niệm nằm ở vùng quê Cổ Trai, có nơi thờ các vua và nhân vật triều Mạc, cùng không gian trưng bày tư liệu về triều đại này. Đây là điểm đến của con cháu họ Mạc và người quan tâm lịch sử; nên tìm hiểu giờ mở cửa trước khi đến.
Kiến Thụy có biển không?
Kiến Thụy cũ có phần ven biển và cửa sông Văn Úc ở phía nam, với bãi bồi, đầm nuôi thủy sản và rừng ngập mặn, nhưng không có bãi tắm du lịch. Người muốn tắm biển thường sang bán đảo Đồ Sơn ngay bên cạnh.