Hữu Lũng là huyện cực nam của tỉnh Lạng Sơn trước ngày 1/7/2025, giáp vùng đất Bắc Giang cũ và Thái Nguyên, trung tâm là thị trấn Hữu Lũng. Đây là cửa ngõ đầu tiên của Lạng Sơn trên đường từ Hà Nội lên, có quốc lộ 1, đường sắt và cao tốc đi qua. Từ 1/7/2025, huyện Hữu Lũng cũ không còn; địa bàn nay là một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Người đi đường thường chỉ thấy Hữu Lũng qua cửa kính xe, nhưng huyện cũ có những thứ đáng dừng lại: rừng núi đá Hữu Liên, đền Bắc Lệ, thung lũng sông Thương. Bài viết đi qua địa thế, giao thông, di tích, nông nghiệp và chuyện huyện cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Địa thế: chỗ núi Lạng Sơn chạm vùng trung du
Huyện Hữu Lũng cũ nằm ở đầu phía nam tỉnh Lạng Sơn, nơi vùng núi bắt đầu chuyển xuống trung du. Phía nam và đông nam giáp các huyện Yên Thế, Lạng Giang, Lục Nam của Bắc Giang cũ, phía tây giáp đất Thái Nguyên, phía bắc giáp Bắc Sơn và Chi Lăng. Vì vị trí này, Hữu Lũng có nhiều nét gần với vùng Bắc Giang hơn các huyện phía bắc tỉnh.
Phía tây huyện là vùng núi đá vôi nối với dải núi Bắc Sơn, nhiều rừng, nhiều hang. Phía đông và giữa huyện là đồi thấp và thung lũng sông Thương, đất bằng hơn, dân cư đông hơn. Sông Thương chảy từ phía bắc xuống, qua Hữu Lũng rồi vào đất Bắc Giang cũ.
Thị trấn Hữu Lũng là trung tâm huyện cũ, nằm gần quốc lộ 1, có chợ, trường học, bệnh viện. Dọc quốc lộ và đường sắt có nhiều khu dân cư, ga nhỏ, chợ xã. Các xã phía tây thì xa đường lớn, đi lại khó hơn.
Khí hậu Hữu Lũng ấm hơn các huyện phía bắc tỉnh, mùa đông bớt lạnh, mùa hè nóng ẩm. Điều này giúp nhiều loại cây ăn quả vùng trung du phát triển được ở đây.
Cửa ngõ trên quốc lộ 1, đường sắt và cao tốc
Từ Hà Nội lên Lạng Sơn, sau khi qua Bắc Giang cũ, người đi sẽ gặp Hữu Lũng đầu tiên. Quốc lộ 1 chạy xuyên huyện theo hướng nam bắc, đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng chạy gần song song, có một số ga nhỏ trong huyện.
Từ năm 2020, cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn đi qua Hữu Lũng, rút ngắn thời gian lên tỉnh lỵ. Đoạn cao tốc qua vùng đồi núi, có các nút giao để xuống quốc lộ 1 vào thị trấn và các xã. Nhiều xe khách, xe tải đi cao tốc nên lưu lượng trên quốc lộ cũ qua thị trấn bớt hẳn.
Từ Hữu Lũng có đường tỉnh đi sang Bắc Sơn và sang Thái Nguyên ở phía tây, đi sang Lục Ngạn của Bắc Giang cũ ở phía đông. Nhờ vậy huyện là điểm giao thương giữa Lạng Sơn và các tỉnh trung du.
Người đi xe máy trên quốc lộ 1 qua Hữu Lũng nên chú ý xe tải và xe khách, nhất là đoạn đèo và khúc cua. Ban đêm, một số đoạn thiếu đèn, cần đi chậm.
Đền Bắc Lệ: điểm đến đông người nhất của huyện cũ
Đền Bắc Lệ nằm trên đất huyện Hữu Lũng cũ, gần quốc lộ 1, là một trong những ngôi đền được nhiều người miền Bắc biết đến. Đền thờ Mẫu theo tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, có kiến trúc tựa vào núi, sân rộng, nhiều gian thờ.
Lễ hội đền Bắc Lệ diễn ra vào mùa thu theo âm lịch, thu hút đông người từ khắp nơi về dự. Ngày hội có rước kiệu, hát văn và nhiều nghi lễ truyền thống. Những ngày cao điểm, đường vào đền chật kín xe, nên đi sớm và gửi xe ở bãi chính thức.
Đến đền, người viếng nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, không chen lấn. Mua đồ lễ theo khả năng, không cần mua nhiều. Một số người bán hàng mời chào khá nhiều, có thể từ chối nhẹ nhàng.
Ngoài đền Bắc Lệ, trong huyện cũ còn có nhiều đình, chùa, miếu nhỏ ở các làng, gắn với lễ hội của từng địa phương. Đây là những di tích văn hóa có giá trị với người dân sở tại.
Rừng Hữu Liên và vùng núi đá phía tây
Ở phía tây huyện Hữu Lũng cũ có khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên, một vùng rừng trên núi đá vôi còn khá nguyên. Rừng có nhiều loài cây gỗ, cây thuốc, chim thú, và các thung lũng nhỏ nơi người Dao, người Tày sinh sống.
Một số gia đình trong vùng làm du lịch cộng đồng, đón khách ở nhà sàn, dẫn đi bộ trong rừng, tắm suối. Cảnh thung lũng giữa núi đá với ruộng lúa, suối trong, rừng xanh hấp dẫn những người thích đi bộ và cắm trại.
Đi vào khu bảo tồn cần tuân thủ quy định: không chặt cây, không săn bắt, không mang thú rừng ra ngoài, không đốt lửa tùy tiện. Nên đi cùng người địa phương vì đường mòn trong rừng dễ lạc.
Mùa mưa, suối lên nhanh, có nơi nước dâng chỉ sau vài giờ mưa to trên núi. Người đi không nên vượt suối khi nước đục và chảy xiết.
Nông nghiệp: na, cây có múi và chăn nuôi
Hữu Lũng là vùng nông nghiệp đa dạng. Na được trồng trên sườn núi đá như ở Chi Lăng, cho quả vào mùa hè. Cây có múi như cam, bưởi được trồng ở vùng đồi. Ngoài ra còn có lúa, ngô, sắn, mía, rau màu.
Chăn nuôi phát triển với các trang trại gà, lợn, bò. Gà đồi Hữu Lũng là món được nhiều người tìm khi đi qua. Một số hộ nuôi ong lấy mật từ rừng và vườn cây ăn quả.
Rừng trồng keo, bạch đàn phủ nhiều đồi, cung cấp gỗ cho các xưởng chế biến. Thu nhập từ rừng giúp nhiều gia đình có vốn làm nhà, cho con đi học.
Vì giáp vùng Bắc Giang cũ và gần các khu công nghiệp, nhiều người trẻ ở Hữu Lũng đi làm công nhân, sáng đi tối về hoặc ở trọ. Điều này thay đổi khá nhiều nhịp sống ở các xã gần đường lớn.
Đời sống vùng giáp ranh với trung du
Vì nằm giữa vùng núi Lạng Sơn và vùng trung du Bắc Giang cũ, Hữu Lũng có một cộng đồng dân cư pha trộn. Người Tày, Nùng sống ở các thung lũng, người Dao ở vùng núi phía tây, người Kinh tập trung dọc quốc lộ và thị trấn, nhiều gia đình lên đây từ dưới xuôi qua các đợt khai hoang và làm đường sắt.
Cách nói, cách ăn uống ở Hữu Lũng vì thế có nhiều lớp. Ở các xã gần Bắc Giang cũ, nhiều phong tục, món ăn gần với vùng trung du; ở các xã phía tây, nếp sống bản Tày, bản Dao vẫn rõ. Trong một buổi chợ, có thể nghe cả tiếng Việt, tiếng Tày, tiếng Nùng, tiếng Dao.
Hôn nhân giữa các dân tộc và giữa người hai bên ranh giới tỉnh diễn ra từ lâu. Nhiều gia đình có họ hàng ở Lục Nam, Yên Thế, Lạng Giang của Bắc Giang cũ, qua lại thăm nhau thường xuyên, giỗ chạp, cưới hỏi đều có mặt.
Lễ hội trong huyện cũ, ngoài lễ hội đền Bắc Lệ, còn có lễ hội của từng làng, từng bản: lễ xuống đồng, hội đình, hội chùa. Các môn chơi dân gian như tung còn, kéo co, đẩy gậy vẫn có mặt trong những ngày này.
Một ngày ở Hữu Lũng: gợi ý cho người ghé qua
Hữu Lũng nằm gần Hà Nội nhất trong các huyện cũ của Lạng Sơn, đi về trong ngày được. Một lịch trình gợi ý cho người muốn dừng lại thay vì chỉ đi ngang:
- Sáng sớm rời cao tốc ở nút giao gần thị trấn, ăn sáng ở chợ thị trấn Hữu Lũng cũ, nơi có phở, bánh cuốn, cháo.
- Ghé đền Bắc Lệ vào buổi sáng khi còn vắng, trừ những ngày lễ hội thì nên đi thật sớm hoặc chọn ngày khác.
- Buổi trưa ăn gà đồi hoặc các món đồng quê ở các quán ven đường, hỏi giá trước khi gọi.
- Buổi chiều đi về phía tây vào vùng Hữu Liên, đi bộ quanh thung lũng, ngắm ruộng và núi đá, quay ra trước khi trời tối.
- Mùa na thì ghé vườn mua na, chọn quả còn cứng để mang về Hà Nội.
- Người muốn ở lại có thể hỏi các nhà làm du lịch cộng đồng ở Hữu Liên từ trước, vì số chỗ có hạn.
Những ngày nghỉ lễ dài, đường qua Hữu Lũng đông, nên tính thời gian về sớm hơn dự kiến.
Sau 1/7/2025, đất Hữu Lũng cũ thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Hữu Lũng không còn. Thị trấn Hữu Lũng và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn. Đền Bắc Lệ, khu bảo tồn Hữu Liên vẫn ở chỗ cũ, chỉ có tên đơn vị hành chính bao quanh là khác.
Phía nam Hữu Lũng cũ nay giáp tỉnh Bắc Ninh mới, phần đất Bắc Giang cũ, phía tây giáp tỉnh Thái Nguyên mới. Người dân ở vùng ranh giới vẫn giao thương qua lại như trước, nhiều gia đình có họ hàng hai bên.
Giấy tờ đất đai, hộ tịch ghi huyện Hữu Lũng vẫn có giá trị. Khi làm thủ tục mới, cơ quan ghi theo xã mới. Người cần xác định thôn mình thuộc xã mới nào nên tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh hoặc hỏi ở bộ phận một cửa.
Với người đi làm ở khu công nghiệp bên Bắc Giang cũ, hợp đồng lao động, sổ bảo hiểm có thể vẫn ghi địa chỉ thường trú cũ. Khi cập nhật, người lao động báo lại cho doanh nghiệp tên xã mới, kèm ghi chú tên cũ để khỏi lệch dữ liệu giữa các hệ thống.
Câu hỏi thường gặp
Hữu Lũng thuộc tỉnh nào trước 7/2025?
Hữu Lũng là huyện cực nam của tỉnh Lạng Sơn, giáp Bắc Giang cũ và Thái Nguyên, trung tâm là thị trấn Hữu Lũng. Quốc lộ 1, đường sắt và cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn đi qua huyện.
Đền Bắc Lệ nằm ở đâu?
Đền Bắc Lệ nằm trên đất huyện Hữu Lũng cũ, tỉnh Lạng Sơn, gần quốc lộ 1. Đền thờ Mẫu, lễ hội chính vào mùa thu âm lịch, thu hút đông người từ nhiều tỉnh miền Bắc.
Khu bảo tồn Hữu Liên có gì?
Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên ở phía tây huyện Hữu Lũng cũ, là vùng rừng trên núi đá vôi với nhiều loài cây, chim thú. Một số gia đình trong vùng làm du lịch cộng đồng, đón khách ở nhà sàn.
Hữu Lũng cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn Hữu Lũng cũ vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, huyện bị bỏ, thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Đi từ Hà Nội lên Hữu Lũng mất bao lâu?
Thời gian phụ thuộc vào phương tiện và đường đi. Đi cao tốc thì nhanh hơn đường quốc lộ cũ khá nhiều. Nên xem tình trạng giao thông trước khi đi, nhất là dịp lễ hội đền Bắc Lệ và các ngày nghỉ dài.
Hữu Lũng giáp những đâu sau năm 2025?
Sau sắp xếp năm 2025, phía nam Hữu Lũng cũ giáp tỉnh Bắc Ninh mới, gồm đất Bắc Giang cũ; phía tây giáp tỉnh Thái Nguyên mới; phía bắc giáp các vùng Bắc Sơn, Chi Lăng cũ trong tỉnh Lạng Sơn.