Huyện Hoằng Hóa là huyện đồng bằng ven biển nằm ở bờ bắc sông Mã, đối diện thành phố Thanh Hóa, ngay trước 1/7/2025. Phía bắc giáp Hậu Lộc, phía tây giáp Thiệu Hóa và Hà Trung, phía đông là biển. Huyện lỵ là thị trấn Bút Sơn. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Hoằng Hóa cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Hoằng Hóa là một trong những huyện đông dân, nhiều làng cổ nhất của Thanh Hóa, nổi tiếng với truyền thống hiếu học và gần đây là bãi biển Hải Tiến. Bài này kể về tên gọi, những làng khoa bảng, phần đất phía nam đã về thành phố, nghề biển, và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Tên Hoằng Hóa và những xã mang chữ Hoằng
Tên Hoằng Hóa có từ thời Lê – Nguyễn, khi vùng đồng bằng bờ bắc sông Mã được gọi là huyện Hoằng Hóa thuộc phủ Hà Trung. Qua nhiều triều đại, ranh giới thay đổi nhưng tên huyện giữ ổn định đến tận năm 2025, hiếm thấy ở đồng bằng Bắc Trung Bộ.
Đặc điểm dễ nhận nhất của Hoằng Hóa là gần như mọi xã đều có tên bắt đầu bằng chữ Hoằng: Hoằng Trường, Hoằng Thanh, Hoằng Phụ, Hoằng Đông, Hoằng Lộc, Hoằng Kim, Hoằng Sơn và rất nhiều tên khác. Khi đọc một địa chỉ có chữ Hoằng đứng đầu tên xã, người xứ Thanh biết ngay đó là đất Hoằng Hóa.
Lối đặt tên này giúp quản lý dễ nhưng cũng gây nhầm lẫn: nhiều tên xã chỉ khác nhau một chữ, người ngoài đọc nhanh dễ lẫn. Người giao hàng, người tra hồ sơ ở Hoằng Hóa vì thế thường phải hỏi kỹ thêm tên thôn hoặc tên làng.
Trong các đợt sắp xếp xã 2019–2025, một số xã nhỏ của Hoằng Hóa được gộp lại, đặt tên mới vẫn theo lối chữ Hoằng. Thị trấn Bút Sơn, huyện lỵ, cũng được mở rộng thêm. Những thay đổi ấy làm cho bản đồ xã của Hoằng Hóa trước 2025 khác khá nhiều so với hai mươi năm trước.
Đất học: làng khoa bảng và nếp hiếu học
Trong thời khoa cử, Hoằng Hóa thuộc nhóm huyện có nhiều người đỗ đạt bậc nhất xứ Thanh. Nhiều làng có văn chỉ, văn từ ghi tên những người đỗ đại khoa, và các dòng họ khoa bảng còn giữ gia phả ghi chép nhiều đời. Truyền thống này là niềm tự hào của người Hoằng Hóa.
Làng Nguyệt Viên ở vùng ven sông Mã, nay thuộc khu vực thành phố cũ, được biết là một làng khoa bảng tiêu biểu. Nhiều làng khác của Hoằng Hóa như vùng Hoằng Lộc cũng nổi tiếng về học hành, được dân gian gọi là đất học. Những ngôi nhà thờ họ, văn chỉ trong làng là chứng tích của truyền thống ấy.
Nếp hiếu học còn rõ trong đời sống hôm nay. Các gia đình Hoằng Hóa dồn sức cho con học, khuyến học là hoạt động chung của dòng họ, của làng. Không ít người con Hoằng Hóa làm thầy giáo, bác sĩ, kỹ sư ở khắp nơi, vẫn gửi tiền về góp quỹ khuyến học của làng.
Theo truyền thống địa phương, Hoằng Hóa còn là quê của nhiều danh tướng, danh thần qua các triều. Người muốn tìm hiểu nên bắt đầu từ các di tích nhà thờ họ, đền thờ trong làng, nơi ban quản lý thường giữ thần tích và tư liệu.
Phần đất phía nam đã về thành phố
Hoằng Hóa nằm ngay bờ bắc sông Mã, đối diện thành phố Thanh Hóa qua cầu Hàm Rồng và các cầu khác. Khi thành phố mở rộng năm 2012, một số xã phía nam Hoằng Hóa sát sông Mã được chuyển về thành phố, sau đó lên phường. Đây là vùng có các làng cổ ven sông và đang đô thị hóa nhanh.
Vì vậy, người ở vùng này có thể có giấy tờ ghi huyện Hoằng Hóa nếu cấp trước 2012, rồi thành phố Thanh Hóa, và từ 1/7/2025 là phường mới. Ba tên ấy đều đúng theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục đất đai, nên chuẩn bị đủ các loại giấy để đối chiếu.
Phần còn lại của Hoằng Hóa vẫn là vùng nông thôn đồng bằng rộng, với các làng trồng lúa, rau màu, cây vụ đông. Quốc lộ 1 và quốc lộ 10 đi qua địa phận, nối Hoằng Hóa với thành phố và các huyện phía bắc.
Sự gần gũi với thành phố làm Hoằng Hóa có nhiều người đi làm ở đô thị mà vẫn ở quê. Mỗi sáng, dòng xe máy qua cầu sang thành phố; mỗi chiều lại về. Nhịp sống ấy làm ranh giới giữa nông thôn Hoằng Hóa và đô thị Thanh Hóa ngày càng mờ.
Với người đi đường, ranh giới giữa Hoằng Hóa và thành phố cũ gần như không nhận ra: qua cầu là thấy phố, đi thêm một quãng mới gặp ruộng. Chính vùng giáp ranh này là nơi giá đất tăng nhanh nhất, nhiều khu dân cư mới mọc lên trên đất ruộng cũ, kéo theo tranh chấp ranh thửa và chuyện giấy tờ phải đối chiếu nhiều lớp tên đơn vị.
Biển Hải Tiến và dải ven biển
Hải Tiến là bãi biển ở phía đông Hoằng Hóa, nằm trên địa phận một số xã ven biển. Bãi cát dài, khá thoải, nước tương đối trong, được quy hoạch thành khu du lịch từ khoảng thập niên 2010. Hải Tiến thu hút khách muốn tắm biển yên tĩnh hơn Sầm Sơn.
Trước khi thành khu du lịch, bờ biển Hoằng Hóa là vùng làng chài, ruộng muối, rừng phi lao chắn cát. Những làng như Hoằng Trường, Hoằng Phụ, Hoằng Thanh sống bằng đánh cá gần bờ, nuôi trồng thủy sản ở vùng bãi bồi.
Lạch Trường ở phía bắc, giáp Hậu Lộc, là cửa sông nơi tàu thuyền neo đậu. Cửa biển này có từ xưa, được nhắc trong nhiều tư liệu lịch sử về các trận đánh thủy và giao thương ven biển.
Mùa biển ở Hải Tiến cũng từ khoảng tháng 4 đến tháng 8. Ngoài mùa, khu du lịch vắng, nhưng làng chài vẫn sinh hoạt bình thường. Người tắm biển nên chọn khu có cứu hộ, không bơi xa khi có gió, nhất là ở đoạn gần cửa lạch.
Khác với Sầm Sơn vốn có lịch sử nghỉ mát hơn trăm năm, Hải Tiến là khu du lịch mới, nhiều khách sạn, khu nghỉ được xây cùng lúc. Vì vậy, ngoài mùa cao điểm, khu này khá vắng; người thích yên tĩnh lại coi đó là ưu điểm. Hàng quán ở đây chủ yếu bán hải sản do ngư dân các xã ven biển đánh bắt.
Nông nghiệp đồng bằng và nghề phụ
Hoằng Hóa là vùng lúa quan trọng của Thanh Hóa. Đất phù sa sông Mã màu mỡ, hệ thống thủy lợi khá tốt, cho phép cấy hai vụ lúa và trồng cây vụ đông như ngô, khoai, rau. Các cánh đồng thẳng tắp hai bên quốc lộ là cảnh quen thuộc khi đi qua huyện.
Ngoài lúa, nhiều xã có nghề phụ: làm bánh, làm hương, đan lát, mộc, xây dựng. Thợ xây Hoằng Hóa đi làm khắp nơi. Một số làng có nghề truyền thống được giữ đến nay, nhưng phần lớn người trẻ đã chuyển sang làm công nhân, buôn bán hoặc đi làm ăn xa.
Chăn nuôi lợn, gà, vịt, nuôi cá ao là nguồn thu thêm của nhiều gia đình. Ở vùng ven biển, nuôi tôm, ngao, cua ở các đầm bãi mang lại thu nhập khá nhưng cũng nhiều rủi ro do thời tiết và dịch bệnh.
Đời sống ở Hoằng Hóa vì vậy khá ổn định so với các huyện miền núi, nhưng đất chật người đông khiến nhiều thế hệ phải tìm đường mưu sinh ở nơi khác. Những ngôi nhà mới xây ở các làng phần nhiều là tiền của người đi xa gửi về.
Đình làng, lễ hội và món ăn
Các làng Hoằng Hóa giữ nhiều đình, chùa, đền, nhà thờ họ cổ. Đình làng ở đây thường có kiến trúc gỗ với các mảng chạm khắc, có nơi đã được xếp hạng di tích. Hội làng tổ chức vào dịp đầu năm hoặc ngày giỗ thành hoàng, có tế lễ, rước và các trò dân gian.
Ẩm thực Hoằng Hóa là ẩm thực đồng bằng ven biển: cá biển kho, canh cua đồng, rau muống luộc chấm mắm tôm, các món từ ngao, sò. Bánh răng bừa, bánh gai, bánh đúc là những món quà quê thường thấy ở chợ.
Chợ quê ở Hoằng Hóa họp theo phiên, có chợ lớn ở thị trấn Bút Sơn và ở các xã đông dân. Chợ là nơi người dân bán nông sản, mua đồ dùng, và cũng là chỗ gặp gỡ trao đổi tin tức.
Người Hoằng Hóa nói giọng Thanh, có những từ ngữ riêng. Người ở xa về quê thường được nhận ra qua giọng nói, dù đã đi bao lâu. Giọng nói ấy cũng là một phần của căn tính mà người Hoằng Hóa giữ lại.
Hoằng Hóa từ 1/7/2025: ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, huyện Hoằng Hóa thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa, mỗi xã gồm vài xã Hoằng… cũ. Thị trấn Bút Sơn, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã Hoằng… cũ, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Nay bỏ tầng huyện, ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa. Vì tên xã cũ nhiều và giống nhau, người gửi hàng nên ghi thêm tên làng và số điện thoại người nhận trong thời gian chuyển tiếp.
Khu du lịch Hải Tiến vẫn giữ tên, các cơ sở lưu trú cần cập nhật địa chỉ trên giấy phép theo hướng dẫn. Khách đặt phòng vẫn tìm theo tên Hải Tiến.
Với người xa quê, tra quê quán ở Hoằng Hóa nên bắt đầu từ tên làng và tên xã Hoằng… cũ. Ủy ban xã mới có thể xác nhận đơn vị cũ và mới là một nếu cần cho hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Hoằng Hóa nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Hoằng Hóa cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Biển Hải Tiến thuộc huyện nào?
Biển Hải Tiến nằm ở phía đông huyện Hoằng Hóa cũ, tỉnh Thanh Hóa, trên địa phận một số xã ven biển. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc các xã mới của tỉnh, khu du lịch vẫn giữ tên Hải Tiến.
Vì sao xã ở Hoằng Hóa đều có chữ Hoằng?
Đó là lối đặt tên theo huyện: gần như mọi xã cũ của Hoằng Hóa có tên bắt đầu bằng chữ Hoằng như Hoằng Trường, Hoằng Lộc, Hoằng Sơn. Nhìn tên là biết địa chỉ thuộc Hoằng Hóa.
Huyện lỵ Hoằng Hóa ở đâu?
Huyện lỵ Hoằng Hóa là thị trấn Bút Sơn, nằm gần quốc lộ 1 ở vùng trung tâm huyện. Từ 1/7/2025, Bút Sơn thôi là thị trấn, thuộc một xã mới của tỉnh Thanh Hóa.
Một số xã Hoằng Hóa về thành phố khi nào?
Năm 2012, khi thành phố Thanh Hóa mở rộng, một số xã phía nam Hoằng Hóa sát sông Mã được chuyển về thành phố, sau lên phường. Giấy tờ cấp trước 2012 của vùng này ghi huyện Hoằng Hóa.
Hoằng Hóa có phải đất học không?
Hoằng Hóa thuộc nhóm huyện có nhiều người đỗ đạt bậc nhất xứ Thanh thời khoa cử, nhiều làng còn văn chỉ, gia phả ghi tên người đỗ. Nếp hiếu học và khuyến học vẫn được giữ trong các dòng họ, các làng.