Hiệp Đức là huyện trung du miền núi ở giữa tỉnh Quảng Nam cũ, giáp Quế Sơn ở phía bắc, Thăng Bình và Tiên Phước ở phía đông, Bắc Trà My ở phía nam, Phước Sơn và Nam Giang ở phía tây. Trung tâm huyện là thị trấn Tân Bình, nằm trên quốc lộ 14E. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Hiệp Đức cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Hiệp Đức ít được nhắc tới hơn các huyện ven biển, nhưng là đường đi quen của người lên Phước Sơn, Khâm Đức. Bài này viết về vị trí, đèo Le, đồi keo, sông nước, đồng bào ở các xã vùng cao, và cách ghi địa chỉ sau tháng 7/2025.
Vị trí: vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng và núi cao
Hiệp Đức nằm ở chỗ đồng bằng ven biển Quảng Nam đã nhường cho đồi núi, nhưng chưa phải núi cao như Phước Sơn hay Nam Giang. Địa hình chủ yếu là đồi, thung lũng hẹp, các dải ruộng nhỏ ven suối. Sông Thu Bồn chảy ở phía bắc huyện, sông Tranh từ Bắc Trà My chảy xuống ở phía nam rồi nhập vào Thu Bồn, nên huyện có nhiều sông suối nhỏ.
Quốc lộ 14E chạy qua huyện, nối vùng đồng bằng Thăng Bình, Quế Sơn với Hiệp Đức rồi lên Khâm Đức ở Phước Sơn, gặp đường Hồ Chí Minh. Trên tuyến này có đèo Le, con đèo quen thuộc của người đi lại giữa Quế Sơn và Hiệp Đức. Thị trấn Tân Bình nằm dọc quốc lộ, là nơi có chợ, các cơ quan, trường học của huyện cũ.
Vì nằm giữa, Hiệp Đức là nơi người đồng bằng lên làm rẫy, trồng rừng, và người miền núi xuống buôn bán. Dân cư khá thưa so với các huyện ven biển, các thôn trải dọc đường và ven suối.
Ranh giới của Hiệp Đức với các huyện lân cận chủ yếu là sông suối và đường đỉnh đồi, nên có những thôn sát ranh mà người dân đi chợ, đi học ở huyện bên cạnh thuận hơn ở trung tâm huyện mình. Chuyện này khá phổ biến ở vùng trung du xứ Quảng.
Đèo Le và những con đường qua huyện
Đèo Le là con đèo trên quốc lộ 14E, đi qua vùng đồi núi giữa Quế Sơn và Hiệp Đức. Đèo không quá cao nhưng quanh co, hai bên là đồi keo, rừng trồng. Thời chiến tranh, vùng đèo Le là nơi có nhiều trận đánh, và cái tên này còn trong ký ức của người lớn tuổi hai huyện.
Ngày nay quốc lộ 14E được nâng cấp, xe đi lại thuận hơn trước. Mùa mưa, một số đoạn có thể sạt taluy, đá lăn, nên người đi đường cần chú ý, nhất là vào ban đêm. Xe tải chở gỗ keo chạy nhiều trên tuyến, người đi xe máy nên giữ khoảng cách.
Ngoài 14E, Hiệp Đức có các đường tỉnh, đường huyện nối sang Tiên Phước, sang vùng Nông Sơn, lên các xã vùng cao. Đường liên thôn ở nhiều nơi đã bê tông hoá, nhưng vẫn có những đoạn đất đỏ, mùa mưa lầy lội.
Đứng trên đèo nhìn về phía đông có thể thấy đồng bằng xa xa, nhìn về phía tây là núi trùng điệp của Phước Sơn. Người đi đường dài thường dừng nghỉ ở các quán ven đèo, uống nước chè xanh, ăn bắp luộc, trước khi đi tiếp.
Đồi keo, cao su và nghề trồng rừng
Nhìn từ trên đèo xuống, Hiệp Đức là một màu xanh của đồi keo. Trồng keo là sinh kế chính của nhiều hộ gia đình: trồng, chăm vài năm, khai thác bán cho các cơ sở chế biến dăm gỗ, rồi trồng lại. Chu kỳ này mang lại thu nhập đều, nhưng cũng làm đất đồi bạc màu và dễ sạt lở khi mưa lớn sau khai thác.
Ngoài keo, Hiệp Đức có cao su, quế, cây ăn quả, và ruộng lúa ở thung lũng. Một số nơi trồng tiêu, chè xanh, nuôi bò thả đồi. Người dân quen với việc làm nhiều thứ cùng lúc để có nguồn thu quanh năm.
Những năm gần đây, chuyện trồng rừng gỗ lớn thay vì khai thác keo non được bàn nhiều, nhằm giữ đất và tăng giá trị. Việc chuyển đổi cần vốn và thời gian, nên diễn ra chậm, tùy điều kiện từng hộ.
Mùa khai thác keo, các bãi gỗ ven đường chất cao, xe tải xếp hàng chờ chở đi. Nhiều lao động địa phương có việc làm thời vụ ở các khâu chặt, bóc, bốc xếp. Sau khai thác, đồi trơ đất đỏ một thời gian rồi lại phủ xanh keo non.
Các xã vùng cao và đồng bào bản địa
Ở phía tây nam Hiệp Đức, các xã vùng cao như Phước Gia, Phước Trà có đồng bào bản địa sinh sống, phần lớn là người Ca Dong, cùng với người Kinh. Đời sống ở đây gần với vùng Trà My, Phước Sơn: làm rẫy, trồng quế, keo, thu hái sản vật rừng.
Các xã này cách trung tâm huyện khá xa, đường đi qua đồi núi, mùa mưa đi lại khó. Trường học, trạm y tế xã là nơi tập trung dịch vụ công; nhiều học sinh phải ở bán trú. Chính quyền và các tổ chức đã có nhiều chương trình hỗ trợ nhà ở, nước sạch cho vùng này.
Người muốn đến các xã vùng cao nên hỏi trước tình hình đường, mang theo nhu yếu phẩm cơ bản, và đi cùng người địa phương nếu vào các thôn xa.
Lễ hội của đồng bào ở đây gắn với mùa rẫy: lễ cúng lúa mới, lễ cầu mùa, có cồng chiêng và rượu cần. Nhiều nghi lễ được giữ trong phạm vi làng, người ngoài muốn dự nên được mời. Những năm gần đây, một số ngày hội văn hoá của đồng bào được tổ chức ở trung tâm xã, mở cho mọi người cùng xem.
Trong đời sống hằng ngày, người dân các xã vùng cao vẫn đi rừng lấy măng, lấy mật ong, hái rau rừng, và trồng quế trên rẫy như ở Trà My. Sản vật này được mang xuống chợ Tân Bình hoặc bán cho thương lái.
Thị trấn Tân Bình và nhịp sống thường ngày
Thị trấn Tân Bình là nơi đông nhất của Hiệp Đức cũ, dọc quốc lộ 14E. Chợ Tân Bình bày bán hàng đồng bằng và sản vật đồi núi: cá sông, măng, chuối, gạo, đồ khô. Các quán ăn phục vụ người đi đường, xe tải, khách lên Phước Sơn.
Người Hiệp Đức ăn uống giống người Quảng: mì Quảng, bánh tráng, cá sông kho, rau rừng luộc chấm mắm. Mùa nước, cá sông Thu Bồn, sông Tranh là món quen. Nhiều gia đình nuôi gà thả vườn, heo, bò.
Ngày lễ Tết, người Hiệp Đức đi làm xa ở Đà Nẵng, Sài Gòn về quê, thị trấn đông hẳn lên. Đình làng, nhà thờ tộc ở các thôn người Kinh vẫn tổ chức giỗ tộc, chạp mả theo nếp xứ Quảng.
Thị trấn có trường trung học phổ thông, trung tâm y tế, ngân hàng, là nơi người dân các xã xuống làm giấy tờ, khám bệnh, rút tiền. Buổi sáng và buổi chiều tan học, đường quốc lộ qua thị trấn đông xe nhất.
Một nét riêng của Tân Bình là chợ họp từ rất sớm, khi xe từ dưới xuôi chở hàng lên và người trên núi mang sản vật xuống. Đến trưa, chợ đã thưa, người bán dọn hàng về lo việc ruộng, việc rẫy.
Hiệp Đức trong chiến tranh và những năm sau
Vùng trung du Hiệp Đức trong chiến tranh là địa bàn giằng co giữa đồng bằng và căn cứ miền núi, nhiều làng bị tàn phá, nhiều gia đình phải bỏ quê đi nơi khác rồi mới trở về. Nghĩa trang liệt sĩ, nhà bia tưởng niệm có ở trung tâm huyện cũ và nhiều xã, được chăm sóc đều đặn, là nơi người dân và thân nhân đến viếng vào các ngày lễ.
Sau năm 1975, nhiều gia đình từ đồng bằng Thăng Bình, Quế Sơn, Duy Xuyên lên Hiệp Đức khai hoang, lập các thôn mới, trồng sắn, trồng lúa, rồi về sau trồng keo, cao su. Vì vậy nhiều người Hiệp Đức có quê gốc ở đồng bằng, giỗ tộc vẫn về làng cũ, và giọng nói, tục lệ giống hệt người dưới xuôi.
Những thôn mới ấy nay đã thành làng có đình, có trường, có chợ, nhưng câu chuyện khai hoang những năm đầu — đói, sốt rét, nhà tranh vách đất — vẫn được kể lại cho con cháu như một phần lịch sử gia đình.
Mùa mưa, sạt lở và những điều cần biết
Như các huyện trung du miền núi khác của Quảng Nam cũ, Hiệp Đức có mùa mưa dồn vào khoảng tháng 9 đến tháng 12. Mưa lớn kéo dài làm sông suối dâng, ngầm tràn bị ngập, đồi keo vừa khai thác dễ sạt. Năm 2020, nhiều huyện núi Quảng Nam chịu sạt lở nặng, trong đó có vùng giáp ranh với Hiệp Đức.
Người dân sống ven suối, chân đồi được khuyến cáo di dời tạm khi có cảnh báo. Đi đường trong mùa này nên tránh các ngầm tràn khi nước lớn, không cố vượt. Thông tin cảnh báo thường được loa xã, cán bộ thôn báo tới từng nhà.
Mùa khô, ngược lại, có thể thiếu nước ở vùng đồi, nắng gắt, nguy cơ cháy rừng trồng. Người trồng keo phải canh lửa, làm đường băng cản lửa.
Người có nhà, đất ở Hiệp Đức mà sống xa nên giữ liên lạc với hàng xóm, chính quyền thôn vào mùa mưa để biết tình hình nhà cửa, vườn rẫy. Sau mùa mưa, kiểm tra lại bờ taluy, mương thoát nước quanh nhà để chuẩn bị cho năm sau.
Từ 1/7/2025: Hiệp Đức cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Hiệp Đức không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Tân Bình và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng. Tên xã mới cụ thể nên tra theo tên xã cũ trên giấy tờ bằng bảng đối chiếu chính thức.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi tên thôn, xã mới, thành phố Đà Nẵng; nếu biểu mẫu cho phép, ghi thêm xã, huyện cũ. Người dân các xã vùng cao nên hỏi cán bộ thôn trước khi xuống xã làm giấy tờ để tránh đi lại nhiều lần.
Giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị. Có vướng mắc thì hỏi bộ phận một cửa của xã mới nơi cư trú.
Đối với các hộ trồng rừng, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp ghi địa danh cũ vẫn dùng được khi mua bán gỗ, vay vốn, theo nguyên tắc chung. Khi làm hợp đồng mới với cơ sở thu mua, nên ghi cả địa danh cũ và mới để tránh nhầm lẫn.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm huyện Hiệp Đức cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Hiệp Đức cũ là thị trấn Tân Bình, nằm trên quốc lộ 14E. Đây là nơi có chợ, các cơ quan và trường học của huyện trước khi bỏ cấp huyện từ 1/7/2025.
Hiệp Đức bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Hiệp Đức thuộc thành phố Đà Nẵng, do tỉnh Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng.
Đèo Le nằm ở đâu?
Đèo Le nằm trên quốc lộ 14E, qua vùng đồi núi giữa Quế Sơn và Hiệp Đức cũ. Đèo quanh co, hai bên là đồi keo, là con đường quen của người đi từ đồng bằng lên Hiệp Đức và Phước Sơn.
Quốc lộ 14E đi qua những đâu?
Quốc lộ 14E nối vùng đồng bằng Thăng Bình, Quế Sơn với Hiệp Đức rồi lên Khâm Đức ở Phước Sơn, gặp đường Hồ Chí Minh. Đây là trục giao thông chính của Hiệp Đức cũ.
Người dân Hiệp Đức sống bằng nghề gì?
Phần lớn sống bằng nông nghiệp và lâm nghiệp: trồng keo, cao su, quế, lúa ở thung lũng, chăn nuôi bò, heo. Một số buôn bán, làm dịch vụ ở thị trấn Tân Bình, nhiều người trẻ đi làm xa.
Mùa nào đi Hiệp Đức thuận?
Mùa khô, khoảng từ tháng 2 đến tháng 8, đường sá thuận hơn. Từ tháng 9 đến tháng 12 mưa lớn có thể gây ngập ngầm tràn và sạt lở, nên theo dõi cảnh báo và hỏi người địa phương trước khi đi.