Huyện Hà Trung là huyện đồng bằng ở phía bắc tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, giữa Bỉm Sơn, Nga Sơn, Hậu Lộc, Vĩnh Lộc, Thạch Thành và giáp Ninh Bình ở phía bắc. Huyện lỵ là thị trấn Hà Trung. Đất Gia Miêu ở Hà Trung là quê gốc của dòng họ Nguyễn, sau là hoàng tộc triều Nguyễn. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Hà Trung cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Nhiều người đi quốc lộ 1 qua Hà Trung mà không biết đây là quê gốc của một triều đại. Bài này kể về Gia Miêu, sông Lèn, đò Lèn, đặc sản mắm tép, phần đất đã tách ra lập thị xã Bỉm Sơn và cách ghi địa chỉ từ năm 2025.
Phủ Hà Trung và phần đất tách lập Bỉm Sơn
Tên Hà Trung có từ thời nhà Nguyễn, khi vùng này là phủ Hà Trung, gồm nhiều huyện nhỏ hơn. Sau năm 1945, phủ trở thành huyện Hà Trung. Đây là vùng đồng bằng chiêm trũng xen đồi thấp, nằm giữa dãy Tam Điệp và đồng bằng sông Mã.
Đầu thập niên 1980, một phần đất phía bắc huyện được tách ra để lập thị xã Bỉm Sơn, gắn với nhà máy xi măng. Hà Trung mất đi vùng đồi núi phía bắc nhưng vẫn giữ phần đồng bằng lớn và các làng cổ.
Trong các đợt sắp xếp xã 2019–2025, một số xã nhỏ của Hà Trung được gộp lại. Phần lớn xã cũ của Hà Trung có tên bắt đầu bằng chữ Hà: Hà Long, Hà Yên, Hà Lĩnh, Hà Ngọc, Hà Bình và nhiều tên khác. Nhìn chữ đầu là biết địa chỉ thuộc Hà Trung.
Thị trấn Hà Trung là huyện lỵ, nằm trên quốc lộ 1 và gần đường sắt. Khu vực thị trấn còn gắn với tên Đò Lèn, cái tên quen thuộc với người đi đường từ xưa.
Gia Miêu: lăng Trường Nguyên và miếu Triệu Tường
Gia Miêu ngoại trang là làng ở vùng Hà Long cũ, quê gốc của dòng họ Nguyễn. Nguyễn Kim, người khởi đầu việc phò Lê diệt Mạc, là người của dòng họ này; con ông là Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, mở đầu chín đời chúa Nguyễn ở Đàng Trong, rồi đến triều Nguyễn từ năm 1802.
Khi lên ngôi, các vua Nguyễn cho xây ở Gia Miêu khu lăng miếu thờ tổ tiên. Lăng Trường Nguyên là nơi táng tổ tiên dòng họ; miếu Triệu Tường là nơi thờ. Khu di tích này có nhiều công trình kiến trúc cung đình, xây theo lối của triều Nguyễn giữa một làng quê đồng bằng Bắc Trung Bộ.
Trải qua chiến tranh và thời gian, nhiều hạng mục bị hư hỏng. Những năm gần đây, khu di tích được trùng tu dần. Người đến thăm có thể thấy cổng, tường, lăng, miếu và những cây cổ thụ, cùng không gian làng Gia Miêu còn giữ được.
Gia Miêu là lý do vì sao Huế và Thanh Hóa có mối liên hệ đặc biệt. Các vua Nguyễn gọi Thanh Hóa là đất quý hương, đất quê tổ. Con cháu họ Nguyễn Phước vẫn về đây vào những dịp tưởng niệm.
Người đến thăm Gia Miêu nên dành thời gian đi bộ quanh làng, không chỉ xem khu lăng miếu. Làng còn giữ những ngõ nhỏ, giếng cổ, vườn cây và nhà thờ họ, cho thấy nếp sống của một làng đồng bằng xứ Thanh đã sinh ra một dòng họ lớn. Ngày thường, khu di tích khá vắng, thích hợp cho người muốn tìm hiểu kỹ.
Sông Lèn và đò Lèn
Sông Lèn là một nhánh của sông Mã, tách ra ở vùng Vĩnh Lộc rồi chảy về phía đông bắc, qua Hà Trung, Hậu Lộc ra biển. Sông Lèn làm ranh giới tự nhiên giữa Hà Trung và Hậu Lộc ở nhiều đoạn, và tưới cho cả vùng đồng bằng phía bắc sông Mã.
Đò Lèn là bến đò, rồi là tên cầu, tên ga trên tuyến đường sắt và quốc lộ đi qua vùng này. Trong thơ ca, đò Lèn được nhắc đến như một ký ức tuổi thơ của người xứ Thanh. Đến nay, nhiều người vẫn gọi khu vực thị trấn Hà Trung là Đò Lèn.
Hai bên sông Lèn có những làng cổ, đình làng, chùa và đền thờ. Người dân sống bằng trồng lúa, trồng màu trên bãi bồi. Mùa nước lớn, sông Lèn có thể gây ngập cho các vùng trũng.
Ngoài sông Lèn, Hà Trung còn có sông Hoạt chảy qua phía bắc, gần ranh giới với Ninh Bình và Nga Sơn. Hệ thống sông ngòi dày đặc làm cho Hà Trung có nhiều vùng chiêm trũng.
Ruộng chiêm trũng chỉ cấy được một vụ chính trong nhiều năm trước, phần thời gian còn lại ngập nước. Người dân tận dụng mùa nước để đánh bắt tôm, tép, cá đồng, và chính nguồn tép dồi dào ấy làm ra món mắm tép nổi tiếng. Khi hệ thống thủy lợi được cải tạo, nhiều cánh đồng đã cấy được hai vụ, nhưng nghề làm mắm vẫn được giữ.
Mắm tép Hà Yên và sản vật đồng chiêm
Mắm tép Hà Yên là đặc sản nổi tiếng của Hà Trung. Tép là loại tôm nhỏ sống ở đồng chiêm trũng, ao hồ. Người Hà Yên muối tép với muối, thính gạo theo công thức riêng, ủ trong vại sành nhiều tháng. Mắm có màu hồng, vị thơm, dùng để chấm, kho hoặc xào.
Theo truyền tụng, mắm tép Hà Yên từng là sản vật dâng lên triều Nguyễn. Câu chuyện này làm tăng giá trị của món mắm trong mắt người mua. Ngày nay, mắm tép được làm ở nhiều gia đình trong vùng, bán khắp tỉnh và đi xa.
Ngoài mắm tép, vùng đồng chiêm Hà Trung có cá đồng, cua đồng, ốc, rau muống, sen. Các món ăn dân dã như canh cua, cá kho, ốc luộc là món quen của người Hà Trung.
Khách mua mắm tép nên mua của cơ sở có uy tín, xem kỹ màu, mùi, và hỏi cách bảo quản. Mắm thật không có màu hồng quá sặc sỡ, có mùi thơm đặc trưng chứ không hắc.
Làng cổ và di tích khác
Ngoài Gia Miêu, Hà Trung có nhiều di tích khác: đình làng, chùa, đền thờ các vị có công. Hệ thống đình chùa ở đây mang phong cách kiến trúc đồng bằng Bắc Bộ, nhiều công trình có tuổi trăm năm.
Các làng ven chân núi phía bắc còn giữ những hang động, dấu vết người xưa. Vùng núi đá giáp Bỉm Sơn và Thạch Thành có nhiều hang được khảo cổ học quan tâm.
Người Hà Trung giữ nhiều phong tục làng xã: hội làng, giỗ tổ các dòng họ, lễ cầu mùa. Những dịp này là lúc con cháu đi xa về quê, tụ họp đông đủ.
Người đến Hà Trung có thể kết hợp tham quan Gia Miêu, Thành nhà Hồ ở Vĩnh Lộc gần đó, và Nga Sơn với động Từ Thức. Ba điểm nằm không xa nhau, có thể đi trong một ngày.
Với người trong vùng, đình làng không chỉ là nơi thờ mà là chỗ hội họp, nơi giữ sổ sách của làng và là điểm hẹn của con cháu đi xa trở về. Nhiều đình ở Hà Trung được người làng góp tiền tu sửa trong những năm gần đây, có nơi giữ được cột gỗ, xà chạm cũ, có nơi phải làm lại gần như hoàn toàn.
Hà Trung từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Hà Trung thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Thị trấn Hà Trung, huyện lỵ cũ, thuộc một xã mới. Tên và ranh giới các xã mới nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ trước kia có dạng: thôn, xã Hà… cũ, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Nay ghi thôn, xã mới, tỉnh Thanh Hóa. Người có giấy tờ cũ vẫn dùng bình thường; khi làm thủ tục mới sẽ ghi theo đơn vị hiện hành.
Khu di tích Gia Miêu vẫn giữ tên, có ban quản lý riêng, không ảnh hưởng bởi việc bỏ cấp huyện. Khách đến thăm vẫn tìm theo tên Gia Miêu hoặc lăng miếu Triệu Tường.
Với người vùng Bỉm Sơn, giấy tờ rất cũ có thể ghi huyện Hà Trung. Điều đó không sai, vì Bỉm Sơn từng là đất Hà Trung. Khi cần xác nhận, người dân có thể hỏi ủy ban xã, phường nơi ở.
Hà Trung giữa hai đầu xứ Thanh: đi lại và vị trí
Hà Trung nằm trên quốc lộ 1 và tuyến đường sắt Bắc – Nam, giữa Bỉm Sơn ở phía bắc và vùng Hoằng Hóa, thành phố Thanh Hóa ở phía nam. Cao tốc Bắc – Nam phía Đông cũng đi qua vùng lân cận. Nhờ vậy, người Hà Trung đi Hà Nội hay vào thành phố đều thuận lợi.
Ga trên địa bàn huyện là ga nhỏ, chủ yếu phục vụ tàu địa phương. Tàu khách đường dài thường dừng ở Bỉm Sơn hoặc ga Thanh Hóa. Người đi tàu về Hà Trung nên xem kỹ lịch dừng trước khi mua vé.
Từ Hà Trung có đường sang Nga Sơn về phía đông, sang Vĩnh Lộc và Thành nhà Hồ về phía tây, lên Thạch Thành và vùng mía Kim Tân về phía tây bắc. Vị trí ngã tư ấy làm Hà Trung thành chỗ trung chuyển của khách đi thăm di tích phía bắc tỉnh.
Mùa mưa, các vùng chiêm trũng của Hà Trung dễ ngập. Một số tuyến đường liên xã thấp có thể bị nước tràn. Người đi đường vào mùa này nên hỏi đường chắc chắn, không cố vượt qua đoạn ngập sâu.
Câu hỏi thường gặp
Gia Miêu ở huyện nào?
Gia Miêu ngoại trang ở vùng Hà Long cũ, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa, là quê gốc của dòng họ Nguyễn, sau là hoàng tộc triều Nguyễn. Ở đây có lăng Trường Nguyên và miếu Triệu Tường.
Hà Trung nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Hà Trung cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Đò Lèn là ở đâu?
Đò Lèn là tên bến đò trên sông Lèn ở vùng thị trấn Hà Trung, sau thành tên cầu, tên ga. Người địa phương vẫn quen gọi khu vực thị trấn Hà Trung cũ là Đò Lèn.
Mắm tép Hà Yên làm từ gì?
Mắm tép Hà Yên làm từ tép, loại tôm nhỏ ở đồng chiêm, ao hồ, muối với muối và thính gạo, ủ trong vại sành nhiều tháng. Mắm có màu hồng, mùi thơm, dùng để chấm, kho hoặc xào.
Bỉm Sơn có phải từng thuộc Hà Trung không?
Đúng. Đầu thập niên 1980, một phần đất phía bắc Hà Trung được tách ra lập thị xã Bỉm Sơn, gắn với nhà máy xi măng. Giấy tờ cũ của người Bỉm Sơn có thể ghi huyện Hà Trung.
Sông Lèn chảy qua đâu?
Sông Lèn là nhánh của sông Mã, tách ra ở vùng Vĩnh Lộc, chảy qua Hà Trung, Hậu Lộc ra biển, làm ranh giới tự nhiên giữa Hà Trung và Hậu Lộc ở nhiều đoạn.