Hạ Hòa là huyện ở phía tây bắc tỉnh Phú Thọ cũ, giáp tỉnh Yên Bái cũ, có sông Thao chảy qua, huyện lỵ là thị trấn Hạ Hòa. Huyện nổi tiếng với đền Mẫu Âu Cơ ở vùng Hiền Lương và đầm Ao Châu, một vùng nước rộng với nhiều đảo đồi nhỏ. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn Hạ Hòa cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Trong ký ức người Phú Thọ, Hạ Hòa là vùng của truyền thuyết Mẹ Âu Cơ, của đầm nước và đồi cọ, xa trung tâm hơn nhưng có cảnh riêng. Bài này đi qua tên gọi và những lần gộp tách, đền Mẫu Âu Cơ, đầm Ao Châu, sông Thao, đường đi và cách ghi địa chỉ cũ.
Tên Hạ Hòa và những lần gộp tách
Hạ Hòa là tên huyện có từ thời phong kiến, nằm ở vùng thượng lưu sông Thao trong tỉnh Phú Thọ. Từ đầu thế kỷ 20, Hạ Hòa là một huyện của tỉnh Phú Thọ, giữ tên qua nhiều thời kỳ. Vùng đất này nằm ở rìa tây bắc, chỗ tiếp giáp giữa vùng trung du với vùng núi Yên Bái.
Khi tỉnh Vĩnh Phú được lập năm 1968, nhiều huyện của Phú Thọ cũ bị gộp lại. Theo các tài liệu địa chí, trong một thời gian ngắn cuối thập niên 1970, Hạ Hòa và Thanh Ba được gộp thành huyện Thanh Hòa; sau đó tách ra như cũ. Cái tên Thanh Hòa vì vậy có thể xuất hiện trên giấy tờ của một số người sinh trong giai đoạn đó.
Năm 1997, khi tỉnh Phú Thọ tái lập, Hạ Hòa là một huyện của tỉnh; số đơn vị cấp huyện của tỉnh tăng dần qua các lần tách huyện năm 1999 và 2007, lên mười ba. Trong đợt sắp xếp 2019 – 2025, một số xã nhỏ được nhập lại. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, các xã cũ gộp thành một số xã mới của tỉnh Phú Thọ; tên và phạm vi từng xã mới cần tra theo danh mục chính thức.
Đền Mẫu Âu Cơ ở vùng Hiền Lương
Đền Mẫu Âu Cơ nằm ở vùng Hiền Lương, gần sông Thao, thờ Mẹ Âu Cơ trong truyền thuyết khởi nguồn của người Việt. Theo truyền thuyết, Âu Cơ kết duyên với Lạc Long Quân, sinh ra bọc trăm trứng nở trăm người con; năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi. Người con trưởng theo mẹ được tôn làm vua Hùng đầu tiên.
Đền được coi là một di tích lịch sử văn hóa quan trọng của tỉnh, có lễ hội vào đầu năm âm lịch. Vào mùa hội, khách từ nhiều nơi đến dâng hương, xem rước, xem các hoạt động văn hóa dân gian. Ngày thường, đền yên tĩnh hơn, phù hợp với những ai muốn tìm hiểu kiến trúc và truyền thuyết mà không chen chúc.
Với gia đình có con nhỏ, thăm đền Mẫu Âu Cơ là dịp kể lại câu chuyện trăm trứng, câu chuyện "đồng bào" theo nghĩa cùng một bọc. Kết hợp với chuyến lên Đền Hùng ở Việt Trì, người ta có thể đi theo mạch truyền thuyết: mẹ Âu Cơ ở Hạ Hòa, các vua Hùng ở Nghĩa Lĩnh. Khi vào đền, nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự và hỏi người trông đền về những nơi được chụp ảnh.
Đầm Ao Châu: vùng nước giữa đồi
Đầm Ao Châu là một vùng nước rộng ở Hạ Hòa, với nhiều đảo đồi nhỏ nhô lên giữa mặt nước. Nhìn từ trên cao, đầm như một mảng nước lớn bị chia cắt bởi những gò xanh. Người địa phương có câu nói về sự nhiều đảo của đầm, ý chỉ không ai đếm hết được.
Đầm là nơi người dân nuôi cá, đánh bắt cá tự nhiên, trồng cây trên các đảo. Một số đảo có người ở, có vườn cây, chuồng trại. Mùa nước lên, đầm mở rộng, các đảo nhỏ lại; mùa khô, nước rút, lộ ra những bãi đất ven bờ có thể trồng màu.
Đầm Ao Châu có cảnh đẹp vào sáng sớm và chiều muộn, khi mặt nước phẳng, sương mờ phủ các đảo. Người đến chơi nên thuê thuyền của người địa phương, hỏi rõ đường đi và giờ về. Không nên tự ý bơi ở những chỗ không quen, vì đầm có chỗ sâu, đáy bùn. Rác mang theo nên mang về, vì nước đầm là sinh kế của nhiều gia đình ven bờ.
Sông Thao và vùng ven sông
Sông Thao chảy qua Hạ Hòa theo hướng tây bắc – đông nam, chia huyện thành hai phần. Hai bên sông là bãi bồi, ruộng lúa, làng xóm ven đê. Trước khi có cầu, người hai bên qua lại bằng đò; đến nay vẫn còn những bến đò nhỏ phục vụ người dân đi chợ, đi làm.
Đường sắt Hà Nội – Lào Cai chạy dọc bờ sông qua Hạ Hòa, có những ga nhỏ phục vụ người dân các xã. Thời tàu còn là phương tiện chính, các ga này là nơi người Hạ Hòa mang nông sản đi bán, đón người thân về. Ngày nay ít người đi tàu hơn, nhưng tiếng còi tàu vẫn là âm thanh quen thuộc của nhiều làng ven sông.
Vùng ven sông Thao ở Hạ Hòa chịu ảnh hưởng của lũ. Những năm nước to, bãi bồi ngập, đường ven sông có đoạn bị nước tràn. Người dân đã quen với nhịp lũ, biết mùa nào trồng gì, mùa nào phải cất lúa lên cao. Người ngoài đến vào mùa mưa nên hỏi kỹ đường đi, không cố qua những đoạn ngập.
Đồi cọ, chè và nếp sống vùng tây bắc tỉnh
Đồi cọ xanh. Hạ Hòa là một trong những vùng còn giữ nhiều đồi cọ của Phú Thọ. Lá cọ xưa dùng lợp nhà, làm nón, làm áo tơi; quả cọ om là món quà quê nhiều người nhớ. Ngày nay ít nhà còn lợp mái cọ, nhưng cây cọ vẫn đứng trên nhiều đồi.
Chè và cây lâm nghiệp. Như các huyện trung du khác, Hạ Hòa trồng chè, keo, bạch đàn trên đồi. Nhiều hộ sống nhờ rừng trồng, chu kỳ vài năm khai thác một lần, xen giữa là chè và cây ăn quả.
Giáp Yên Bái cũ. Phía tây bắc Hạ Hòa giáp tỉnh Yên Bái cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai mở rộng. Đi ngược sông Thao là lên vùng Yên Bái, đi về phía bắc là gần vùng hồ Thác Bà. Người hai bên ranh giới có nhiều quan hệ họ hàng, buôn bán.
Nhiều dân tộc cùng sống. Ngoài người Kinh, Hạ Hòa có người Dao, người Cao Lan và một số dân tộc khác ở các xã vùng đồi. Lễ hội làng, chợ phiên là nơi những nhóm này gặp nhau, trao đổi hàng hóa.
Đi Hạ Hòa và ghi địa chỉ cũ
Từ Việt Trì đi Hạ Hòa có thể theo đường dọc sông Thao qua Lâm Thao, thị xã Phú Thọ, Thanh Ba. Cũng có thể đi cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ vào các đường nối. Đường vào đầm Ao Châu và đền Mẫu Âu Cơ có đoạn nhỏ, nên hỏi người địa phương. Mùa lễ hội đầu năm, đường vào đền đông, nên đi sớm.
Từ 1/7/2025, huyện Hạ Hòa không còn. Người có địa chỉ cũ dạng "xã X, huyện Hạ Hòa" nên tra bảng đối chiếu của tỉnh để biết xã X nay thuộc xã mới nào, rồi ghi nơi thường trú theo địa chỉ đã được công an xã cập nhật. Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh, kể cả khi giấy ghi huyện Thanh Hòa hay tỉnh Vĩnh Phú.
Với người đi xa, Hạ Hòa vẫn là đất của Mẹ Âu Cơ và đầm Ao Châu. Tên hành chính thay đổi, nhưng mỗi khi nhắc đến quê, người Hạ Hòa vẫn nói "về Hạ Hòa" như trước. Các bài viết trong chuyên mục này cũng giữ cách gọi ấy, coi Hạ Hòa là tên một vùng đất có lịch sử riêng.
Ao Giời – Suối Tiên và vùng đồi phía tây
Ngoài đầm Ao Châu, Hạ Hòa còn có khu Ao Giời – Suối Tiên, nơi suối chảy qua những bậc đá giữa rừng đồi, tạo thành các thác nhỏ và vũng nước trong. Người địa phương từ lâu đã coi đây là chỗ nghỉ mát mùa hè, và những năm gần đây khu này được biết đến nhiều hơn với khách từ xa. Cảnh đẹp nhất vào mùa mưa, khi suối nhiều nước.
Đi suối cần cẩn thận. Đá rêu trơn, nước có thể dâng nhanh sau mưa lớn ở thượng nguồn. Người đi nên mang giày bám, không trèo lên những tảng đá cao để chụp ảnh, không để trẻ nhỏ chơi xa người lớn. Nếu trời đang mưa to hoặc vừa mưa lớn, nên hoãn việc xuống suối.
Vùng đồi phía tây Hạ Hòa ít người hơn vùng ven sông, đường nhỏ, làng thưa. Đây là nơi có nhiều rừng trồng, đồi cọ, nương sắn. Người muốn thấy một Phú Thọ ít được giới thiệu, không phải đồi chè thẳng hàng mà là những sườn đồi tự nhiên xen rừng, có thể đi theo những con đường xã này vào mùa khô.
Một ngày ở Hạ Hòa: gợi ý lộ trình
Với người có một ngày và muốn thấy những nét chính của Hạ Hòa cũ, có thể đi theo thứ tự dưới đây. Lộ trình chỉ là gợi ý; thời gian di chuyển phụ thuộc đường sá và thời tiết thực tế:
- Sáng sớm đến đền Mẫu Âu Cơ khi còn vắng, dâng hương, xem kiến trúc và nghe người trông đền kể chuyện truyền thuyết.
- Giữa buổi sáng ra đầm Ao Châu, thuê thuyền của người địa phương đi quanh một số đảo, ngắm cảnh nước và đồi.
- Trưa ăn cá đầm, cá sông ở các quán ven đầm hoặc ở trung tâm thị trấn cũ.
- Đầu giờ chiều nghỉ ngơi, rồi nếu trời nắng ráo có thể đi Ao Giời – Suối Tiên, ngâm chân ở những vũng nước nông.
- Chiều muộn lên đường về, theo đường dọc sông Thao về Việt Trì, hoặc ra cao tốc nếu về Hà Nội.
Đi vào mùa lễ hội đầu năm thì nên dành nhiều thời gian hơn cho đền, vì đông người. Đi vào mùa mưa thì cân nhắc kỹ chặng suối. Mang theo áo mưa, nước uống và đồ ăn nhẹ là đủ cho một ngày ở vùng này.
Câu hỏi thường gặp
Đền Mẫu Âu Cơ ở đâu?
Đền Mẫu Âu Cơ nằm ở vùng Hiền Lương thuộc huyện Hạ Hòa cũ, tỉnh Phú Thọ. Đền thờ Mẹ Âu Cơ trong truyền thuyết khởi nguồn của người Việt và có lễ hội vào đầu năm âm lịch, thu hút nhiều khách đến dâng hương.
Đầm Ao Châu thuộc huyện nào?
Đầm Ao Châu thuộc huyện Hạ Hòa cũ của tỉnh Phú Thọ. Đây là vùng nước rộng với nhiều đảo đồi nhỏ, người dân nuôi cá, trồng cây. Sau 7/2025, vùng đầm thuộc một số xã của tỉnh Phú Thọ mới.
Huyện Thanh Hòa là huyện nào?
Theo các tài liệu địa chí, huyện Thanh Hòa là huyện gộp từ Thanh Ba và Hạ Hòa trong một thời gian ngắn cuối thập niên 1970, thời tỉnh Vĩnh Phú. Sau đó tách lại thành hai huyện như cũ. Không nhầm với tỉnh Thanh Hóa.
Hạ Hòa cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Hạ Hòa cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo bảng đối chiếu tên xã cũ của tỉnh.
Đi Hạ Hòa từ Hà Nội thế nào?
Có thể đi cao tốc Nội Bài – Lào Cai rồi rẽ vào các đường nối về Hạ Hòa, hoặc đi qua Việt Trì rồi theo đường dọc sông Thao. Đường vào đầm và đền có đoạn nhỏ, nên hỏi người địa phương ở các ngã ba.
Hạ Hòa giáp tỉnh nào?
Phía tây bắc, Hạ Hòa cũ giáp tỉnh Yên Bái cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai mở rộng. Các phía còn lại giáp Đoan Hùng, Thanh Ba, Cẩm Khê, Yên Lập, đều là huyện cũ của tỉnh Phú Thọ.