Duy Xuyên là huyện đồng bằng và trung du của tỉnh Quảng Nam cũ, nằm hai bên hạ lưu sông Thu Bồn, giáp Điện Bàn, Hội An ở phía bắc, Thăng Bình, Quế Sơn ở phía nam. Trung tâm huyện là thị trấn Nam Phước. Trên đất Duy Xuyên có khu đền tháp Mỹ Sơn, Di sản Văn hoá Thế giới từ năm 1999, và Trà Kiệu, kinh đô cổ của Chăm Pa. Từ 1/7/2025, địa bàn Duy Xuyên cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Bài này viết về Duy Xuyên như một vùng sống: các di tích Chăm Pa nổi tiếng, nghề trồng dâu dệt lụa, sông Thu Bồn và mùa lũ, bờ biển phía đông, và cách ghi địa chỉ Duy Xuyên cũ sau tháng 7/2025.
Vị trí và tên gọi
Duy Xuyên trải dài từ vùng núi thấp phía tây quanh Mỹ Sơn xuống đồng bằng và ra tới biển phía đông. Sông Thu Bồn chảy qua huyện theo hướng tây đông rồi chia nhánh trước khi ra Cửa Đại. Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc Nam chạy qua vùng Nam Phước; cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi đi qua phía tây.
Tên Duy Xuyên đã có từ thời nhà Nguyễn, là một huyện của phủ Thăng Hoa rồi Điện Bàn trong tỉnh Quảng Nam. Sau năm 1975, Duy Xuyên thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, có giai đoạn ngắn được sắp xếp gộp với các huyện lân cận rồi tách lại; từ năm 1997 thuộc tỉnh Quảng Nam. Tên các xã phần lớn bắt đầu bằng chữ “Duy”: Duy Sơn, Duy Phú, Duy Trinh, Duy Hải, Duy Nghĩa…
Thị trấn Nam Phước là trung tâm huyện, nằm trên quốc lộ 1, có chợ, bến xe, các cơ quan. Đây cũng là nơi có làng Mã Châu với nghề dệt lụa. Người Duy Xuyên đi chợ Nam Phước, đi học ở Nam Phước, và gặp nhau ở đây trong các dịp lễ.
Người Duy Xuyên hay tự hào về đất mình là nơi có cả kinh đô cổ, thánh địa đền tháp lẫn làng nghề lụa nổi tiếng, những thứ ít huyện nào cùng lúc có được. Câu chuyện của huyện vì thế thường bắt đầu bằng Chăm Pa và kết thúc bằng tơ lụa.
Mỹ Sơn: thung lũng đền tháp
Khu đền tháp Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng kín ở vùng núi phía tây Duy Xuyên, bao quanh là đồi núi, trong đó có ngọn núi được gọi là Hòn Quặp, hay núi Răng Mèo. Đây là nơi các vương triều Chăm Pa xây dựng đền tháp liên tục trong nhiều thế kỷ, thờ thần linh và vua, tạo nên một quần thể kiến trúc gạch có quy mô lớn nhất của Chăm Pa còn lại.
Năm 1999, UNESCO ghi danh khu đền tháp Mỹ Sơn là Di sản Văn hoá Thế giới, cùng đợt với phố cổ Hội An. Nhiều tháp bị hư hại nặng trong chiến tranh; các đoàn chuyên gia trong nước và quốc tế đã nhiều năm gia cố, trùng tu một số nhóm tháp. Khi đi trong khu di tích, có thể thấy rõ phần gạch gốc và phần gia cố.
Mỹ Sơn là nơi linh thiêng với người Chăm, và là di tích quốc gia đặc biệt cần được giữ gìn. Khách tham quan đi theo lối được chỉ dẫn, không trèo lên tháp, không chạm vào các phù điêu. Mùa mưa, đường trong thung lũng trơn, nên đi giày bám tốt.
Người dân các thôn quanh Mỹ Sơn làm ruộng, trồng keo, một số làm dịch vụ cho khu di tích. Với họ, các tháp là một phần cảnh quan quen thuộc từ nhỏ, và nhiều người lớn tuổi còn nhớ những năm trước khi khu di tích được trùng tu.
Trà Kiệu: kinh đô cổ dưới lòng đất
Trà Kiệu, thuộc vùng Duy Sơn cũ, được các nhà nghiên cứu xác định là nơi có kinh đô cổ của Chăm Pa, thường gọi là Simhapura, trong khoảng thiên niên kỷ đầu. Ngày nay trên mặt đất không còn tháp lớn, nhưng các đợt khai quật đã tìm thấy nhiều nền móng, ngói, gạch, tượng, phù điêu.
Một trong những hiện vật nổi tiếng từ Trà Kiệu là đài thờ Trà Kiệu, với các phù điêu vũ nữ và cảnh sinh hoạt, nay trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và được công nhận là bảo vật quốc gia. Khi người ta nói “nghệ thuật Trà Kiệu” là nói về một phong cách điêu khắc Chăm đặc trưng.
Làng Trà Kiệu ngày nay là một làng đông dân, có nhà thờ lớn trên đồi, đường làng, chợ, ruộng. Người làng khi đào móng nhà, đào giếng đôi khi vẫn gặp gạch cổ, mảnh gốm. Việc báo cho cơ quan văn hoá khi gặp hiện vật là cách để những dấu tích này không bị mất đi.
Người muốn tìm hiểu kỹ về Trà Kiệu có thể xem các hiện vật trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và các tư liệu nghiên cứu khảo cổ đã công bố. Tại chỗ, những gò đất, bờ thành cũ vẫn được người làng chỉ cho khách khi hỏi.
Dâu tằm và lụa Mã Châu
Duy Xuyên từ lâu là vùng trồng dâu nuôi tằm của Quảng Nam. Đất bãi ven sông Thu Bồn hợp với cây dâu; người dân hái lá dâu nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa. Làng Mã Châu ở Nam Phước nổi tiếng với lụa Mã Châu, từng được biết tới trong cả nước và được kể trong những câu ca về xứ Quảng.
Nghề dệt lụa đã trải qua nhiều thăng trầm: có thời rất thịnh, có thời thu hẹp khi vải công nghiệp tràn vào. Hiện một số gia đình và cơ sở ở Mã Châu vẫn giữ nghề, kết hợp dệt máy và dệt tay, bán lụa, khăn, áo. Bãi dâu ven sông cũng ít hơn trước, nhiều nơi chuyển sang trồng bắp, đậu.
Muốn xem nghề, nên ghé các cơ sở dệt ở Mã Châu, hỏi trước giờ làm việc. Người làng sẵn lòng kể về nghề nếu khách thật sự quan tâm.
Ngoài Mã Châu, một số làng ven sông khác của Duy Xuyên trước đây cũng trồng dâu, ươm tơ, và tên những bãi dâu vẫn còn trong cách gọi của người làng. Câu ca dao về nghề tằm tơ xứ Quảng được người lớn tuổi đọc thuộc lòng như một phần ký ức quê nhà.
Một sản vật khác của vùng ven sông là bắp, đậu, khoai trên đất bãi, cùng cá sông Thu Bồn như cá bống, cá chình. Bữa cơm của người Duy Xuyên thường có rau đất bãi luộc, cá kho và chén mắm.
Sông Thu Bồn, cù lao và lễ hội ven sông
Sông Thu Bồn là xương sống của Duy Xuyên. Đoạn qua huyện có các bãi bồi, cù lao, làng ven sông sống bằng nghề nông, nghề đò, đánh cá. Mùa lũ, sông dâng cao, các làng ven bãi ngập; mùa khô, bãi lộ ra, người dân gieo trồng.
Ở vùng thượng nguồn của huyện có dinh Bà Thu Bồn, nơi người dân hằng năm tổ chức lễ hội Bà Thu Bồn vào dịp đầu xuân, với nghi lễ ven sông và đua ghe. Lễ hội là dịp gặp gỡ của các làng hai bên sông, có người từ nhiều nơi đến xem.
Đua ghe trên sông Thu Bồn là nét quen ở nhiều làng Duy Xuyên và Điện Bàn. Các đội ghe tập luyện trước nhiều tuần, cả làng ra bờ cổ vũ. Người đến xem nên đứng ở chỗ an toàn, không xuống mép bờ dốc.
Dọc sông còn có những bến đò, bến ghe chở cát, chở hàng giữa các làng. Cảnh sông chiều với ghe thuyền trở về là hình ảnh quen của người Duy Xuyên, và cũng là lúc chợ ven bến đông người nhất.
Bờ biển phía đông và đời sống làng biển
Phía đông Duy Xuyên là dải cát ven biển thuộc vùng Duy Hải, Duy Nghĩa, nối với Cửa Đại của Hội An. Đây là vùng làng chài, trồng hoa màu trên cát, rừng phi lao chắn gió. Bãi biển ở đây còn khá hoang sơ so với Hội An, có một số khu nghỉ dưỡng được xây dựng trong những năm gần đây.
Người làng biển ra khơi bằng thuyền máy, thuyền thúng, mang về cá, mực, tôm theo mùa. Chợ cá sáng ở các bến là nơi đông vui nhất. Mùa đông, gió mùa đông bắc thổi mạnh, biển động, thuyền nằm bờ nhiều ngày.
Xói lở bờ biển ở vùng cửa sông cũng ảnh hưởng tới bờ biển Duy Xuyên. Người dân ở đây theo dõi chuyện kè bờ, giữ cát, vì nó quyết định nhà cửa và bãi đậu thuyền của họ.
Vùng cát ven biển cũng là nơi nhiều hộ trồng rau, trồng hoa màu trên cát bằng cách tưới thủ công, một kiểu canh tác cần cù đặc trưng của người làng biển xứ Quảng. Mùa hè, gió nam thổi khô, người dân phải tưới sớm và tối.
Từ 1/7/2025: Duy Xuyên cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Duy Xuyên không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Nam Phước và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng. Tên “khu đền tháp Mỹ Sơn” vẫn giữ nguyên, vì là tên di sản, không phụ thuộc cấp hành chính.
Để ghi đúng xã mới cho một địa chỉ ở Duy Xuyên cũ, hãy tra theo tên xã, thị trấn cũ trên giấy tờ bằng bảng đối chiếu chính thức, hoặc hỏi bộ phận một cửa nơi có nhà, đất. Không nên đoán theo tên, vì có xã mới mang tên cũ, có xã mang tên khác.
Giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị. Làm thủ tục mới thì ghi theo địa danh mới của thành phố Đà Nẵng.
Với các đơn vị quản lý di tích, cơ sở dệt lụa, khu nghỉ dưỡng ven biển, việc cập nhật địa chỉ mới trên giấy tờ, biển chỉ dẫn được làm dần theo hướng dẫn. Người dân có thể vẫn gặp biển chỉ dẫn ghi địa danh cũ trong một thời gian; đó không phải sai, chỉ là chưa kịp thay.
Câu hỏi thường gặp
Thánh địa Mỹ Sơn thuộc huyện nào?
Khu đền tháp Mỹ Sơn nằm ở vùng núi phía tây huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam cũ. Từ 1/7/2025, khu vực này thuộc thành phố Đà Nẵng. Mỹ Sơn được UNESCO ghi danh Di sản Văn hoá Thế giới năm 1999.
Trà Kiệu có gì?
Trà Kiệu là nơi các nhà nghiên cứu xác định có kinh đô cổ của Chăm Pa. Trên mặt đất không còn tháp lớn, nhưng khai quật đã tìm thấy nhiều hiện vật; đài thờ Trà Kiệu nay trưng bày ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Trung tâm huyện Duy Xuyên cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Duy Xuyên cũ là thị trấn Nam Phước, nằm trên quốc lộ 1, có chợ, bến xe và các cơ quan. Làng lụa Mã Châu cũng ở khu vực Nam Phước.
Duy Xuyên bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Duy Xuyên thuộc thành phố Đà Nẵng, vì tỉnh Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng.
Lụa Mã Châu còn được dệt không?
Còn. Một số gia đình và cơ sở ở làng Mã Châu vẫn giữ nghề dệt lụa, kết hợp dệt máy và dệt tay. Nghề đã thu hẹp so với trước, nhưng vẫn có sản phẩm bán và có thể ghé xem khi hỏi trước.
Lễ hội Bà Thu Bồn tổ chức khi nào?
Lễ hội Bà Thu Bồn thường tổ chức vào dịp đầu xuân âm lịch ở vùng thượng nguồn Thu Bồn thuộc Duy Xuyên, có nghi lễ ven sông và đua ghe. Ngày cụ thể từng năm nên hỏi địa phương.