Huyện Đức Thọ là đơn vị cấp huyện ở phía bắc tỉnh Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025, nằm bên sông La và sông Lam, giáp Nghệ An. Huyện lỵ là thị trấn Đức Thọ. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Đức Thọ cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh; tỉnh Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Đức Thọ là vùng đất của những làng ven sông, nơi sinh ra nhiều nhân vật lớn trong lịch sử cận hiện đại: Phan Đình Phùng ở làng Đông Thái, Trần Phú ở Tùng Ảnh. Bài dưới đây đi qua tên gọi La Sơn xưa, dòng sông La, các làng nổi tiếng, đường sắt và quốc lộ, nghề nghiệp, rồi chỉ cách ghi địa chỉ sau ngày sắp xếp.
Đất La Sơn và tên Đức Thọ
Thời phong kiến, vùng đất Đức Thọ ngày nay gắn với tên huyện La Sơn và phủ Đức Thọ. Tên La Sơn lấy theo sông La, quen thuộc với người học sử qua danh xưng La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, nhà nho từng được vua Quang Trung mời ra giúp việc. Ranh giới huyện La Sơn xưa không trùng hẳn với huyện Đức Thọ sau này, có những làng nay thuộc huyện khác.
Về sau, tên Đức Thọ được dùng cho đơn vị cấp huyện, còn La Sơn lùi vào sách vở và tên gọi văn chương. Người Đức Thọ đi xa vẫn hay nhắc chữ La Sơn khi nói về quê, như một cách nhấn vào truyền thống học hành và khí tiết của vùng đất.
Thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, Đức Thọ thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh. Khi tái lập Hà Tĩnh năm 1991, huyện trở về tỉnh cũ. Năm 1992, một phần đất phía đông của Đức Thọ, quanh ngã ba Bãi Vọt, được cắt để lập thị xã Hồng Lĩnh. Năm 2000, một số xã vùng núi phía tây nam được tách sang huyện mới Vũ Quang.
Sau các lần cắt đất đó, Đức Thọ là một huyện đồng bằng ven sông là chính, không còn nhiều đồi núi. Đợt sắp xếp xã 2019–2021 tiếp tục gộp nhiều xã nhỏ, có xã mang tên ghép, nên danh sách xã của huyện thay đổi đáng kể trong vài năm cuối trước khi bỏ cấp huyện.
Sông La, sông Lam và những làng ven bãi
Sông Ngàn Phố từ Hương Sơn và sông Ngàn Sâu từ Hương Khê, Vũ Quang chảy về gặp nhau thành sông La ở vùng Đức Thọ. Sông La chảy tiếp về phía bắc rồi đổ vào sông Lam, con sông lớn làm ranh giới giữa Hà Tĩnh và Nghệ An. Đức Thọ vì thế là huyện của những ngã ba sông.
Dọc sông La và sông Lam là bãi bồi màu mỡ, nơi người dân trồng ngô, lạc, đậu, rau màu và dâu tằm. Làng ven sông có bến đò, có những con đê dài che chắn khi lũ về. Mùa lũ, nước sông dâng nhanh, nhiều xóm ngoài đê phải chuẩn bị thuyền và di chuyển đồ đạc lên cao.
Sông La đi vào thơ ca xứ Nghệ như một dòng sông hiền, nước trong. Người Đức Thọ hay kể về những chuyến đò ngang, chợ bến, những buổi tắm sông thời nhỏ. Ngày nay nhiều cầu đã thay đò, nhưng ở một vài nơi bến đò vẫn còn phục vụ người đi chợ bên kia sông.
Đức Thọ giáp các huyện Nam Đàn, Thanh Chương, Hưng Nguyên của Nghệ An qua sông Lam. Hai bên bờ có quan hệ họ hàng, buôn bán lâu đời; nhiều gia đình có con gái lấy chồng bên kia sông. Ranh giới tỉnh trên giấy tờ không ngăn được nếp qua lại đó.
Làng Đông Thái và Phan Đình Phùng
Làng Đông Thái, thuộc vùng xã Tùng Ảnh của Đức Thọ, là quê của Phan Đình Phùng, nhà khoa bảng đỗ đình nguyên thời Tự Đức, sau này lãnh đạo khởi nghĩa Hương Khê chống Pháp từ năm 1885 đến năm 1896. Căn cứ chính của cuộc khởi nghĩa nằm ở vùng núi Vụ Quang, nay thuộc huyện Vũ Quang cũ.
Đông Thái được gọi là làng khoa bảng, với nhiều người đỗ đạt thời phong kiến. Làng còn đền thờ, nhà thờ họ Phan và các di tích liên quan đến Phan Đình Phùng, là điểm đến của người nghiên cứu lịch sử và học sinh trong vùng.
Cũng ở Tùng Ảnh là quê gốc của Trần Phú, Tổng Bí thư đầu tiên, sinh năm 1904 ở miền Trung khi cha làm quan xa quê, sau về lại quê cha. Tại quê ông có khu lưu niệm, là di tích lịch sử được nhiều đoàn khách ghé thăm.
Vùng Tùng Ảnh vì thế được nhắc như nơi tập trung nhiều danh nhân hiếm có ở Hà Tĩnh. Người địa phương tự hào về điều này, và có nếp khuyến học riêng, cuối năm các dòng họ khen thưởng con cháu học giỏi.
Thị trấn Đức Thọ, đường sắt và quốc lộ 8
Thị trấn Đức Thọ là huyện lỵ, nằm bên sông La, có chợ và các cơ quan của huyện cũ. Phố thị trấn nhỏ, yên tĩnh, nhịp sống theo giờ chợ và giờ tan trường.
Tuyến đường sắt Bắc Nam đi qua Đức Thọ trên đoạn từ Vinh vào Hương Khê, có ga trên địa bàn huyện phục vụ tàu địa phương. Đây là điều khác biệt so với các huyện ven quốc lộ 1 như Can Lộc, Thạch Hà, vốn không có đường sắt. Người Đức Thọ đi tàu ra Bắc vào Nam khá thuận.
Quốc lộ 8 từ ngã ba Bãi Vọt đi qua Đức Thọ lên Hương Sơn và cửa khẩu Cầu Treo. Xe hàng đi Lào, xe khách đi Hương Sơn đều chạy qua huyện. Dọc quốc lộ có các khu dân cư, cửa hàng, quán ăn mọc lên nối dài.
Cầu qua sông Lam nối Đức Thọ với Nghệ An giúp người dân hai bên đi lại thuận tiện hơn thời đò ngang. Từ Đức Thọ lên Vinh chỉ mất một quãng ngắn bằng xe máy, nên nhiều người sống ở huyện nhưng làm việc ở Vinh.
Nghề nông, dâu tằm và đi làm xa
Đức Thọ là huyện thuần nông lâu đời: lúa trên đồng, màu trên bãi, chăn nuôi trong vườn. Bãi sông thích hợp trồng dâu nuôi tằm, một nghề từng phổ biến ở các làng ven sông La. Nghề này thu hẹp theo thời gian nhưng vẫn còn ở một số nơi.
Như nhiều huyện Hà Tĩnh, Đức Thọ có rất nhiều người đi làm ăn xa: vào các tỉnh phía Nam, ra Hà Nội, sang các nước như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan và châu Âu. Tiền gửi về giúp xây nhà mới, sửa nhà thờ họ, làm đường làng.
Ở các làng, người già và trẻ nhỏ chiếm tỷ lệ lớn khi người trẻ đi làm xa. Dịp Tết, làng đông vui hẳn với những người con trở về. Các lễ giỗ họ, họp lớp cũng hay được dời vào dịp này để mọi người có mặt.
Món ăn quen của Đức Thọ có cháo canh, bánh mướt, cá sông kho, nhút. Bãi sông có rau, ngô, đậu đem nấu canh, luộc. Người Đức Thọ uống chè xanh nấu như mọi vùng Hà Tĩnh, mời khách ngay khi vào nhà.
Văn hóa ven sông: ví, giặm và lễ hội làng
Đức Thọ là một trong những vùng dân ca ví, giặm còn sống động. Ở các làng ven sông, người ta hát ví đò đưa, ví phường vải, giặm kể chuyện trong lao động và trong sinh hoạt. Năm 2014, UNESCO ghi danh dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, và các câu lạc bộ ở Đức Thọ là một phần của cộng đồng gìn giữ loại hình này.
Các làng còn đình, đền, nhà thờ họ cổ, với nhiều sắc phong, hoành phi, câu đối. Lễ hội làng thường diễn ra đầu xuân hoặc vào ngày kỵ thành hoàng, có tế lễ, rước kiệu, sinh hoạt văn nghệ, thể thao dân gian.
Ở nhiều làng ven sông, các sinh hoạt cộng đồng gắn với nước như cúng bến, thả thuyền, tắm sông mùa hè vẫn còn trong ký ức người lớn tuổi. Muốn biết lễ hội nào còn tổ chức và vào ngày nào, cách chắc nhất là hỏi ban quản lý di tích hoặc ủy ban xã sở tại, vì lịch lễ thay đổi theo từng năm.
Với người đi xa, các dịp lễ làng, giỗ họ là lúc gặp lại họ hàng, ôn chuyện cũ. Nếu bạn đang tìm hiểu gốc gác ở Đức Thọ, đó cũng là dịp tốt nhất để hỏi các cụ về tên làng, tên tổng ngày trước.
Đi qua Đức Thọ: những gì người lạ nên biết
Người lạ đi qua Đức Thọ thường chỉ thấy quốc lộ 8 với hàng quán hai bên. Muốn thấy đúng nét của huyện, nên rẽ vào các đường làng dẫn ra đê sông La hoặc sông Lam, nơi có bãi ngô, ruộng dâu, bến đò cũ và những ngôi nhà thờ họ mái ngói. Buổi chiều, đường đê có người dắt trâu, trẻ con đạp xe, nhịp sống chậm hẳn.
Mùa đẹp nhất để đi là cuối xuân và đầu thu, khi trời chưa quá nóng và chưa vào mùa lũ. Giữa hè, gió tây nam khô nóng khiến đi xa ngoài trời rất mệt. Tháng chín, tháng mười là mùa mưa bão, đường ven sông có thể ngập, không nên đi vào vùng bãi.
Ở các làng, người lạ hỏi đường thường được chỉ tận tình, có khi được mời vào uống bát chè xanh. Nếu đến thăm di tích hay nhà thờ họ, nên hỏi người trông coi trước khi vào, ăn mặc gọn gàng và không tự ý chụp ảnh bên trong khi chưa được phép.
Đức Thọ không có nhiều dịch vụ du lịch, nên người muốn ở lại thường nghỉ ở thị trấn hoặc ở Hồng Lĩnh, Vinh rồi đi về trong ngày. Quán ăn ở thị trấn và dọc quốc lộ 8 đủ cho bữa trưa đơn giản với món quê.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, nên Đức Thọ cũ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025, huyện Đức Thọ không còn là đơn vị hành chính; thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới.
Bài này không nêu tên xã mới cho từng xã cũ của Đức Thọ vì chưa đối chiếu đủ chắc. Danh sách chính thức có ở ủy ban xã và trên cổng thông tin của tỉnh. Khi làm thủ tục đất đai, hộ tịch, hãy dùng nguồn đó.
Giấy tờ cấp trước năm 1992 ở vùng nay thuộc Hồng Lĩnh, hoặc trước năm 2000 ở vùng nay thuộc Vũ Quang, có thể ghi huyện Đức Thọ. Giấy tờ cấp từ 1976 đến 1991 ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Tất cả đều hợp lệ theo thời điểm cấp.
Gửi hàng về Đức Thọ, ghi tên xã mới, tỉnh Hà Tĩnh, kèm “trước là xã …, huyện Đức Thọ” trong ngoặc. Người giao hàng ở đây vẫn định vị theo tên xã, tên làng cũ và theo quốc lộ 8.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đức Thọ nay thuộc tỉnh nào?
Đức Thọ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh vì tỉnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính, thị trấn và các xã cũ được gộp thành các xã mới.
La Sơn có phải là Đức Thọ không?
La Sơn là tên huyện thời phong kiến gắn với vùng sông La, phần lớn thuộc Đức Thọ ngày nay nhưng ranh giới không trùng hẳn. Danh xưng La Sơn Phu Tử của Nguyễn Thiếp lấy từ tên vùng đất này.
Quê Phan Đình Phùng ở đâu?
Phan Đình Phùng quê làng Đông Thái, vùng xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Ông lãnh đạo khởi nghĩa Hương Khê 1885–1896, căn cứ chính ở vùng núi Vụ Quang, nay thuộc huyện Vũ Quang cũ.
Đức Thọ có ga tàu không?
Có. Tuyến đường sắt Bắc Nam đi qua Đức Thọ trên đoạn từ Vinh vào Hương Khê, có ga trên địa bàn huyện. Khác với thành phố Hà Tĩnh và các huyện ven quốc lộ 1 vốn không có đường sắt chạy qua.
Sông La bắt nguồn từ đâu?
Sông La hình thành khi sông Ngàn Phố từ Hương Sơn và sông Ngàn Sâu từ Hương Khê, Vũ Quang gặp nhau ở vùng Đức Thọ. Sông La chảy tiếp về phía bắc rồi đổ vào sông Lam, ranh giới với Nghệ An.
Giấy tờ cũ ghi Đức Thọ nhưng nay thuộc Vũ Quang là sao?
Năm 2000, một số xã vùng núi của Đức Thọ được tách cùng phần đất Hương Khê, Hương Sơn để lập huyện Vũ Quang. Giấy tờ cấp trước đó ghi Đức Thọ vẫn hợp lệ; sau 7/2025 cả hai tên huyện đều không còn.