Đông Giang là huyện miền núi phía tây bắc tỉnh Quảng Nam cũ, được lập năm 2003 khi huyện Hiên chia thành hai huyện Đông Giang và Tây Giang. Trung tâm huyện là thị trấn P'rao. Phần lớn cư dân bản địa là người Cơ Tu. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Đông Giang cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Bài này viết về Đông Giang qua tên gọi cũ Hiên, thị trấn P'rao, làng Cơ Tu và nhà gươl, nghề dệt, đường đi, mùa mưa, và cách ghi địa chỉ sau 7/2025 — cho người ở xa, người làm việc trên núi và người Cơ Tu đi học, đi làm dưới xuôi.
Từ huyện Hiên đến Đông Giang
Trước năm 2003, cả vùng núi phía tây bắc Quảng Nam, từ giáp Hòa Vang lên tới biên giới Lào, thuộc một huyện là Hiên. Địa bàn quá rộng, đường đi khó, nên năm 2003 huyện Hiên được chia làm hai: phần phía đông, gần đồng bằng hơn, thành Đông Giang; phần phía tây, giáp Lào, thành Tây Giang. Cái tên Hiên từ đó không còn là tên huyện, nhưng người lớn tuổi vẫn nhắc.
P'rao, vốn là trung tâm của huyện Hiên cũ, trở thành thị trấn trung tâm của huyện Đông Giang. Ở đây tập trung trường nội trú, bệnh viện, chợ và các cơ quan, là nơi người các làng xa xuống làm giấy tờ, mua bán. Tây Giang phải dựng trung tâm mới ở A Tiêng.
Khi tra giấy tờ cũ của một người sinh ở vùng này trước năm 2003, sẽ gặp chữ “huyện Hiên”. Muốn biết nay thuộc phía Đông Giang hay Tây Giang cũ, phải đọc tên xã: các xã gần P'rao thường thuộc Đông Giang, các xã sát biên giới thuộc Tây Giang.
Tên Hiên còn được dùng trong một số tư liệu thời chiến tranh để chỉ cả vùng núi tây bắc xứ Quảng, nơi có nhiều căn cứ kháng chiến. Người Cơ Tu ở đây có truyền thống gắn bó với cách mạng, và nhiều làng được nhắc trong các tư liệu lịch sử địa phương.
Người Cơ Tu và nhà gươl
Người Cơ Tu là cư dân bản địa chính của Đông Giang, sống thành làng trên sườn núi, ven suối. Làng truyền thống xếp nhà thành vòng quanh một khoảng sân, ở giữa là nhà gươl — nhà chung của làng, mái cao và dốc, cột kèo chạm khắc hình chim, thú, người. Gươl là nơi người già bàn việc làng, nơi tiếp khách, nơi tổ chức lễ, và là niềm tự hào của mỗi làng.
Người Cơ Tu có nhiều lễ gắn với mùa màng và đời sống cộng đồng: lễ mừng lúa mới, lễ ăn mừng nhà gươl mới, các lễ của từng dòng họ. Trong lễ có cồng chiêng, điệu múa tung tung da dá của nam và nữ, rượu cần, rượu tà vạt. Khách được mời thì nên nhận lời một chút, ngồi đúng chỗ người làng chỉ.
Đời sống ngày nay đã thay đổi nhiều: nhà xây nhiều hơn, trẻ em đi học ở trường bán trú, thanh niên xuống đồng bằng làm việc. Nhưng nhiều làng vẫn giữ gươl, giữ tiếng nói và phong tục. Một số gươl được dựng lại theo kiểu truyền thống với sự giúp sức của cả làng.
Tên làng của người Cơ Tu thường gắn với con suối, ngọn núi hay dòng họ lập làng, và mỗi làng có một già làng được cả cộng đồng nể trọng. Trong những việc lớn như dựng gươl, chuyển làng, giải quyết xích mích, lời của già làng và các bậc cao niên vẫn có trọng lượng bên cạnh chính quyền thôn.
Dệt thổ cẩm hạt cườm và nghề thủ công
Phụ nữ Cơ Tu dệt vải trên khung dệt lưng, kiểu dệt mà người dệt ngồi trên sàn, căng khung bằng chính lưng mình. Điểm riêng của thổ cẩm Cơ Tu là kết hạt cườm vào trong khi dệt, tạo nên các hoa văn trắng nổi trên nền đen, đỏ. Vải dùng làm váy, khố, tấm choàng trong lễ hội và làm quà.
Ở Đông Giang có những làng và tổ hợp tác giữ nghề dệt, nhận làm theo đơn đặt hàng, bán cho khách. Đàn ông Cơ Tu giỏi đan lát gùi, nong, giỏ bằng mây tre, và tạc gỗ trang trí nhà gươl, cột lễ. Những người thợ tạc giỏi được cả vùng biết tên.
Muốn mua sản phẩm dệt, đan, cách tốt là mua trực tiếp ở làng hoặc ở các điểm bán của tổ hợp tác, hỏi rõ người làm. Giá thay đổi theo độ công phu và kích cỡ, nên bài này không ghi giá.
Nghề dệt từng có lúc mai một khi vải công nghiệp rẻ tràn lên núi, nhưng những năm gần đây được khôi phục nhờ các lớp truyền nghề và nhu cầu của khách. Nhiều cô gái trẻ học dệt từ mẹ, từ bà, và đưa thêm màu sắc, kiểu dáng mới vào sản phẩm mà vẫn giữ hoa văn gốc.
Làng Bhờ Hôồng và du lịch cộng đồng
Làng Bhờ Hôồng ở Đông Giang là một trong những làng Cơ Tu được biết đến nhiều nhờ làm du lịch cộng đồng: khách đến ở nhà dân, ăn cơm lam, thịt nướng, xem dệt, xem múa, đi bộ trong rừng. Làng giữ được cách bố trí nhà quanh gươl, đường làng sạch sẽ.
Du lịch cộng đồng mang thêm thu nhập, nhưng cũng đặt ra quy tắc: khách không tự ý vào nhà, không chạm vào đồ lễ, không chụp ảnh người khi chưa hỏi, giữ yên lặng vào buổi tối. Người làng thường có người phụ trách đón khách, nên hỏi họ trước khi đi đâu trong làng.
Ngoài Bhờ Hôồng, nhiều làng khác của Đông Giang cũng mở cửa cho khách theo hình thức tương tự, quy mô nhỏ hơn. Người muốn đến nên liên hệ trước với địa phương hoặc các đơn vị tổ chức có uy tín, không nên tự đi vào mùa mưa.
Mùa khô là thời điểm thuận nhất để đến các làng du lịch cộng đồng: đường khô ráo, suối trong, trời mát vào sáng sớm và chiều tối. Khách đi theo nhóm nhỏ, ở một hai đêm sẽ cảm nhận được nhịp sống làng rõ hơn so với ghé qua vài giờ.
Đường lên Đông Giang và mùa mưa trên núi
Đường Hồ Chí Minh chạy qua P'rao, nối Đông Giang với Tây Giang, Nam Giang và xa hơn. Từ phía Đà Nẵng cũ có tuyến quốc lộ 14G lên P'rao, ngắn hơn so với vòng qua Đại Lộc. Đường lên núi đẹp nhưng nhiều đèo, nhiều khúc cua, vào mùa mưa dễ sạt lở.
Khí hậu Đông Giang mát hơn đồng bằng, ban đêm lạnh vào mùa đông. Mưa tập trung vào khoảng tháng 9 đến tháng 12, có năm mưa lớn liên tục gây sạt lở nghiêm trọng ở các huyện núi Quảng Nam cũ, làm chia cắt nhiều làng. Người lên núi trong mùa này nên theo dõi cảnh báo, không đi qua những đoạn đã có dấu hiệu nứt, sụt.
Ở P'rao có nhà nghỉ, quán ăn, chợ. Ở các làng xa, chỗ nghỉ chủ yếu là nhà dân hoặc nhà cộng đồng. Sóng điện thoại đã phủ khá nhiều, nhưng vẫn có những đoạn đường không có sóng.
Đi từ Đà Nẵng lên P'rao bằng xe máy, người quen đường thường xuất phát sớm để tới nơi trước trưa, tránh mưa chiều vào mùa hè và tránh sương mù vào chiều tối mùa đông. Nên kiểm tra phanh, lốp trước khi đi đèo.
Sản vật, nghề rừng và đời sống kinh tế
Kinh tế Đông Giang dựa vào nông nghiệp, lâm nghiệp: trồng lúa nước ở thung lũng, lúa rẫy, bắp, sắn trên sườn đồi, trồng keo, chăm sóc và bảo vệ rừng. Sản vật quen là măng, mật ong rừng, các loại cây thuốc, chuối, gạo đỏ rẫy. Chăn nuôi heo, gà, bò cũng là nguồn thu.
Trên các sông suối của huyện có một số nhà máy thủy điện. Việc làm thủy điện kéo theo di dời một số làng, thay đổi dòng chảy và đời sống ven sông. Người dân trong vùng hồ đã phải làm quen với nơi ở mới, ruộng rẫy mới.
Giữ rừng là việc lớn: nhiều cộng đồng làng nhận khoán bảo vệ rừng, tuần tra, giữ rừng đầu nguồn. Luật tục của người Cơ Tu vốn có những quy định về rừng thiêng, rừng của làng không được chặt phá — một cách giữ rừng có từ trước khi có văn bản.
Gạo rẫy, chuối, măng khô, mật ong của Đông Giang thường được người dưới xuôi đặt mua qua người quen. Giá theo mùa và theo độ hiếm, nên hỏi trực tiếp người bán.
Từ 1/7/2025: Đông Giang cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Đông Giang không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn P'rao và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng. Vì địa bàn núi rộng, mỗi xã mới thường gồm nhiều làng cách xa nhau.
Khi ghi địa chỉ, nên ghi tên làng, thôn cùng tên xã mới, thành phố Đà Nẵng; nếu biểu mẫu cho phép thì ghi thêm xã, huyện cũ để người nhận dễ đối chiếu. Tên xã mới cụ thể nên tra theo xã cũ bằng bảng đối chiếu chính thức.
Giấy tờ ghi “huyện Hiên” (trước 2003) hay “huyện Đông Giang” (2003–2025), theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị. Có vướng mắc thì hỏi cán bộ thôn hoặc bộ phận một cửa của xã mới.
Với học sinh, sinh viên người Cơ Tu đang học dưới xuôi, hồ sơ xét tuyển, học bổng dành cho vùng khó khăn có thể cần ghi địa danh mới. Nên hỏi nhà trường và chính quyền xã để được xác nhận đúng vùng, tránh thiệt quyền lợi chỉ vì đổi tên địa giới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đông Giang có từ năm nào?
Huyện Đông Giang được lập năm 2003 khi huyện Hiên của tỉnh Quảng Nam chia thành hai huyện Đông Giang và Tây Giang. Trung tâm huyện là thị trấn P'rao, vốn là trung tâm của huyện Hiên trước đó.
Huyện Hiên nay là những đâu?
Huyện Hiên cũ nay là vùng Đông Giang và Tây Giang cũ. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, cả hai thuộc các xã của thành phố Đà Nẵng. Muốn biết một địa chỉ thuộc bên nào, cần đọc tên xã trên giấy tờ.
Nhà gươl là gì?
Nhà gươl là nhà chung của làng người Cơ Tu, mái cao và dốc, cột kèo chạm khắc, đặt giữa làng. Đây là nơi họp làng, tiếp khách, tổ chức lễ. Khách vào gươl nên hỏi người làng và ngồi đúng chỗ được mời.
Đông Giang bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Đông Giang thuộc thành phố Đà Nẵng, do tỉnh Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ là các xã của Đà Nẵng.
Thổ cẩm Cơ Tu khác ở điểm nào?
Thổ cẩm Cơ Tu dệt trên khung dệt lưng và kết hạt cườm vào trong khi dệt, tạo hoa văn trắng nổi trên nền đen, đỏ. Sản phẩm dùng cho lễ hội và làm quà, có thể mua ở làng hoặc tổ hợp tác.
Có nên lên Đông Giang vào mùa mưa không?
Nên cân nhắc. Từ khoảng tháng 9 đến tháng 12 mưa lớn có thể gây sạt lở trên các đường đèo. Nếu bắt buộc đi, hãy theo dõi cảnh báo thời tiết, hỏi người địa phương về đường và tránh đi vào ban đêm.