Huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng cũ: Dran, hồ Đa Nhim và bốn xã mới

Huyện Đơn Dương nằm ở phía đông nam Đà Lạt, trên thung lũng dọc sông Đa Nhim, là vùng rau lớn của tỉnh Lâm Đồng cũ, có hai thị trấn Thạnh Mỹ và D'Ran. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; mười đơn vị cấp xã cũ được sắp thành bốn xã của tỉnh Lâm Đồng: Đơn Dương, D'Ran, Ka Đô và Quảng Lập.

Đơn Dương là cửa ngõ phía đông của cao nguyên: đi từ duyên hải Phan Rang lên Đà Lạt bằng quốc lộ 27 là phải qua đây. Huyện có lịch sử dài với cái tên Dran, có hồ Đa Nhim và nhà máy thủy điện nổi tiếng, có cộng đồng Chu Ru và những cánh đồng rau phủ trắng nhà kính. Bài đi qua các lớp đó và cách ghi địa chỉ sau ngày bỏ cấp huyện.

Dran và cái tên Đơn Dương

Trước khi có tên Đơn Dương, vùng thung lũng này được biết với cái tên Dran, một địa danh gốc bản địa mà người Pháp ghi lại khi khảo sát đường từ Phan Rang lên cao nguyên. Dran được dùng cho nhà ga, trạm dừng, đồn điền thời Pháp. Nghĩa gốc của chữ này chưa có giải thích thống nhất.

Sau năm 1954, khi vùng cao nguyên được tổ chức lại hành chính và nhiều địa danh được đặt tên Việt, Dran được gọi là Đơn Dương. Cách hiểu phổ biến là hai chữ này phiên âm từ Dran; cũng có người tìm nghĩa Hán Việt cho hai chữ, nhưng chưa thấy văn bản nào xác nhận.

Hai cái tên không thay thế nhau. Đơn Dương thành tên quận rồi tên huyện; còn Dran, viết thành D'Ran, ở lại làm tên khu trung tâm cũ quanh nhà ga và chợ, về sau là thị trấn D'Ran. Từ 2025, D'Ran là tên một xã mới, và Đơn Dương cũng là tên một xã mới.

Chính tả cũng không thống nhất: giấy tờ hành chính viết D'Ran có dấu nháy, nhiều biển hiệu, hoá đơn viết Dran hoặc Đ'Ran. Khi điền giấy tờ mới, chép đúng theo văn bản của tỉnh.

Quận của tỉnh Tuyên Đức, huyện của Lâm Đồng

Thời Việt Nam Cộng hòa, Đơn Dương là một quận của tỉnh Tuyên Đức, cùng với Đức Trọng và Lạc Dương, tỉnh lỵ đặt ở Đà Lạt. Đầu năm 1976, Tuyên Đức nhập vào tỉnh Lâm Đồng, Đơn Dương thành huyện của tỉnh mới.

Huyện lỵ đặt ở thị trấn Thạnh Mỹ, nằm trên quốc lộ 27. Thị trấn D'Ran ở phía đông bắc, gần nhà ga cũ và hồ Đa Nhim, từng là trung tâm của vùng thời trước. Hai thị trấn cách nhau không xa, mỗi nơi giữ một vai trò.

Ngay trước 7/2025, huyện có hai thị trấn Thạnh Mỹ, D'Ran và tám xã: Lạc Xuân, Lạc Lâm, Ka Đô, Ka Đơn, Pró, Quảng Lập, Tu Tra, Đạ Ròn. Tên các xã cũng là một bản đồ cư dân: Ka Đô, Ka Đơn, Pró là tên gốc bản địa; Lạc Xuân, Lạc Lâm, Quảng Lập, Thạnh Mỹ là tên đặt theo kiểu Hán Việt.

Giấy tờ rất cũ có thể ghi “quận Đơn Dương, tỉnh Tuyên Đức”; giấy tờ từ 1976 tới 6/2025 ghi “huyện Đơn Dương, tỉnh Lâm Đồng”. Tất cả cùng chỉ một vùng đất.

Hồ Đa Nhim và nhà máy thủy điện

Hồ Đa Nhim nằm ở phía đông bắc huyện, gần D'Ran, là hồ chứa của thủy điện Đa Nhim, một trong những nhà máy thủy điện đầu tiên ở miền Nam, xây dựng đầu những năm 1960 bằng nguồn vốn bồi thường chiến tranh của Nhật Bản. Nước từ hồ được dẫn qua đường hầm xuyên núi rồi đổ dốc xuống nhà máy ở phía Ninh Thuận cũ.

Việc làm hồ đã thay đổi cả thung lũng: một số làng cũ phải dời đi, ruộng ven sông bị ngập, đồng thời hồ trở thành nguồn nước tưới quan trọng cho rau màu quanh đó. Mặt hồ rộng, xung quanh là đồi thông, đồng cỏ, cảnh đẹp vào sáng sớm.

Đường ống áp lực của nhà máy chạy xuống sườn đèo Ngoạn Mục là hình ảnh quen với người đi quốc lộ 27 giữa Đơn Dương và Ninh Thuận cũ. Đèo nằm trên ranh giới giữa cao nguyên và duyên hải, nhiều khúc cua, sương mù vào sáng sớm và chiều mưa.

Khu vực hồ và nhà máy có quy định riêng; người đến chỉ nên ngắm cảnh từ đường công cộng, không tự ý vào khu vực công trình.

Thung lũng rau, sữa bò và người Chu Ru

Đơn Dương là một trong những vùng rau lớn nhất của Lâm Đồng cũ. Bắp cải, cà rốt, cà chua, ớt ngọt, rau ăn lá trồng trên đất bằng ven sông và các sườn thoải, nhiều nơi trong nhà kính, nhà lưới. Rau được gom về các chợ đầu mối rồi chở đi Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh duyên hải mỗi đêm.

Huyện còn có các trại bò sữa, cả quy mô hộ gia đình lẫn trang trại lớn, tận dụng đồng cỏ và phụ phẩm rau. Sữa tươi, sữa chua là sản vật quen thuộc ở các quán ven đường.

Người Chu Ru là cộng đồng bản địa đặc trưng của Đơn Dương, sống tập trung ở các xã như Pró, Ka Đơn, Tu Tra. Người Chu Ru có truyền thống làm lúa nước, khác với nhiều tộc người Tây Nguyên quen làm rẫy, và được nhiều nhà nghiên cứu cho là có quan hệ gần về ngôn ngữ với người Chăm ở duyên hải. Lễ hội, cồng chiêng, nghề dệt, đan của người Chu Ru vẫn còn được giữ ở một số thôn.

Bên cạnh người Chu Ru là người K'Ho, người Kinh từ nhiều đợt lên lập nghiệp, cùng các dân tộc phía Bắc di cư vào cuối thế kỷ XX. Chợ Thạnh Mỹ, chợ D'Ran là nơi gặp nhau của các cộng đồng ấy.

Đơn Dương giữa Đà Lạt và duyên hải

Đơn Dương nằm đúng trên con đường cái nối cao nguyên Lâm Viên với duyên hải Phan Rang. Từ thời Pháp, con đường lên Đà Lạt đi qua Dran trước khi có những lối lên khác; vì thế vùng này sớm có nhà ga, trạm nghỉ, chợ, và sớm đón người từ duyên hải lên buôn bán, làm thuê.

Quan hệ với duyên hải vẫn còn rõ trong đời sống: rau Đơn Dương xuống chợ Phan Rang, Nha Trang mỗi ngày; muối, cá khô, hải sản từ duyên hải lên chợ Thạnh Mỹ, D'Ran. Người Chu Ru có quan hệ gần về ngôn ngữ với người Chăm ở Ninh Thuận cũ, và giữa hai cộng đồng vẫn có những mối giao lưu văn hoá.

Với Đà Lạt, Đơn Dương là vùng cung cấp rau, sữa, thịt và là nơi nhiều người Đà Lạt có vườn, có họ hàng. Đường từ Đà Lạt xuống qua vùng Trạm Hành, Tu Tra không xa, nhiều người sáng làm ở Đơn Dương, chiều về Đà Lạt.

Sau ngày 1/7/2025, Ninh Thuận cũ nhập vào Khánh Hòa, còn Đơn Dương ở lại với Lâm Đồng mới. Ranh giới tỉnh thay đổi nhưng con đường quốc lộ 27 và những mối quan hệ chợ búa, họ hàng hai bên đèo Ngoạn Mục vẫn như cũ.

Mùa đẹp nhất để qua Đơn Dương là mùa khô, khi trời trong, đường đèo khô ráo, mặt hồ Đa Nhim xanh và đồi cỏ quanh hồ chuyển màu vàng nhạt. Mùa mưa cảnh xanh hơn nhưng sương mù dày ở đèo, nên đi ban ngày.

Bốn xã mới từ 1/7/2025

Bảng gom mười đơn vị cấp xã của huyện Đơn Dương cũ vào bốn xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng.

Bốn xã mới đều rộng, mỗi xã trải từ vùng trung tâm cũ ra các thôn xa; khi tìm đường nên hỏi theo tên thôn và tên xã cũ, vì người địa phương vẫn quen chỉ đường theo cách ấy.

Xã Pró được nhập vào Quảng Lập theo phương án sắp xếp của tỉnh; một số bảng tra cứu trực tuyến còn thiếu dòng này. Gặp địa chỉ ghi xã Pró thì hiểu là nay thuộc xã Quảng Lập, cần văn bản xác nhận thì hỏi ủy ban xã.

Thị trấn Thạnh Mỹ và D'Ran nay đều là xã, nên một số quy định về xây dựng, đất đai có thể khác so với khi còn là đô thị. Ai sắp xây nhà, tách thửa ở khu trung tâm cũ nên hỏi kỹ ủy ban xã.

Đi lại và ghi địa chỉ Đơn Dương sau 7/2025

Quốc lộ 27 là trục chính của huyện: về phía tây lên Đức Trọng, Đà Lạt; về phía đông qua đèo Ngoạn Mục xuống vùng Phan Rang của Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hòa. Từ Đà Lạt cũng có đường qua vùng Trạm Hành, Tu Tra xuống Đơn Dương.

Tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt xưa từng qua Đơn Dương, có ga Dran; tuyến này đã ngừng từ lâu, chỉ còn dấu tích nhà ga và nền đường ở vài nơi.

Khi ghi địa chỉ, chép tên thôn, tên xã mới, tỉnh Lâm Đồng, kèm tên xã, thị trấn cũ trong ngoặc, ví dụ “xã Ka Đô, tỉnh Lâm Đồng (trước là xã Lạc Lâm, huyện Đơn Dương)”. Rau, hàng hoá gửi đi thì ghi thêm tên chợ hoặc điểm gom quen.

Giấy tờ cũ ghi huyện Đơn Dương vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Việc hằng ngày như hộ tịch, chứng thực, cư trú nay làm ở ủy ban xã mới; việc cấp tỉnh lên Đà Lạt, quãng đường không xa.

Câu hỏi thường gặp

Huyện Đơn Dương nay gồm những xã nào?

Từ 1/7/2025, huyện Đơn Dương cũ được sắp thành bốn xã của tỉnh Lâm Đồng: xã Đơn Dương, xã D'Ran, xã Ka Đô và xã Quảng Lập. Mỗi xã gồm hai hoặc ba đơn vị cấp xã cũ.

Thị trấn Thạnh Mỹ nay thuộc xã nào?

Thị trấn Thạnh Mỹ cũ cùng hai xã Tu Tra và Đạ Ròn nay thuộc xã Đơn Dương. Thạnh Mỹ là nơi đặt cơ quan huyện nhiều năm, nên xã mới được đặt đúng tên cả vùng.

Dran và D'Ran có phải là một không?

Đúng. Dran là tên gốc của vùng do người Pháp ghi lại, sau viết thành D'Ran trên giấy tờ hành chính. Tên này từng dùng cho nhà ga, thị trấn D'Ran, và từ 2025 là tên một xã mới gồm thị trấn D'Ran và xã Lạc Xuân cũ.

Hồ Đa Nhim thuộc huyện nào?

Hồ Đa Nhim nằm ở vùng Đơn Dương cũ, gần D'Ran, là hồ chứa của thủy điện Đa Nhim. Nước từ hồ được dẫn qua núi xuống nhà máy ở phía Ninh Thuận cũ. Từ 2025, khu vực hồ thuộc các xã của tỉnh Lâm Đồng.

Xã Pró nay thuộc xã nào?

Theo phương án sắp xếp của tỉnh, xã Pró cùng xã Quảng Lập và xã Ka Đơn nay thuộc xã Quảng Lập. Một số bảng tra cứu trực tuyến còn thiếu dòng này, nên khi cần văn bản xác nhận hãy hỏi ủy ban xã.

Người Chu Ru sống ở đâu trong Đơn Dương?

Người Chu Ru sống tập trung ở các xã cũ như Pró, Ka Đơn, Tu Tra và một số thôn khác của Đơn Dương. Họ có truyền thống làm lúa nước và giữ các lễ hội, cồng chiêng riêng ở nhiều thôn.