Huyện Di Linh nằm giữa Bảo Lộc và Đức Trọng trên quốc lộ 20, là một trong những vùng cà phê lớn nhất của tỉnh Lâm Đồng cũ, huyện lỵ là thị trấn Di Linh. Thời Pháp, nơi đây mang tên Djiring và từng là trung tâm của tỉnh Đồng Nai Thượng. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; thị trấn và các xã cũ được sắp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Người đi đường thường chỉ thấy Di Linh qua một thị trấn dài trên quốc lộ, nhưng phía sau là một cao nguyên rộng phủ cà phê, những thôn K'Ho, những ngã đường toả đi Đắk Nông cũ và Bình Thuận cũ. Bài đi qua tên gọi, lịch sử, cà phê, cư dân, đường sá và cách ghi địa chỉ.
Cao nguyên Di Linh: bậc thềm giữa Bảo Lộc và Đà Lạt
Di Linh nằm trên cao nguyên Di Linh, bậc thềm trung gian giữa cao nguyên Bảo Lộc thấp hơn ở phía tây nam và cao nguyên Lâm Viên cao hơn ở phía đông bắc. Phần lớn diện tích là đồi thoải đất đỏ bazan, xen những dải núi và thung lũng, khí hậu mát hơn Bảo Lộc nhưng ấm hơn Đà Lạt.
Huyện giáp Bảo Lâm ở phía tây, Đức Trọng ở phía đông bắc, giáp vùng Đắk Nông cũ qua sông Đồng Nai ở phía bắc và giáp vùng Bình Thuận cũ ở phía đông nam. Vị trí ấy làm Di Linh thành nút giao giữa ba tỉnh cũ, nay cùng thuộc tỉnh Lâm Đồng mới.
Phía bắc huyện, sông Đồng Nai chảy qua những thung lũng sâu, trên đó có các công trình thủy điện bậc thang. Phía đông nam, địa hình đổ dốc xuống vùng duyên hải, nơi quốc lộ 28 vượt đèo xuống Bình Thuận cũ.
Mùa mưa ở Di Linh dài, mưa nhiều, sương mù sáng sớm thường phủ trắng thị trấn. Mùa khô gió mạnh, trời trong, là mùa thu hoạch cà phê. Đất đỏ và lượng mưa ấy là lý do cà phê lên tốt mà không cần tưới nhiều như nhiều vùng khô hạn.
Djiring và tỉnh Đồng Nai Thượng thời Pháp
Tên Di Linh là cách viết tiếng Việt của Djiring, một địa danh gốc bản địa mà người Pháp ghi lại khi lên vùng này cuối thế kỷ XIX. Nghĩa gốc của chữ Djiring chưa có giải thích thống nhất trong tài liệu phổ thông, nên coi là một tên cổ của cư dân K'Ho.
Đầu thế kỷ XX, chính quyền thuộc địa lập tỉnh Đồng Nai Thượng ở vùng cao nguyên phía nam, và Djiring có thời gian là trung tâm của tỉnh này, trước khi trọng tâm chuyển dần lên Đà Lạt. Ranh giới, tỉnh lỵ của Đồng Nai Thượng thay đổi nhiều lần, tài liệu ghi không hoàn toàn khớp nhau; điều chắc là Djiring là một trong những điểm hành chính sớm nhất trên cao nguyên.
Thời Việt Nam Cộng hòa, Di Linh là một quận của tỉnh Lâm Đồng, tỉnh lỵ ở B'Lao. Sau năm 1976, Di Linh là huyện của tỉnh Lâm Đồng hợp nhất, giữ ranh giới tương đối ổn định cho tới năm 2025.
Ký ức về thời Djiring còn trong lời kể của các gia đình lâu đời: con đường thuộc địa số 20 qua đây, những đồn điền chè, cà phê đầu tiên, trạm nghỉ của xe đi Đà Lạt. Những chi tiết ấy nhiều khi khác nhau giữa người kể này với người kể khác, nên chỉ nên xem là ký ức cộng đồng, chưa phải sử liệu.
Tên “Đồng Nai Thượng” vẫn còn trong đời sống: một xã ở vùng Cát Tiên mang tên này, và người ta hay nhắc nó khi giải thích nguồn gốc chữ “Đồng” trong tên tỉnh Lâm Đồng.
Thủ phủ cà phê của Lâm Đồng cũ
Nếu Bảo Lộc gắn với chè thì Di Linh gắn với cà phê. Cà phê vối phủ gần như khắp các xã, từ đồi thấp quanh thị trấn tới những vùng xa phía bắc và phía đông. Nhiều người địa phương gọi Di Linh là thủ phủ cà phê của tỉnh cũ, một cách gọi dân gian chứ không phải danh hiệu chính thức.
Mùa thu hoạch vào cuối năm, khoảng từ tháng mười một tới đầu năm sau. Đó là lúc cả huyện bận rộn: người hái làm thuê từ nơi khác đến, sân phơi kín hạt, xe chở cà phê tươi nối đuôi về các đại lý và cơ sở sơ chế. Giá cà phê lên xuống ảnh hưởng thẳng tới đời sống mỗi nhà.
Những năm gần đây, nhiều hộ trồng xen sầu riêng, bơ, mắc ca trong vườn cà phê để giảm rủi ro, hoặc tái canh bằng giống mới. Một số nơi làm cà phê chế biến kỹ, rang xay bán trực tiếp, nhưng phần lớn vẫn bán nhân cho đại lý.
Ngoài cà phê còn có chè ở vùng giáp Bảo Lâm, dâu tằm, rau, lúa ở các thung lũng nhỏ. Chăn nuôi bò, heo theo hộ khá phổ biến, tận dụng phụ phẩm vườn.
Người K'Ho và các lớp dân lên lập nghiệp
Người K'Ho là cư dân bản địa đông nhất của Di Linh, sống ở nhiều thôn quanh thị trấn và các xã. Nhà sàn truyền thống đã thưa dần, nhưng cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, đan gùi và các lễ mừng lúa mới vẫn được giữ ở một số thôn.
Người Kinh lên Di Linh từ thời Pháp, đông hơn từ năm 1954 với các làng định cư người miền Bắc, rồi sau 1975 theo kinh tế mới. Thêm vào đó là người Tày, Nùng, Dao và các dân tộc phía Bắc di cư từ cuối thế kỷ XX, lập thôn ở các xã xa.
Tên xã ở Di Linh phản ánh các lớp cư dân: có tên gốc bản địa như Gung Ré; có những cụm tên Hán Việt ghép như Đinh Lạc, Đinh Trang Thượng, Đinh Trang Hòa, Tân Thượng, Tân Nghĩa, Tân Lâm, Tân Châu, Hòa Ninh, Hòa Bắc, Hòa Nam, Hòa Trung; và những tên như Gia Hiệp, Gia Bắc, Bảo Thuận, Sơn Điền, Liên Đầm, Tam Bố.
Chợ Di Linh trên quốc lộ là nơi các lớp dân gặp nhau: rau rừng, măng, cà đắng của người K'Ho cạnh hàng tạp hoá, vật tư nông nghiệp của người Kinh. Mùa cà phê, chợ đông hẳn lên.
Nơi quốc lộ 20 gặp quốc lộ 28
Quốc lộ 20 chạy xuyên huyện, nối Bảo Lộc với Đức Trọng, Đà Lạt; thị trấn Di Linh trải dài hai bên quốc lộ. Đây là trục chính đưa xe từ Thành phố Hồ Chí Minh lên Đà Lạt, nên đoạn qua thị trấn khá đông xe.
Quốc lộ 28 cắt qua huyện theo hướng tây bắc – đông nam. Về phía tây bắc, đường đi qua sông Đồng Nai sang vùng Quảng Khê rồi Gia Nghĩa của Đắk Nông cũ. Về phía đông nam, đường vượt đèo xuống vùng Bình Thuận cũ, tới Phan Thiết. Nhờ hai trục này, Di Linh là đầu mối nối Lâm Đồng cũ với cả Đắk Nông và Bình Thuận cũ.
Sau ngày ba tỉnh hợp nhất, vị trí đầu mối ấy càng rõ: từ Phan Thiết lên Đà Lạt hay từ Gia Nghĩa lên Đà Lạt, nhiều người đi qua Di Linh. Đường đèo trên quốc lộ 28 nhiều khúc cua, mùa mưa có điểm sạt lở; nên đi ban ngày và hỏi tình trạng đường trước.
Trong huyện, đường liên xã toả từ thị trấn; nhiều tuyến đã bê tông hoá nhưng vẫn có những đoạn đất ở các xã xa. Mùa thu hoạch cà phê, đường đông xe chở hàng.
Thác, hồ và cảnh quanh Di Linh
Di Linh có nhiều thác trên các suối đổ về sông Đồng Nai và sông La Ngà. Nhiều thác chưa được làm điểm tham quan, đường vào là lối mòn qua vườn cà phê, mùa mưa nước dữ. Muốn đi nên hỏi người địa phương dẫn đường, không tắm ở chân thác.
Phía bắc huyện là các hồ chứa của thủy điện trên sông Đồng Nai, mặt nước rộng giữa đồi núi. Phía đông là vùng giáp hồ Đại Ninh, hồ của thủy điện Đại Ninh nằm giữa Đức Trọng và Di Linh, nước được dẫn xuống nhà máy ở vùng Bình Thuận cũ.
Cảnh đặc trưng nhất của Di Linh vẫn là đồi cà phê: mùa hoa cà phê nở trắng sau những trận mưa đầu mùa, hương thơm khắp vùng; mùa quả chín đỏ cuối năm. Những ai muốn chụp ảnh nên xin phép chủ vườn trước khi bước vào.
Những công trình thời Pháp ở Djiring xưa còn lại rất ít, phần lớn đã thay bằng nhà mới. Ai muốn tìm dấu tích nên hỏi người lớn tuổi trong thị trấn, đừng tin những chỉ dẫn không rõ nguồn trên mạng.
Với người ở xa, một chuyến về Di Linh hợp nhất vào mùa hoa cà phê sau những cơn mưa đầu mùa, hoặc mùa thu hoạch cuối năm khi cả vùng tất bật. Chỗ ở chủ yếu là nhà nghỉ trong thị trấn và một số nhà vườn nhận khách; vào các thôn xa nên đi cùng người quen và về trước khi trời tối, vì đường đồi ít đèn.
Di Linh sau 1/7/2025 và cách ghi địa chỉ
Từ 1/7/2025, huyện Di Linh không còn. Thị trấn Di Linh và các xã cũ được sắp lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lâm Đồng; tên xã mới và phần đất mỗi xã nên tra trong danh sách chính thức hoặc hỏi ủy ban xã, vì ranh giới thôn có chỗ được điều chỉnh khi gộp.
Việc hằng ngày như hộ tịch, chứng thực, cư trú nay làm ở ủy ban xã. Những việc cấp tỉnh lên Đà Lạt, quãng đường không quá xa theo quốc lộ 20. Nhiều thủ tục làm được trực tuyến.
Khi ghi địa chỉ, chép đúng tên thôn, tên xã mới, tỉnh Lâm Đồng, kèm tên xã cũ và “huyện Di Linh” trong ngoặc. Với hàng hoá gửi về các thôn xa, ghi thêm tên điểm mốc quen như chợ, trường, nhà thờ, chùa gần nhà.
Giấy tờ ghi “huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng” cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Giấy tờ rất cũ có thể ghi “quận Di Linh” hay chữ Djiring; đó vẫn là cùng một vùng đất.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Di Linh nay thuộc tỉnh nào?
Di Linh vẫn thuộc tỉnh Lâm Đồng, nay là tỉnh Lâm Đồng mới gồm cả Đắk Nông và Bình Thuận cũ. Từ 1/7/2025 huyện không còn, thị trấn Di Linh và các xã cũ được sắp thành một số xã mới của tỉnh.
Djiring là gì?
Djiring là tên cũ của Di Linh do người Pháp ghi lại từ địa danh bản địa. Đầu thế kỷ XX, Djiring có thời gian là trung tâm của tỉnh Đồng Nai Thượng. Tên Di Linh là cách viết tiếng Việt của địa danh này.
Di Linh cách Đà Lạt bao xa?
Di Linh nằm trên quốc lộ 20, giữa Bảo Lộc và Đức Trọng. Từ thị trấn Di Linh lên Đà Lạt đi qua Đức Trọng, thường mất khoảng vài giờ ô tô tùy tình trạng đường và giờ đi. Nên hỏi nhà xe hoặc xem ứng dụng bản đồ trước.
Quốc lộ 28 qua Di Linh đi đâu?
Quốc lộ 28 qua Di Linh, về phía tây bắc sang vùng Quảng Khê, Gia Nghĩa của Đắk Nông cũ; về phía đông nam xuống vùng Bình Thuận cũ tới Phan Thiết. Đoạn đèo nhiều khúc cua, mùa mưa nên đi ban ngày.
Vì sao gọi Di Linh là thủ phủ cà phê?
Vì cà phê vối phủ gần như khắp các xã của Di Linh, là nguồn thu chính của phần lớn gia đình. Đây là cách gọi dân gian của người địa phương, không phải danh hiệu chính thức, nhưng phản ánh đúng vị trí của cây cà phê trong vùng.
Giấy tờ ghi huyện Di Linh có phải đổi không?
Không phải đổi ngay. Giấy tờ cấp trước 1/7/2025 vẫn có giá trị theo thời điểm cấp. Khi làm thủ tục mới hoặc cấp đổi vì lý do khác, cơ quan sẽ ghi theo tên xã mới của tỉnh Lâm Đồng.