Đại Lộc là huyện trung du phía tây bắc tỉnh Quảng Nam cũ, nằm dọc sông Vu Gia, giáp Hòa Vang của Đà Nẵng cũ ở phía bắc, Điện Bàn ở phía đông, Duy Xuyên và vùng Nông Sơn ở phía nam, Nam Giang, Đông Giang ở phía tây. Trung tâm huyện là thị trấn Ái Nghĩa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Đại Lộc cũ nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng.
Đại Lộc là nơi đồng bằng bắt đầu chuyển sang núi, nơi sông Vu Gia vừa ra khỏi rừng. Bài này viết về vị trí, tên gọi, sông nước và đất bãi, di tích Thượng Đức, đường đi và cách ghi địa chỉ Đại Lộc cũ sau tháng 7/2025.
Vị trí: cửa ngõ từ đồng bằng lên núi
Nhìn trên bản đồ hành chính cũ, Đại Lộc giống một hành lang nối đồng bằng Điện Bàn với vùng núi Nam Giang, Đông Giang. Phía đông huyện thấp, đồng ruộng và bãi bồi ven sông trải rộng; càng đi về phía tây, đồi núi càng cao, rừng càng dày, cho tới vùng Đại Lãnh, Đại Hưng giáp núi. Người Đại Lộc vì vậy vừa làm ruộng, vừa làm rẫy, trồng rừng, và quen với cả đường đồng lẫn đường đèo.
Quốc lộ 14B chạy xuyên huyện theo hướng đông tây, từ phía Đà Nẵng qua Ái Nghĩa lên Thạnh Mỹ ở Nam Giang, nơi gặp đường Hồ Chí Minh. Đây là con đường quen của xe chở gỗ, xe chở hàng lên miền núi và của người miền núi xuống chợ đồng bằng. Thị trấn Ái Nghĩa nằm trên trục này, sát bờ sông, là nơi tập trung chợ, bến xe, các cơ quan của huyện cũ.
Đại Lộc nằm gần Đà Nẵng cũ, nên nhiều người trẻ ở đây đi làm ở các khu công nghiệp Hòa Khánh, Điện Nam – Điện Ngọc rồi chiều về. Khoảng cách gần này khiến đời sống ở vùng phía đông huyện thay đổi nhanh hơn vùng phía tây.
Đối với người miền núi Nam Giang, Đông Giang, Đại Lộc là nơi gần nhất có chợ lớn, bệnh viện, trường cấp ba, ngân hàng. Vì vậy Ái Nghĩa luôn có một phần khách là đồng bào từ trên núi xuống, mang theo sản vật đi bán và mua về hàng hoá. Cảnh xe máy chở gùi, chở măng, chở chuối dọc quốc lộ 14B vào buổi sáng là hình ảnh quen của thị trấn.
Tên gọi Đại Lộc qua các thời kỳ
Tên Đại Lộc đã có từ thời nhà Nguyễn, là một huyện thuộc phủ Điện Bàn của tỉnh Quảng Nam. Qua thời Pháp và các giai đoạn sau, huyện giữ tên, dù ranh giới có lúc thay đổi theo những lần sắp xếp hành chính. Sau năm 1975, Đại Lộc thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, rồi thuộc tỉnh Quảng Nam từ năm 1997.
Khác với nhiều huyện miền núi bị chia đôi năm 2003, Đại Lộc giữ được cơ cấu của mình suốt hai mươi năm cuối trước khi bỏ cấp huyện. Bên trong huyện có những lần nhập, đổi tên xã, nhưng tên huyện và thị trấn Ái Nghĩa không đổi. Vì thế, giấy tờ của người Đại Lộc ít khi gặp chuyện “huyện cũ, huyện mới” như ở Trà My hay Hiên, chỉ cần để ý tên xã và tên tỉnh theo năm cấp.
Tên các xã ở Đại Lộc phần lớn bắt đầu bằng chữ “Đại”: Đại Hiệp, Đại Hòa, Đại An, Đại Cường, Đại Quang, Đại Sơn… Đây là cách đặt tên quen của thời sau 1975 ở Quảng Nam, giống “Điện” ở Điện Bàn hay “Duy” ở Duy Xuyên. Đọc tiền tố này trên giấy tờ là nhận ra ngay địa chỉ thuộc huyện nào.
Sông Vu Gia, sông Quảng Huế và đất bãi
Sông Vu Gia là con sông của Đại Lộc. Sông được hợp thành từ các nhánh trên núi Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang, chảy qua Đại Lộc rồi chia nước về Điện Bàn, Hòa Vang. Ở phía đông huyện có sông Quảng Huế, một nhánh nối Vu Gia với Thu Bồn; dòng chảy qua nhánh này thay đổi theo từng thời kỳ và là chuyện người làm thủy lợi hai bên Đà Nẵng, Quảng Nam bàn nhiều, vì nó quyết định lượng nước ngọt xuống hạ lưu mùa khô.
Dọc hai bờ Vu Gia là đất bãi bồi màu mỡ. Mỗi mùa lũ, nước mang phù sa phủ lên bãi; nước rút, người dân gieo bắp, đậu, mè, rau màu, trồng dâu. Bắp nếp đất bãi Đại Lộc được nhiều người Quảng ưa, mùa bắp các chợ bày đầy bắp luộc, bắp nướng. Ruộng lúa nằm ở vùng thấp sau bãi, phụ thuộc vào các trạm bơm, kênh mương từ sông.
Bến đò ngang từng là một phần đời sống ở đây, khi cầu chưa nhiều. Nay đã có thêm cầu bắc qua Vu Gia, nhưng vài bến đò vẫn còn chạy cho người đi chợ, đi ruộng bên kia sông. Mùa lũ, đò dừng, người dân theo dõi mực nước từng giờ.
Thượng Đức và những di tích chiến tranh
Thượng Đức là vùng đồi núi phía tây Đại Lộc, trên đường 14B lên núi. Năm 1974, tại đây diễn ra trận đánh lớn mà sử sách thường gọi là chiến thắng Thượng Đức, và các trận giằng co kéo dài nhiều tháng sau đó trên các điểm cao quanh vùng. Khu di tích ở Thượng Đức là nơi tưởng niệm những người đã ngã xuống, thường có người đến viếng vào các ngày lễ.
Không chỉ Thượng Đức, nhiều làng ở Đại Lộc có nghĩa trang liệt sĩ, nhà bia, và câu chuyện của những gia đình mất người thân trong chiến tranh. Một số địa danh như đèo, núi, cao điểm quanh vùng phía tây vẫn được người lớn tuổi gọi bằng tên thời chiến, kèm những câu chuyện ít được viết ra.
Ngày nay vùng Thượng Đức có đồi keo, vườn cây, những con suối trong. Người dân ở đây chủ yếu làm rẫy, trồng rừng, chăn nuôi, một số mở quán ven đường phục vụ khách đi đường 14B. Nếu ghé qua, nên nhớ đây vẫn là vùng sinh sống, không chỉ là di tích.
Những người cựu chiến binh từ nhiều nơi thỉnh thoảng trở lại Thượng Đức, tìm lại chỗ đơn vị mình từng đóng, thắp nén nhang cho đồng đội. Người địa phương quen với những cuộc thăm như thế và thường chỉ đường tận tình.
Đồi phía tây, hồ thủy lợi và nghề trồng rừng
Vùng phía tây và tây nam Đại Lộc là gò đồi, có các hồ thủy lợi như hồ Khe Tân, cung cấp nước tưới cho ruộng vùng thấp. Quanh hồ là đồi keo, đồi tràm, rừng trồng là chính; rừng tự nhiên còn ở các khe núi xa. Trồng keo là nguồn thu quen của nhiều hộ: trồng vài năm, khai thác bán cho xưởng băm dăm, rồi trồng lại.
Ở vùng gò đồi, người ta còn trồng sắn, chè xanh, cây ăn quả, nuôi bò thả đồi. Nhiều gia đình có ruộng dưới đồng và rẫy trên đồi, nên một ngày làm việc có thể đi cả hai nơi. Nhịp làm ăn theo mùa: mùa khô chăm rẫy, trồng rừng; mùa mưa lo lũ, lo sạt.
Một số xã phía tây có người Cơ Tu sinh sống, giáp với các huyện núi Đông Giang, Nam Giang. Chợ ở các xã này là nơi gặp nhau của hàng miền xuôi và sản vật miền ngược: măng, mật ong, chuối rừng bán cạnh cá khô, muối, dầu ăn.
Mùa lũ ở Đại Lộc và cách người dân sống chung
Đại Lộc là một trong những huyện ngập nặng nhất của Quảng Nam cũ mỗi mùa lũ, vì nằm ngay nơi sông Vu Gia vừa ra khỏi núi, nước từ thượng nguồn và từ các hồ thủy điện phía trên đổ về. Những năm lũ lớn, nước dâng cao ở vùng thấp quanh Ái Nghĩa và các xã ven sông, quốc lộ 14B có đoạn bị ngập, xe phải dừng.
Người dân có nhiều cách sống chung: nhà xây cao nền, có gác lửng, có ghe nhỏ; các trường học, trạm y tế xây kiểu hai tầng để làm chỗ tránh lũ. Khi có tin xả lũ từ các hồ phía trên, loa thôn, cán bộ xã báo tin, người dân kê đồ, dắt bò lên đồi. Sau lũ là việc dọn bùn, gieo lại bãi.
Ai cần về Đại Lộc vào khoảng tháng 9 đến tháng 12 nên theo dõi tin dự báo và thông báo xả lũ, không đi qua các đoạn đường ngập, ngầm tràn. Người địa phương thường nói rõ: có tin lũ thì ở yên, đừng cố về.
Từ 1/7/2025: Đại Lộc cũ nay thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Đại Lộc không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Ái Nghĩa và các xã cũ của huyện được sắp xếp lại thành một số xã mới trực thuộc thành phố Đà Nẵng. Một số xã mới có thể mang lại tên Đại Lộc hoặc tên các vùng quen thuộc; để biết chắc, cần tra theo tên xã cũ ghi trên giấy tờ.
Với người Đại Lộc, thay đổi có cảm giác gần gũi, vì từ lâu huyện đã gắn với Đà Nẵng qua quốc lộ 14B, qua việc đi làm, đi học, đi chợ. Nay cùng một thành phố, nhiều thủ tục giữa hai bên không còn là chuyện khác tỉnh.
Giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ, theo nguyên tắc chung, vẫn còn giá trị. Khi làm thủ tục mới, ghi theo xã mới của thành phố Đà Nẵng; còn băn khoăn thì hỏi bộ phận một cửa của xã nơi có nhà, đất.
Với các hộ kinh doanh, cửa hàng ở Ái Nghĩa, việc đổi tên địa giới kéo theo việc rà lại bảng hiệu, hoá đơn, hợp đồng thuê. Không có gì phải vội; cứ làm theo hướng dẫn của cơ quan thuế, cơ quan đăng ký kinh doanh khi có văn bản cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm huyện Đại Lộc cũ ở đâu?
Trung tâm huyện Đại Lộc cũ là thị trấn Ái Nghĩa, nằm trên quốc lộ 14B, sát bờ sông Vu Gia. Đây là nơi có chợ lớn, bến xe và các cơ quan của huyện trước khi bỏ cấp huyện từ 1/7/2025.
Đại Lộc bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Đại Lộc thuộc thành phố Đà Nẵng, do tỉnh Quảng Nam hợp nhất với Đà Nẵng theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Huyện không còn, địa bàn cũ chia thành một số xã của Đà Nẵng.
Sông Quảng Huế là sông gì?
Sông Quảng Huế là một nhánh ở vùng Đại Lộc nối sông Vu Gia với sông Thu Bồn. Lượng nước chảy qua nhánh này ảnh hưởng tới nước ngọt ở hạ lưu cả hai bên nên thường được nhắc trong các bàn bạc về thủy lợi.
Chiến thắng Thượng Đức diễn ra năm nào?
Trận Thượng Đức diễn ra năm 1974 ở vùng đồi núi phía tây Đại Lộc, kéo theo nhiều tháng giao tranh trên các điểm cao quanh đó. Hiện ở đây có khu di tích tưởng niệm, nằm gần quốc lộ 14B.
Đại Lộc có hay ngập lũ không?
Có. Đại Lộc nằm nơi sông Vu Gia ra khỏi núi nên thường ngập nặng mùa lũ, khoảng tháng 9 đến tháng 12. Người dân sống chung bằng nhà cao nền, gác lửng, và theo dõi tin xả lũ từ các hồ phía thượng nguồn.
Đi từ Đà Nẵng lên Đại Lộc bằng đường nào?
Đường quen là quốc lộ 14B từ phía Đà Nẵng đi về hướng tây tới thị trấn Ái Nghĩa, rồi tiếp lên Thạnh Mỹ. Ngoài ra có các đường tỉnh nối với Điện Bàn, Duy Xuyên. Mùa lũ cần hỏi trước tình hình ngập.