Huyện Đạ Huoai ngay trước 1/7/2025 là huyện cực nam của tỉnh Lâm Đồng cũ, được lập lại từ 1/1/2025 bằng cách hợp ba huyện Đạ Huoai, Đạ Tẻh và Cát Tiên. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; vùng đất ba huyện cũ nay là các xã của tỉnh Lâm Đồng, nhiều xã giữ tên cũ, có cả tên đánh số như Đạ Huoai 2, Đạ Tẻh 2, Cát Tiên 2.
Huyện Đạ Huoai chỉ tồn tại với hình hài lớn ấy đúng sáu tháng, nên trên giấy tờ người dân vẫn gặp đủ ba cái tên. Đây là vùng thấp, nóng, nhiều sông suối, khác hẳn cao nguyên Bảo Lộc ngay phía trên đèo. Bài này đi qua từng phần đất của huyện, lịch sử, sinh kế và cách đọc địa chỉ.
Dưới chân đèo Bảo Lộc: vùng thấp của Lâm Đồng
Từ Bảo Lộc đổ đèo xuống phía nam theo quốc lộ 20 là tới vùng Đạ Huoai. Chỉ qua một con đèo, độ cao giảm nhanh, khí hậu chuyển từ mát ẩm cao nguyên sang nóng gần như miền Đông Nam Bộ. Người đi xe dễ cảm nhận sự thay đổi ấy qua cái nóng khi xuống tới chân đèo.
Huyện Đạ Huoai sau ngày 1/1/2025 trải rộng ở toàn bộ phía nam và tây nam tỉnh Lâm Đồng cũ, giáp Đồng Nai, Bình Phước ở phía nam và tây, giáp Bảo Lâm, Bảo Lộc ở phía bắc. Sông Đồng Nai chảy dọc phía tây và nam, làm ranh với Đồng Nai, Bình Phước cũ ở nhiều đoạn.
Ba phần đất của huyện có tính cách khác nhau. Đạ Huoai cũ ở phía đông, dọc quốc lộ 20, nhiều đồi và rừng. Đạ Tẻh cũ ở giữa, nhiều thung lũng, ruộng lúa và hồ chứa. Cát Tiên cũ ở phía tây, giáp sông Đồng Nai, có những cánh đồng bằng nhất của tỉnh cũ và khu di tích khảo cổ nổi tiếng.
Tên Đạ Huoai, Đạ Tẻh đều mở đầu bằng chữ Đạ, nghĩa là nước, theo tiếng của cư dân bản địa. Cát Tiên là tên Hán Việt đặt về sau, gắn với vùng đất ven sông Đồng Nai.
Ba huyện của những năm 1980 và lần hợp nhất năm 2025
Những năm 1980, vùng thấp phía nam Lâm Đồng đón rất nhiều người lên khai hoang theo chương trình kinh tế mới. Để quản lý, tỉnh lập ba huyện: Đạ Huoai với huyện lỵ ở Mađaguôi, Đạ Tẻh với huyện lỵ ở thị trấn Đạ Tẻh, Cát Tiên với trung tâm ở thị trấn Cát Tiên. Các mốc lập huyện cụ thể nên tra trong văn bản gốc; ở đây chỉ nêu là cùng thời kỳ ấy.
Một điều thú vị là tên nhiều xã ở đây mang tên quê gốc của người khai hoang: Quốc Oai, Hà Đông, Triệu Hải, Quảng Trị, Mỹ Đức ở vùng Đạ Tẻh; Quảng Ngãi, Tư Nghĩa, Đức Phổ, Gia Viễn, Nam Ninh ở vùng Cát Tiên. Đọc tên xã là đọc được bản đồ di dân của cả một thời.
Ba huyện đều nhỏ về dân số so với các huyện cao nguyên. Đợt sắp xếp đơn vị hành chính giai đoạn 2023–2025 hợp ba huyện thành một, lấy tên Đạ Huoai, có hiệu lực từ 1/1/2025. Chỉ sáu tháng sau, cả nước bỏ cấp huyện.
Vì vậy, khi đọc giấy tờ cần chú ý: “huyện Đạ Tẻh” hay “huyện Cát Tiên” là đúng với giấy cấp trước 2025, “huyện Đạ Huoai” trên giấy cấp năm 2025 có thể chỉ vùng rộng gồm cả ba. Tất cả đều có giá trị theo thời điểm cấp.
Mađaguôi và vùng Đạ Huoai cũ
Thị trấn Mađaguôi, nhiều giấy tờ viết Ma Đa Guôi, là trung tâm của Đạ Huoai cũ, nằm trên quốc lộ 20, nơi xe từ Thành phố Hồ Chí Minh lên Đà Lạt thường dừng ăn uống trước khi leo đèo. Huyện còn có thị trấn Đạ M'ri và các xã như Hà Lâm, Đạ Oai, Đạ Ploa, Phước Lộc, Đoàn Kết, Đạ Tồn.
Đạ Huoai cũ nổi tiếng với sầu riêng, trồng nhiều ở các xã ven quốc lộ, cùng điều, chôm chôm, cà phê và dâu tằm. Mùa sầu riêng, hai bên đường bày bán trái, người mua từ thành phố lên tận vườn.
Rừng ở đây là rừng nhiệt đới thấp, khác rừng thông cao nguyên. Một phần diện tích thuộc lưu vực sông Đồng Nai và các khu rừng phòng hộ. Các suối đổ từ cao nguyên xuống tạo những thác nhỏ, có nơi được làm điểm dã ngoại.
Vì nằm trên quốc lộ 20 dưới chân đèo, Mađaguôi sống nhiều nhờ xe qua lại: quán cơm, trạm dừng, tiệm sửa xe, đại lý nông sản. Đoạn quốc lộ qua thị trấn đông xe tải, người đi xe máy cần cẩn thận.
Đạ Tẻh cũ: thung lũng lúa và tên xã gợi quê cũ
Đạ Tẻh cũ nằm giữa Đạ Huoai và Cát Tiên, trung tâm là thị trấn Đạ Tẻh. Vùng này có nhiều thung lũng bằng, nhờ các hồ chứa thủy lợi mà trồng được lúa nước, cùng điều, cây ăn trái, dâu tằm. Đây là một trong những nơi trồng lúa đáng kể của Lâm Đồng cũ, cùng với Cát Tiên.
Người dân Đạ Tẻh phần lớn là người Kinh từ miền Bắc, miền Trung vào sau 1975, cùng người Mạ, K'Ho bản địa và một số dân tộc phía Bắc di cư sau này. Tên các xã như Quốc Oai, Hà Đông, Triệu Hải, Quảng Trị, Hương Lâm cho thấy rõ nguồn gốc ấy.
Ở Đạ Tẻh, mùa mưa đôi khi có lũ trên các suối lớn và ngập ở vùng trũng; mùa khô nắng nóng. Người mới đến nên hỏi kỹ lịch sử ngập của khu đất trước khi xây nhà.
Từ quốc lộ 20, có đường tỉnh rẽ vào Đạ Tẻh rồi đi tiếp sang Cát Tiên. Đường không quá dài nhưng qua nhiều đoạn đồi, vào mùa mưa nên đi ban ngày.
Cát Tiên cũ: sông Đồng Nai và khu di tích khảo cổ
Cát Tiên cũ ở cực tây nam, nằm dọc sông Đồng Nai, có thị trấn Cát Tiên, thị trấn Phước Cát và các xã như Quảng Ngãi, Đức Phổ, Gia Viễn, Nam Ninh, Tư Nghĩa, Mỹ Lâm, Tiên Hoàng, Đồng Nai Thượng. Đất bằng ven sông có phù sa, là vựa lúa của tỉnh cũ.
Điều làm Cát Tiên nổi tiếng là khu di tích khảo cổ Cát Tiên, nằm bên bờ sông Đồng Nai, với các phế tích kiến trúc bằng gạch và nhiều hiện vật như bệ thờ, linga, vàng lá chạm khắc. Khu di tích được phát hiện và khai quật từ những năm 1980, 1990, được nhà nước xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Các nhà nghiên cứu xếp nó vào khoảng thế kỷ thứ IV đến IX, nhưng nhiều câu hỏi về chủ nhân vẫn còn được thảo luận.
Cát Tiên cũng có một phần Vườn quốc gia Cát Tiên, khu rừng nhiệt đới lớn trải qua ranh Đồng Nai, Bình Phước và Lâm Đồng. Phần thuộc Lâm Đồng cũ thường được gọi là khu Cát Lộc. Vào rừng phải theo quy định của vườn, không tự ý đi sâu.
Mùa mưa, sông Đồng Nai lên cao, các cánh đồng ven sông có thể ngập; đây cũng là lúc phù sa bồi cho vụ sau. Người dân vùng này quen sống với nước, nhà ven sông thường có nền cao.
Người ba vùng: Mạ, K'Ho, Châu Mạ và dân khai hoang
Trước khi có các đợt khai hoang, vùng thấp phía nam Lâm Đồng là nơi cư trú của người Mạ, trong đó có nhóm thường được gọi là Châu Mạ, cùng người K'Ho và S'tiêng ở các vùng giáp ranh. Họ sống thành bon ven sông suối, làm rẫy, đánh cá, hái lượm trong rừng nhiệt đới. Nhiều tên đất mở đầu bằng chữ Đạ trong vùng là dấu vết của tiếng nói ấy.
Sau năm 1975, người Kinh từ Hà Nội, Hà Tây, Nam Định, Thái Bình, Quảng Trị, Quảng Ngãi và nhiều tỉnh khác lên khai hoang, mở ruộng, lập làng. Những tên xã như Quốc Oai, Hà Đông, Gia Viễn, Đức Phổ, Tư Nghĩa chính là dấu ấn của họ. Nếp làng đồng bằng được đem lên: đình làng mới, giỗ họ, cách gọi thôn đội.
Từ những năm 1990, thêm người Tày, Nùng, Dao từ phía Bắc vào, lập thôn ở các vùng đồi. Ba lớp cư dân sống xen kẽ, mỗi lớp giữ một phần tập quán riêng, cùng chia nhau ruộng, rẫy và những con đường liên xã.
Ở vùng này, giọng nói nghe rất pha trộn: giọng Bắc của người Quốc Oai, giọng Quảng của người Đức Phổ, cạnh tiếng Mạ ở các bon. Với người tìm gốc gác gia đình, biết tên xã cũ là tìm được quê gốc của làng.
Các xã mới từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Đạ Huoai không còn. Các thị trấn, xã của ba huyện cũ được sắp lại thành một số xã mới thuộc tỉnh Lâm Đồng. Nhiều xã giữ tên các huyện cũ, có cả tên đánh số như Đạ Huoai 2, Đạ Huoai 3, Đạ Tẻh 2, Đạ Tẻh 3, Cát Tiên 2, Cát Tiên 3. Cách đặt tên này giúp người dân nhận ra vùng của mình, dù huyện đã bỏ.
Xã cũ nào nay thuộc xã mới nào nên tra danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã mới. Bài này không tự gán để tránh dẫn sai, vì tên xã đánh số không cho biết vị trí và ranh giới thôn có chỗ được điều chỉnh khi gộp.
Việc hằng ngày như hộ tịch, chứng thực, cư trú nay làm ở ủy ban xã. Những việc trước đây lên huyện ở Mađaguôi, ở thị trấn Đạ Tẻh hay Cát Tiên nay hoặc về xã, hoặc lên các sở, ngành của tỉnh ở Đà Lạt. Quãng đường từ vùng này lên Đà Lạt khá xa, nên nhiều người chọn làm thủ tục trực tuyến khi được.
Khi ghi địa chỉ, chép tên thôn, tên xã mới, tỉnh Lâm Đồng, kèm tên xã, huyện cũ trong ngoặc. Với xã đánh số, viết rõ chữ số, tránh viết tắt dễ đọc nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Đạ Huoai nay thuộc tỉnh nào?
Vùng đất huyện Đạ Huoai cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng mới, gồm Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận cũ. Từ 1/7/2025 huyện không còn, các thị trấn, xã cũ được sắp thành một số xã mới của tỉnh Lâm Đồng.
Huyện Đạ Tẻh và Cát Tiên nhập vào đâu?
Từ 1/1/2025, hai huyện Đạ Tẻh, Cát Tiên cùng Đạ Huoai hợp thành huyện Đạ Huoai. Từ 1/7/2025 cấp huyện bị bỏ, vùng đất này nay là các xã của tỉnh Lâm Đồng, nhiều xã vẫn mang tên Đạ Tẻh, Cát Tiên.
Mađaguôi viết thế nào cho đúng?
Giấy tờ hành chính hay viết Mađaguôi hoặc Ma Đa Guôi; cả hai cách đều chỉ thị trấn huyện lỵ của Đạ Huoai cũ. Khi điền giấy tờ mới, nên chép đúng theo văn bản của tỉnh hoặc thông báo của xã nơi mình ở.
Khu di tích Cát Tiên nằm ở đâu?
Khu di tích khảo cổ Cát Tiên nằm bên bờ sông Đồng Nai, thuộc vùng huyện Cát Tiên cũ của Lâm Đồng, nay là địa bàn các xã mới của tỉnh Lâm Đồng. Đây là di tích quốc gia đặc biệt với phế tích gạch và nhiều hiện vật.
Vườn quốc gia Cát Tiên có thuộc Lâm Đồng không?
Vườn quốc gia Cát Tiên trải qua ba tỉnh cũ là Đồng Nai, Bình Phước và Lâm Đồng. Phần thuộc Lâm Đồng cũ thường gọi là khu Cát Lộc, nằm ở vùng Cát Tiên cũ. Cổng chính đón khách nằm ở phía Đồng Nai.
Vì sao xã ở Đạ Tẻh mang tên Hà Đông, Quốc Oai?
Đó là tên quê gốc của những người khai hoang từ miền Bắc lên sau năm 1975. Họ đặt tên làng, tên xã mới theo quê cũ, như Quốc Oai, Hà Đông, Mỹ Đức. Vùng Cát Tiên có Quảng Ngãi, Đức Phổ, Tư Nghĩa theo dân miền Trung.