Huyện Chợ Mới là cửa ngõ phía nam của tỉnh Bắc Kạn cũ, giáp Thái Nguyên, nằm trên quốc lộ 3 và là điểm cuối của cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới. Huyện được lập năm 1998, chủ yếu trên phần đất tách từ Bạch Thông. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Chợ Mới cũ thuộc các xã mới của tỉnh Thái Nguyên.
Cái tên Chợ Mới dễ gây nhầm vì cả nước còn một huyện Chợ Mới khác ở An Giang, nằm giữa vùng sông nước miền Tây. Bài này nói riêng về Chợ Mới của Bắc Kạn cũ: vì sao huyện ra đời, vị thế cửa ngõ, đời sống vùng đồi rừng trồng, và cách phân biệt khi gặp địa danh này trên giấy tờ.
Vì sao lập huyện Chợ Mới năm 1998
Khi tái lập tỉnh Bắc Kạn năm 1997, huyện Bạch Thông kéo dài từ phía bắc thành phố Bắc Kạn xuống tận vùng giáp Thái Nguyên. Các xã phía nam cách trung tâm huyện Phủ Thông khá xa, việc đi lại làm giấy tờ, họp hành mất nhiều thời gian trên đường đèo.
Năm 1998, huyện Chợ Mới được lập trên phần đất phía nam của Bạch Thông, lấy khu chợ và thị trấn bên quốc lộ 3 làm trung tâm. Việc lập huyện mới giúp các xã phía nam có cơ quan hành chính gần hơn, đồng thời tạo một trung tâm nhỏ ở cửa ngõ của tỉnh.
Tên Chợ Mới gắn với khu chợ lớn hình thành bên đường quốc lộ, nơi người các bản quanh vùng xuống mua bán. Cái tên giản dị, dễ nhớ, đúng như cách người dân vẫn gọi chỗ ấy từ trước khi có huyện.
Từ 1998 đến 30/6/2025, Chợ Mới là một trong tám đơn vị cấp huyện của Bắc Kạn. Trong đợt sắp xếp xã những năm 2019–2020, một số xã, thị trấn của huyện được nhập lại, nên tên đơn vị cấp xã đôi khi khác giữa giấy tờ trước và sau đợt này.
Cửa ngõ phía nam: quốc lộ 3 và cao tốc
Chợ Mới giáp các huyện Định Hóa, Phú Lương, Võ Nhai của Thái Nguyên cũ ở phía nam, giáp Chợ Đồn, Bạch Thông và thành phố Bắc Kạn ở các phía còn lại. Đây là nơi đầu tiên người từ Hà Nội, Thái Nguyên đi lên gặp khi vào đất Bắc Kạn cũ.
Quốc lộ 3 chạy dọc huyện, nối Thái Nguyên với thành phố Bắc Kạn. Trước đây đoạn đường này phải qua nhiều dốc, cua gấp, xe tải nặng đi chậm. Cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới đưa xe từ trung du lên tới Chợ Mới nhanh hơn nhiều, rồi nhập vào quốc lộ 3 để đi tiếp lên phía bắc.
Nhờ cao tốc, quãng đường từ Hà Nội lên trung tâm Bắc Kạn cũ được rút ngắn đáng kể về thời gian. Chợ Mới vì vậy trở thành điểm trung chuyển: xe khách dừng đón trả, xe tải ghé nghỉ, các dịch vụ ăn uống, sửa xe mọc dọc đường.
Đi đường này vào ban đêm hay mùa mưa vẫn cần thận trọng: đoạn quốc lộ cũ có sương mù, đá lăn; cao tốc qua vùng đồi có gió ngang mạnh ở một số đoạn. Nên kiểm tra thời tiết và tình hình đường trước khi đi.
Sông Cầu chảy qua vùng đồi Chợ Mới
Sau khi qua thành phố Bắc Kạn, sông Cầu chảy về phía nam qua đất Chợ Mới rồi sang Thái Nguyên. Ở đoạn này dòng sông đã rộng hơn so với vùng đầu nguồn, chảy giữa những đồi thấp và bãi bồi trồng ngô, rau màu.
Hai bên sông là những thung lũng có ruộng nước, nhà sàn của người Tày xen nhà đất của người Kinh. Một số bản ven sông có bến đò nhỏ trước khi các cây cầu bê tông được làm, nay phần lớn đã đi lại bằng đường bộ.
Mùa mưa, sông Cầu và các suối nhánh có thể gây ngập cục bộ ở vùng trũng ven sông. Người dân trồng màu ven bãi thường thu hoạch sớm trước mùa lũ.
Những đoạn sông yên tĩnh giữa đồi là nơi người dân câu cá, trẻ con tắm mát mùa hè. Tuy vậy, dòng chảy ở chỗ sâu và sau mưa có thể rất xiết, nên người lạ không quen sông không nên xuống tắm.
Rừng trồng, cây ăn quả và khu công nghiệp
Đồi ở Chợ Mới phần lớn đã được phủ rừng trồng, chủ yếu là keo. Trồng rừng, khai thác gỗ, bóc ván là sinh kế quan trọng của nhiều gia đình; dọc đường có những xưởng bóc gỗ, bãi tập kết gỗ keo.
Ở các thung lũng, người dân trồng lúa, ngô, rau màu và một số cây ăn quả. Vì nằm gần Thái Nguyên, nhiều hộ cũng trồng chè trên đồi, hái búp bán cho các cơ sở chế biến.
Huyện có khu công nghiệp Thanh Bình được quy hoạch ở vùng gần quốc lộ 3, thu hút một số cơ sở chế biến gỗ, nông lâm sản và sản xuất nhỏ. Việc làm ở đây giúp một phần người trẻ không phải đi xa.
Nghề bóc ván, xẻ gỗ tạo việc làm nhưng cũng kéo theo xe tải chở gỗ chạy nhiều trên đường liên xã, làm hỏng mặt đường ở một số đoạn. Đây là chuyện người dân hay phản ánh trong các buổi họp thôn, nhất là mùa mưa khi đường đất bị cày nát.
Do gần trung du, giá đất và tốc độ xây dựng ở Chợ Mới nhanh hơn các huyện vùng cao khác của Bắc Kạn cũ. Những khu dân cư mới mọc dần dọc quốc lộ và quanh nút giao với cao tốc.
Người Tày, Nùng, Dao, Kinh ở vùng cửa ngõ
Dân cư Chợ Mới pha trộn hơn các huyện vùng cao của Bắc Kạn cũ. Người Tày vẫn đông, sống trong các thung lũng; người Nùng, Dao ở các vùng đồi cao hơn; người Kinh tập trung dọc quốc lộ, quanh thị trấn và các khu dân cư mới.
Vì gần Thái Nguyên, nhiều gia đình có họ hàng ở Định Hóa, Phú Lương. Đám cưới, đám giỗ, lễ Tết đi lại giữa hai bên là chuyện thường. Giọng nói, cách nấu ăn ở đây cũng nhiều nét trung du hơn so với vùng Ba Bể, Pác Nặm.
Lễ hội đầu năm của người Tày như lễ xuống đồng vẫn được tổ chức ở một số xã, kèm hát then, ném còn. Người Dao giữ các nghi lễ riêng của dòng họ, trang phục truyền thống thường chỉ mặc trong dịp lễ.
Chợ ở trung tâm huyện cũ là nơi gặp nhau của các nhóm dân cư, bán đủ thứ từ rau rừng, măng, gà đồi tới hàng tiêu dùng chở từ Thái Nguyên lên. Phiên chợ đông nhất vào buổi sáng.
Từ Chợ Mới đi tiếp lên các vùng khác
Từ Chợ Mới, theo quốc lộ 3 lên phía bắc là tới thành phố Bắc Kạn cũ, rồi tiếp Bạch Thông, Ngân Sơn và Cao Bằng. Rẽ sang phía tây có đường sang Chợ Đồn, vùng an toàn khu; rẽ sang phía đông có đường đi về vùng Na Rì.
Với người đi hồ Ba Bể, Chợ Mới thường là chỗ dừng chân đầu tiên sau khi rời cao tốc: đổ xăng, ăn sáng, nghỉ ngơi trước khi vào những đoạn đường đèo. Các quán ăn dọc đường bán phở, bánh cuốn, cơm bình dân.
Người đi xe máy nên tránh chạy quá muộn trên những đoạn đường núi phía trên, vì đèn đường ít và sương mù dày vào mùa đông. Đổ đầy xăng ở Chợ Mới hoặc thành phố Bắc Kạn cũ trước khi vào vùng cao, vì cây xăng ở các xã xa thưa hơn.
Trong ngày Tết và dịp nghỉ lễ dài, đoạn nối cao tốc với quốc lộ 3 ở Chợ Mới có thể đông xe. Người đi nên xuất phát sớm hoặc tránh giờ cao điểm.
Chợ Mới Bắc Kạn và Chợ Mới An Giang: đừng nhầm
Việt Nam có hai huyện cùng tên Chợ Mới trước năm 2025: một ở Bắc Kạn, một ở An Giang. Chợ Mới An Giang nằm giữa sông Tiền và sông Hậu, nổi tiếng với các cù lao, vườn cây trái và kênh rạch; Chợ Mới Bắc Kạn là vùng đồi núi trung du chuyển sang miền núi.
Từ 1/7/2025, hai vùng này thuộc hai tỉnh khác nhau: Chợ Mới Bắc Kạn cũ nay thuộc tỉnh Thái Nguyên, còn Chợ Mới An Giang cũ thuộc tỉnh An Giang mới. Khi tra cứu, nhất là tìm người thân, bạn nên ghi kèm tên tỉnh cũ để tránh lẫn.
Mã bưu chính, mã hành chính của hai nơi khác nhau hoàn toàn. Gửi hàng mà chỉ ghi "huyện Chợ Mới" là có nguy cơ hàng đi nhầm từ miền Bắc vào miền Tây hoặc ngược lại.
Trong hồ sơ lưu trữ cũ, nếu chỉ thấy chữ Chợ Mới mà không có tên tỉnh, hãy xem các chi tiết khác như tên xã, tên dân tộc, giọng nói trong lời kể để đoán đúng vùng.
Chợ Mới cũ từ 1/7/2025 và cách ghi địa chỉ
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, tỉnh Bắc Kạn nhập vào tỉnh Thái Nguyên từ 1/7/2025. Cấp huyện không còn; thị trấn huyện lỵ và các xã của Chợ Mới cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Vì nằm sát Thái Nguyên cũ, nhiều người Chợ Mới từ lâu đã quen đi chợ, đi khám bệnh, đi học ở phía Thái Nguyên. Từ nay việc này cũng là đi lại trong cùng một tỉnh, thủ tục hành chính cấp tỉnh làm ở trung tâm Thái Nguyên.
Khi ghi địa chỉ, cách chắc nhất là "thôn, xã cũ, huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn (cũ), nay là xã mới, tỉnh Thái Nguyên". Tên xã mới cần tra trên danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh, không nên đoán theo tên quen.
Người sinh trước năm 1998 ở vùng này có giấy tờ ghi huyện Bạch Thông; trước năm 1997 có thể ghi tỉnh Bắc Thái. Mang theo các giấy tờ gốc khi làm thủ tục giúp cán bộ đối chiếu nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chợ Mới, Bắc Kạn cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Chợ Mới của Bắc Kạn cũ thuộc tỉnh Thái Nguyên, sau khi Bắc Kạn nhập với Thái Nguyên theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành xã mới trực thuộc tỉnh.
Huyện Chợ Mới Bắc Kạn được lập năm nào?
Huyện Chợ Mới được lập năm 1998, chủ yếu trên phần đất phía nam của huyện Bạch Thông. Trước đó, vùng này thuộc Bạch Thông, và trong giai đoạn 1965–1996 thuộc tỉnh Bắc Thái.
Chợ Mới Bắc Kạn có liên quan gì đến Chợ Mới An Giang?
Không. Hai huyện chỉ trùng tên. Chợ Mới Bắc Kạn là vùng đồi núi nay thuộc tỉnh Thái Nguyên, còn Chợ Mới An Giang là vùng cù lao giữa sông Tiền, sông Hậu, nay thuộc tỉnh An Giang. Ghi kèm tên tỉnh cũ để tránh nhầm.
Cao tốc Thái Nguyên – Chợ Mới đi tới đâu?
Cao tốc nối thành phố Thái Nguyên cũ với vùng Chợ Mới của Bắc Kạn cũ, rồi nhập vào quốc lộ 3 để đi tiếp lên thành phố Bắc Kạn và Cao Bằng. Đây là đoạn giúp rút ngắn thời gian đi từ trung du lên miền núi phía bắc.
Chợ Mới có những sản vật gì?
Vùng này chủ yếu có gỗ rừng trồng, lúa, ngô, rau màu, chè và một số cây ăn quả. Chợ Mới không nổi bật một đặc sản riêng như quýt Bạch Thông hay miến Na Rì, nhưng là nơi tập trung nông lâm sản trước khi chở về xuôi.
Muốn biết thôn ở Chợ Mới cũ nay thuộc xã nào thì hỏi ai?
Bạn có thể hỏi trưởng thôn, ủy ban xã nơi cư trú, hoặc tra danh sách sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Thái Nguyên. Vì có thôn được chuyển sang xã khác khi nhập, nên đừng đoán chỉ dựa theo tên xã cũ.