Huyện Chợ Mới là đơn vị cấp huyện ở phía đông tỉnh An Giang cũ, gần như nằm trọn trên các cù lao giữa sông Tiền và sông Hậu, phía bắc giáp Phú Tân qua sông Vàm Nao, phía đông giáp Đồng Tháp cũ qua sông Tiền, phía tây nhìn sang Long Xuyên qua sông Hậu. Huyện có các thị trấn như Chợ Mới, Mỹ Luông cùng nhiều xã trên cù lao Ông Chưởng và cù lao Giêng. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia vào một số xã của tỉnh An Giang mới.
Đi Chợ Mới là đi qua sông: từ Long Xuyên sang bằng phà, từ Đồng Tháp qua bằng đò, rồi giữa các cù lao lại là những chuyến đò ngang. Đây là một trong những vùng người Việt định cư sớm ở An Giang, đất chật người đông, làng vườn san sát, nhiều nhà thờ, đình chùa cổ. Bài này đi qua địa thế cù lao, lịch sử gắn với tên Ông Chưởng, cù lao Giêng, nghề vườn, và cách tra địa chỉ Chợ Mới cũ hôm nay. Huyện Chợ Mới của Bắc Kạn cũ là một đơn vị khác hẳn, ở miền núi phía Bắc.
Một huyện nằm trên các cù lao
Sông Tiền và sông Hậu chảy song song từ biên giới xuống, và đoạn qua An Giang chúng được nối với nhau bằng sông Vàm Nao. Phần đất kẹp giữa hai sông, phía dưới Vàm Nao, chính là địa bàn Chợ Mới. Bên trong lại có những con rạch lớn chia đất thành các cù lao: lớn nhất là dải đất mà người ta quen gọi theo tên rạch Ông Chưởng, và ở phía đông là cù lao Giêng nằm giữa sông Tiền.
Đất cù lao được bồi bằng phù sa của cả hai con sông, nên màu mỡ, cao ráo hơn nhiều vùng đồng trũng phía tây tỉnh. Từ rất sớm, người ta đã lập làng, trồng vườn, trồng lúa ở đây. Nhà cửa dày đặc dọc các con đường ven sông, ven rạch; đi từ đầu cù lao này sang đầu cù lao kia, hai bên đường gần như không lúc nào vắng nhà.
Vì bao quanh là nước, đi lại ở Chợ Mới gắn với phà và đò. Các bến phà nối huyện với Long Xuyên, với Đồng Tháp; các bến đò ngang nối cù lao Giêng với đất chính và với bờ bên kia sông Tiền. Những năm gần đây cầu đường được đầu tư thêm, nhưng với người dân, chuyến đò sáng vẫn là một phần quen thuộc của ngày đi chợ, đi học.
Rạch Ông Chưởng và ký ức về Nguyễn Hữu Cảnh
Tên rạch Ông Chưởng gắn với Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, người giữ chức Chưởng cơ, được chúa Nguyễn giao kinh lược vùng đất phía Nam cuối thế kỷ XVII. Theo sử nhà Nguyễn, sau chuyến hành quân lên phía Chân Lạp năm 1700, ông lâm bệnh và mất trên đường trở về, ở vùng sông nước thuộc An Giang ngày nay. Người dân lấy chức danh của ông đặt cho con rạch và vùng cù lao để ghi nhớ.
Trên cù lao có nhiều nơi thờ ông, và trong dân gian lưu truyền nhiều câu chuyện quanh chuyến đi cuối cùng của ông. Các câu chuyện ấy là một phần ký ức địa phương; điều có trong sử sách là vai trò của ông trong việc đặt nền hành chính ở Nam Bộ và việc tên ông được người dân vùng này giữ lại qua hơn ba thế kỷ.
Tên Chợ Mới, theo cách giải thích thường gặp, là để phân biệt một chợ lập sau so với các chợ có trước trong vùng; tên ấy dùng cho chợ, rồi cho làng, rồi cho quận, cho huyện. Thời Pháp, Chợ Mới là đất của tỉnh Long Xuyên; thời Việt Nam Cộng hòa là một quận của tỉnh An Giang với tỉnh lỵ Long Xuyên; từ 1976 là huyện của An Giang, và giữ tên cho tới ngày 30/6/2025. Một phần đất phía tây, như cù lao Ông Hổ giữa sông Hậu, có thời gian thuộc Chợ Mới trước khi về thành phố Long Xuyên.
Cù lao Giêng: nhà thờ cổ, trường dòng và làng ven sông
Cù lao Giêng là cù lao nằm giữa sông Tiền ở phía đông huyện, gồm đất các xã Tấn Mỹ, Mỹ Hiệp, Bình Phước Xuân cũ. Đây là nơi có cộng đồng Công giáo hình thành từ thế kỷ XIX, để lại một quần thể kiến trúc nổi bật giữa vùng sông nước: nhà thờ Cù Lao Giêng với hai tháp chuông cao, các dãy nhà dòng, trường học cũ do các dòng tu xây dựng.
Nhà thờ Cù Lao Giêng được xây từ cuối thế kỷ XIX theo phong cách phương Tây, tường gạch dày, cửa vòm, là một trong những nhà thờ cổ của miền Tây. Đi đò trên sông Tiền, từ xa đã thấy hai tháp chuông nổi lên trên hàng cây. Ngoài nhà thờ, trên cù lao còn có chùa, đình và miếu của người Việt, người Hoa, cho thấy nhiều cộng đồng đã cùng sống trên dải đất này.
Ngày thường, cù lao Giêng là làng quê yên ả với vườn cây, ruộng rau, đường nhỏ ven sông. Khách đến tham quan nên đi vào giờ không có lễ, ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng trong nhà thờ và xin phép trước khi vào khu nhà dòng. Đường sang cù lao chủ yếu bằng đò, nên để ý giờ chuyến cuối nếu đi trong ngày.
Làng vườn: xoài, rau màu và nghề quanh cù lao
Đất phù sa cao ráo giúp Chợ Mới trở thành vùng vườn của An Giang. Xoài là cây được trồng nhiều, đặc biệt ở các xã ven sông và trên cù lao Giêng; mùa xoài, ghe và xe chở xoài đi khắp nơi. Bên cạnh xoài là nhãn, chuối, các loại rau màu, ớt, bắp trồng trên đất bãi ven sông, và lúa ở phần đất trũng hơn bên trong.
Vì đất chật người đông, nhiều gia đình Chợ Mới sống bằng nhiều nghề cùng lúc: vườn, ruộng, buôn bán, làm thợ. Thợ mộc, thợ hồ, thợ may từ Chợ Mới đi làm khắp miền Tây và lên tận Sài Gòn. Một số làng có nghề thủ công riêng như đan đát, làm hàng gia dụng, làm bánh, mỗi nghề gắn với vài xóm, vài dòng họ, sản phẩm chủ yếu bán ở chợ quê và cho thương lái.
Chợ Mới cũng được nhiều người nhắc như một vùng “đất học” của An Giang, với truyền thống cho con đi học xa, nhiều người thành đạt ở thành phố vẫn giữ nhà, giữ mộ tổ tiên ở quê. Những dịp Tết, giỗ, đường cù lao đông hẳn lên vì con cháu khắp nơi về.
Sạt lở bờ sông: nỗi lo thường trực của đất cù lao
Sống giữa hai dòng sông lớn, người Chợ Mới hiểu rất rõ sông vừa cho vừa lấy. Dòng chảy sông Tiền, sông Hậu và nhất là đoạn sông Vàm Nao nối hai sông có lưu tốc mạnh, nhiều đoạn bờ bị khoét sâu theo năm tháng. Trong nhiều năm, một số khu dân cư ven sông ở Chợ Mới đã phải di dời vì sạt lở, có những vụ sạt xảy ra rất nhanh, cuốn theo nhà cửa, đường sá chỉ trong một đêm.
Nguyên nhân sạt lở được các nhà khoa học bàn nhiều: dòng chảy tự nhiên đổi hướng, lượng phù sa từ thượng nguồn về ít đi, khai thác cát trên sông, và việc xây dựng sát mép bờ. Chính quyền đã làm kè ở nhiều đoạn xung yếu, cắm biển cảnh báo, lập các khu tái định cư lùi vào trong cù lao cho những hộ phải dời nhà.
Với người mua đất, cất nhà hay thuê nhà ở Chợ Mới, nên hỏi chính quyền địa phương xem khu vực đó có nằm trong vùng cảnh báo sạt lở không, và giữ khoảng cách an toàn với mép sông. Khi thấy vết nứt dọc bờ, mặt đất lún, cây nghiêng ra sông, cần báo ngay cho chính quyền xã và tránh xa khu vực đó.
Đi lại và lưu trú ở Chợ Mới
Đường quen nhất để vào Chợ Mới là qua phà từ phía Long Xuyên, rồi theo đường tỉnh trên cù lao về thị trấn Chợ Mới, Mỹ Luông và các xã. Từ phía Đồng Tháp, người ta qua sông Tiền bằng phà hoặc đò ở các bến đối diện. Muốn ra cù lao Giêng thì đi đò ngang từ đất chính; đò chạy theo chuyến, nghỉ sớm hơn vào buổi tối.
Chợ Mới có chỗ ăn nghỉ ở các thị trấn, chủ yếu là nhà nghỉ, nhà trọ phục vụ người đi làm, đi việc; một số gia đình trên cù lao đón khách tham quan vườn, ăn cơm nhà. Mùa xoài là thời điểm vườn đẹp và nhộn nhịp; mùa nước nổi thì cảnh sông nước đầy, nhưng nước chảy xiết, đi đò cần cẩn thận hơn. Dù đi mùa nào, nên tính thời gian chờ phà, chờ đò vào lịch trình.
Chợ Mới từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, An Giang hợp nhất với Kiên Giang thành tỉnh An Giang mới, trung tâm hành chính ở Rạch Giá; cấp huyện bị bỏ. Huyện Chợ Mới cũ không còn là đơn vị hành chính; các thị trấn và xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh, mỗi xã gồm vài đơn vị cũ liền kề trên cùng cù lao.
Tên các xã mới và phạm vi cụ thể nên tra theo tên xã, thị trấn cũ ghi trên giấy tờ. Ở Chợ Mới, ranh giới các xã thường chạy theo sông rạch, nên cần đối chiếu thêm tên ấp và vị trí nhà so với rạch; một ấp ở đầu cù lao có thể về đơn vị khác với ấp ở cuối cù lao dù cùng tên xã cũ.
Người Chợ Mới ở xa quê, khi làm giấy tờ mới, hãy theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký tại thời điểm làm thủ tục; giấy tờ cũ ghi huyện Chợ Mới, tỉnh An Giang vẫn có giá trị sử dụng. Riêng chữ “Chợ Mới” trên giấy tờ cần đi cùng tên tỉnh, vì Bắc Kạn cũ cũng có huyện Chợ Mới, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Chợ Mới An Giang nằm ở đâu?
Chợ Mới nằm ở phía đông tỉnh An Giang cũ, trên các cù lao giữa sông Tiền và sông Hậu, phía bắc giáp Phú Tân qua sông Vàm Nao. Phía tây nhìn sang Long Xuyên qua sông Hậu, phía đông nhìn sang đất Đồng Tháp cũ qua sông Tiền.
Rạch Ông Chưởng được đặt tên theo ai?
Rạch Ông Chưởng được đặt theo chức Chưởng cơ của Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, người kinh lược phía Nam cuối thế kỷ XVII. Theo sử nhà Nguyễn, ông mất năm 1700 trên đường trở về sau chuyến hành quân, ở vùng sông nước An Giang ngày nay.
Cù lao Giêng có gì đáng xem?
Cù lao Giêng có nhà thờ Cù Lao Giêng xây từ cuối thế kỷ XIX với hai tháp chuông, các dãy nhà dòng và trường cũ, cùng làng vườn ven sông Tiền. Khách nên đi vào giờ không có lễ, ăn mặc lịch sự và xin phép khi vào khu nhà dòng.
Chợ Mới nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Chợ Mới thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm hành chính ở Rạch Giá. Huyện cũ không còn, các thị trấn và xã cũ được ghép thành một số xã; tra theo tên xã cũ để biết địa chỉ hiện nay.
Chợ Mới An Giang và Chợ Mới Bắc Kạn khác nhau thế nào?
Đó là hai huyện khác nhau hoàn toàn. Chợ Mới An Giang là huyện cù lao ở miền Tây, nay thuộc tỉnh An Giang mới; Chợ Mới Bắc Kạn là huyện miền núi phía Bắc, nay thuộc tỉnh Thái Nguyên. Giấy tờ luôn cần ghi kèm tên tỉnh.
Đi Chợ Mới từ Long Xuyên bằng cách nào?
Từ Long Xuyên sang Chợ Mới thường đi phà hoặc đò qua sông Hậu, rồi theo đường bộ trên cù lao. Giữa các cù lao và sang cù lao Giêng có đò ngang; nên hỏi giờ chuyến cuối và đi ban ngày nếu không quen đường sông.