Chi Lăng là một huyện của tỉnh Lạng Sơn trước ngày 1/7/2025, nằm ở phía nam tỉnh trên trục quốc lộ 1 và đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng, có hai thị trấn Đồng Mỏ và Chi Lăng. Tên huyện lấy theo ải Chi Lăng, nơi nghĩa quân Lê Lợi đánh tan quân Minh năm 1427. Từ 1/7/2025, huyện Chi Lăng cũ không còn; địa bàn nay là một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Ngày nay, người trong nước nhắc tới Chi Lăng nhiều nhất vì hai thứ: bài học lịch sử về ải Chi Lăng và quả na vào mùa hè. Bài viết đi qua địa thế, lớp sử, hai thị trấn mọc quanh nhà ga, mùa na và chuyện huyện cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Địa thế: hành lang hẹp giữa hai dãy núi
Huyện Chi Lăng cũ nằm ở phía nam tỉnh Lạng Sơn, giữa thành phố Lạng Sơn và Hữu Lũng. Quốc lộ 1, đường sắt và một đoạn cao tốc chạy dọc huyện theo hướng bắc nam, đi qua một thung lũng hẹp kẹp giữa núi đá vôi phía tây và đồi núi đất phía đông. Hình thế ấy chính là lý do vùng này thành một cửa ải trong lịch sử.
Phía bắc Chi Lăng giáp Cao Lộc và Văn Quan, phía nam giáp Hữu Lũng, phía đông giáp Lộc Bình và vùng đất Bắc Giang cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh mới. Sông Thương có thượng nguồn ở vùng núi phía bắc Chi Lăng, Văn Quan, chảy về phía nam qua Hữu Lũng rồi xuống Bắc Giang cũ.
Vùng phía tây có nhiều núi đá vôi dựng đứng, sườn núi được người dân trồng na. Vùng phía đông là đồi đất, trồng rừng, cây ăn quả, chè. Ở giữa là những dải ruộng dọc thung lũng, nơi các bản người Tày, Nùng và các khu dân cư người Kinh nằm ven đường.
Khí hậu nóng hơn các huyện phía bắc tỉnh vào mùa hè, mùa đông vẫn lạnh. Mùa mưa, các khe suối từ núi đá đổ xuống nhanh, đường đất vào các thôn xa dễ trơn trượt.
Ải Chi Lăng trong sử sách
Ải Chi Lăng là một cửa ải tự nhiên trên đường từ biên giới về Thăng Long, nơi thung lũng thắt lại giữa núi. Sử cũ chép nhiều trận đánh ở đây. Trận được nhắc nhiều nhất là năm 1427, khi nghĩa quân Lê Lợi phục kích đạo quân tiếp viện của nhà Minh, chém tướng Liễu Thăng ở núi Mã Yên. Trận này góp phần quyết định kết thúc cuộc kháng chiến chống Minh.
Trước đó, sử cũ cũng ghi nhận các trận đánh của Lê Hoàn chống quân Tống năm 981 diễn ra trên tuyến đường qua vùng này, dù vị trí cụ thể của từng trận còn được các nhà nghiên cứu bàn luận. Những tên đất như Quỷ Môn Quan, Mã Yên, Phượng Hoàng gắn với câu chuyện về cửa ải.
Khu di tích ải Chi Lăng ngày nay có nhà trưng bày, bia ghi, đường lên một số điểm quan sát. Khách đến thường đứng nhìn thung lũng hẹp để hình dung vì sao một đạo quân lớn có thể bị chia cắt ở đây. Học sinh trong tỉnh và các tỉnh lân cận hay đến tham quan theo đợt.
Tên huyện Chi Lăng là cách gọi lấy theo cửa ải. Trong tài liệu thời Nguyễn, phần lớn vùng này được ghi là châu Ôn, nên khi đọc sách cũ, người đọc có thể gặp tên Ôn Châu thay vì Chi Lăng.
Đồng Mỏ và Chi Lăng: hai thị trấn bên đường tàu
Huyện cũ có hai thị trấn. Đồng Mỏ là trung tâm hành chính, có ga tàu, chợ, các cơ quan của huyện. Thị trấn Chi Lăng nằm ở phía nam, cũng có ga và chợ, gần khu di tích ải. Hai thị trấn đều hình thành và phát triển nhờ đường sắt và quốc lộ 1.
Thời đường sắt còn là phương tiện chính, các ga Đồng Mỏ, Chi Lăng là nơi tập kết hàng nông sản của cả vùng. Người dân mang na, hồi, gỗ, lâm sản xuống ga gửi về Hà Nội. Ngày nay xe tải và cao tốc đã thay phần lớn, nhưng nhà ga vẫn là mốc nhận diện của hai thị trấn.
Chợ Đồng Mỏ đông nhất vào ngày phiên, bán đủ các thứ từ rau, thịt, cá đến hàng tiêu dùng. Mùa na, chợ và các sạp ven quốc lộ chất đầy na, xe khách đi ngang thường dừng cho hành khách mua.
Khi cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn đi vào hoạt động, lưu lượng xe qua thị trấn trên quốc lộ cũ giảm. Một số quán ăn, dịch vụ ven đường ít khách hơn, nhưng đường thị trấn bớt bụi và bớt nguy hiểm.
Mùa na trên sườn núi đá
Na Chi Lăng là thứ quả nổi tiếng nhất của huyện cũ. Cây na trồng trên sườn núi đá vôi, rễ len vào khe đá, có vườn trèo cao lên lưng chừng núi. Đất đá vôi và khí hậu vùng này được cho là làm quả na có vị ngọt đậm, thịt dày. Na cũng được trồng ở Hữu Lũng và các huyện lân cận.
Mùa na thường rơi vào giữa năm đến cuối hè, tùy giống và thời tiết. Người trồng hái na khi quả đã mở mắt nhưng còn cứng, để vài ngày cho chín. Na dai và na bở là hai loại hay nhắc; na dai được ưa vì để được lâu, dễ vận chuyển.
Trồng na trên núi đá vất vả: tưới nước, bón phân, thụ phấn, hái quả đều phải leo trèo. Những năm gần đây, nhiều hộ dùng kỹ thuật thụ phấn bổ sung, bao quả để quả đẹp và đều. Giá na thay đổi theo từng năm và từng đợt, đầu mùa thường cao hơn.
Người mua na làm quà nên chọn quả còn cứng, cuống tươi, mắt na đều. Na mang danh Chi Lăng bán ở nhiều nơi, không phải quả nào cũng trồng ở đây; mua tại vườn hoặc chợ trong huyện cũ là cách chắc hơn.
Người và bản làng của Chi Lăng cũ
Dân cư Chi Lăng cũ gồm người Nùng, người Tày, người Kinh, người Dao và một số dân tộc khác. Người Kinh sống nhiều ở hai thị trấn và dọc quốc lộ, nhiều gia đình lên đây từ những năm làm đường sắt, mở nông trường, xây dựng các công trình sau chiến tranh. Người Nùng, Tày ở các bản trong thung lũng và chân núi, người Dao ở vùng đồi cao phía đông.
Nhà cửa ở các bản ven đường đã chuyển nhiều sang nhà xây, còn các bản xa đường vẫn giữ nhà sàn, nhà đất trình tường. Mỗi bản thường có miếu thờ thổ công, nơi người dân làm lễ đầu năm, lễ cầu mùa.
Ngoài na, các hộ còn trồng lúa, ngô, mía, trồng rừng keo, bạch đàn, thông, nuôi trâu bò, lợn gà. Một số xã phía đông có vùng chè, trồng thêm cây ăn quả có múi. Nhiều thanh niên đi làm ở khu công nghiệp Bắc Giang cũ, Bắc Ninh cũ hay Hà Nội, cuối tuần hoặc dịp lễ mới về.
Hát then, hát sli vẫn có người hát, nhất là các dịp cưới hỏi, mừng nhà mới. Các lễ hội đầu năm của từng xã kéo người các bản xung quanh đến dự, có các môn tung còn, kéo co, đánh quay.
Đi Chi Lăng: đường, điểm dừng và lưu ý
Chi Lăng nằm ngay trên đường từ Hà Nội lên Lạng Sơn, nên dễ ghé hơn hầu hết các huyện cũ khác. Vài gợi ý cho người đi:
- Đi ô tô theo cao tốc thì rẽ xuống quốc lộ 1 ở nút giao gần nhất để vào thị trấn Chi Lăng hay Đồng Mỏ; trên cao tốc không dừng đỗ tùy tiện để mua na.
- Đi tàu có thể xuống ga Đồng Mỏ hoặc ga Chi Lăng; lịch tàu thay đổi theo thời kỳ, cần xem lịch của ngành đường sắt trước.
- Khu di tích ải Chi Lăng nên đi vào buổi sáng hoặc chiều mát, mang nước, mặc đồ thoải mái vì có đoạn đi bộ lên dốc.
- Mùa na, mua tại vườn thì hỏi giá theo cân trước khi hái, chọn quả còn cứng nếu phải mang đi xa vài ngày.
- Dừng xe mua hàng ven quốc lộ thì đỗ sát lề, bật đèn khẩn cấp, cẩn thận với xe tải chạy nhanh.
- Mùa mưa, các đường vào thôn trong núi có thể lầy, nên hỏi người địa phương trước khi đi sâu.
Nếu có thêm thời gian, có thể kết hợp Chi Lăng với Hữu Lũng ở phía nam hoặc thành phố Lạng Sơn cũ ở phía bắc trong cùng một chuyến, vì ba nơi nằm liền nhau trên cùng trục đường.
Sau 1/7/2025, đất Chi Lăng cũ thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Chi Lăng không còn. Hai thị trấn Đồng Mỏ, Chi Lăng và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn. Tỉnh không hợp nhất nên tên tỉnh trên giấy tờ không đổi. Tên Chi Lăng có thể vẫn được dùng cho một xã mới; ai cần chắc nên tra danh sách sắp xếp của tỉnh.
Khu di tích ải Chi Lăng vẫn ở chỗ cũ, do tỉnh quản lý. Đường đi, nhà ga, chợ không thay đổi. Người dân các xã phía đông, giáp vùng Bắc Giang cũ, nay sống sát ranh giới với tỉnh Bắc Ninh mới, các giao dịch qua lại vẫn diễn ra như trước.
Với người trồng na có giấy chứng nhận vùng trồng, nhãn hiệu tập thể, giấy tờ ghi huyện Chi Lăng vẫn dùng được. Khi đăng ký lại hoặc cấp mới, cơ quan sẽ ghi theo xã mới. Tên gọi na Chi Lăng là tên thương hiệu nông sản, không mất đi vì huyện không còn.
Câu hỏi thường gặp
Ải Chi Lăng nằm ở đâu?
Ải Chi Lăng nằm trên đất huyện Chi Lăng cũ, tỉnh Lạng Sơn, dọc quốc lộ 1 ở đoạn thung lũng hẹp giữa núi. Khu di tích có nhà trưng bày và một số điểm quan sát, gần thị trấn Chi Lăng cũ.
Trận Chi Lăng năm 1427 diễn ra thế nào?
Năm 1427, nghĩa quân Lê Lợi phục kích đạo quân tiếp viện nhà Minh ở vùng ải Chi Lăng, chém tướng Liễu Thăng ở núi Mã Yên. Trận này góp phần quyết định kết thúc cuộc kháng chiến chống quân Minh.
Na Chi Lăng có mùa vào tháng mấy?
Mùa na Chi Lăng thường từ giữa năm đến cuối hè, thay đổi theo giống và thời tiết từng năm. Đầu mùa giá cao hơn, giữa mùa nhiều hàng. Nên hỏi người bán hoặc nhà vườn để biết đợt chín chính.
Huyện Chi Lăng có mấy thị trấn?
Trước 7/2025, huyện Chi Lăng có hai thị trấn: Đồng Mỏ là trung tâm huyện và thị trấn Chi Lăng ở phía nam, gần khu di tích ải. Cả hai đều nằm bên đường sắt và quốc lộ 1.
Chi Lăng cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn Chi Lăng cũ vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, huyện bị bỏ, hai thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Ôn Châu có phải là Chi Lăng không?
Trong tài liệu thời Nguyễn, phần lớn địa bàn huyện Chi Lăng sau này được ghi là châu Ôn. Ranh giới không hoàn toàn trùng khớp, nên khi đọc sách cũ cần đối chiếu theo từng làng, xã cụ thể.