Huyện Châu Thành của tỉnh Trà Vinh cũ ôm gần trọn thành phố Trà Vinh, kéo dài từ bờ sông Cổ Chiên với hai xã cù lao Long Hòa, Hòa Minh vào tới các phum sóc Khmer phía tây. Huyện có thị trấn Châu Thành, nơi có chùa Hang nổi tiếng với cổng vòm và đàn cò. Huyện tồn tại đến ngày 30/6/2025; từ 1/7/2025, địa bàn thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Ở miền Tây có rất nhiều huyện tên Châu Thành; riêng Châu Thành của Trà Vinh và Châu Thành của Bến Tre nay lại cùng về tỉnh Vĩnh Long, nên càng cần phân biệt. Bài này tập trung vào vành đai quanh tỉnh lỵ, chùa Hang, đời sống cù lao và cách đọc địa chỉ cũ.
Vành đai bao quanh tỉnh lỵ
Ở hầu hết tỉnh miền Tây, huyện Châu Thành là huyện bao quanh tỉnh lỵ, mang nghĩa "vùng quanh thành". Châu Thành của Trà Vinh cũng vậy: thành phố Trà Vinh nằm gần như lọt giữa huyện. Phía đông bắc huyện là sông Cổ Chiên; phía bắc giáp Càng Long; phía tây giáp Tiểu Cần; phía nam và đông nam giáp Trà Cú, Cầu Ngang.
Vì bao quanh tỉnh lỵ, nhiều xã của Châu Thành có đời sống nửa quê nửa phố. Người dân làm ruộng, nuôi bò nhưng con cái đi học, đi làm trong thành phố; phần lớn các tuyến quốc lộ tỏa ra từ thành phố đều đi qua đất Châu Thành. Các xã của huyện cũ có thể kể như Hòa Thuận, Nguyệt Hóa, Lương Hòa, Song Lộc, Đa Lộc, Mỹ Chánh, Thanh Mỹ, Phước Hảo, Hưng Mỹ, Hòa Lợi, Long Hòa, Hòa Minh.
Thị trấn Châu Thành, trung tâm huyện cũ, nằm không xa nội ô. Người ngoài thường ghé thị trấn vì chùa Hang hơn là vì công việc hành chính.
Cảnh quan của Châu Thành thay đổi khá rõ theo hướng đi. Đi về phía sông Cổ Chiên là vườn dừa, bãi bồi, rạch nước lợ; đi về phía tây là giồng cát, ruộng lúa, phum sóc; còn quanh thành phố là dãy nhà mới, khu dân cư, xưởng nhỏ. Chính sự pha trộn này làm Châu Thành khó tả gọn trong một câu.
Một chi tiết hay gây nhầm là có những thửa đất ở xã ven thành phố, giấy tờ đời trước ghi thuộc Châu Thành, đời sau ghi thuộc thành phố, vì địa giới thành phố từng được mở rộng ra các xã giáp ranh. Gặp trường hợp này, cứ dựa vào số tờ, số thửa và hỏi cơ quan địa chính để đối chiếu.
Chùa Hang: cổng vòm, cây cổ thụ và đàn cò
Chùa Hang, tên Khmer là Kompông Chrây, là một ngôi chùa Khmer lâu đời ở thị trấn Châu Thành. Cái tên "chùa Hang" đến từ cổng chùa và lối vào xây theo kiểu vòm dày như cửa hang. Bên trong là khuôn viên rất rộng, rợp những cây dầu, cây sao cổ thụ, chánh điện nằm giữa, quanh là sala, tháp và nhà ở của sư sãi.
Điều làm chùa Hang được nhiều người biết là đàn cò, vạc sống trên các tán cây trong khuôn viên. Chiều tối, chim bay về đậu kín cây, tiếng kêu vang cả một góc. Nhà chùa và người dân giữ gìn đàn chim qua nhiều năm, không săn bắt, tạo nên một khoảng xanh yên tĩnh hiếm có ngay sát tỉnh lỵ.
Khi tham quan, nên đi nhẹ, nói nhỏ, không ném đồ hay làm ồn để chim bay. Chánh điện là nơi thờ tự, khách vào phải cởi giày và ăn mặc kín đáo. Chùa là nơi tu học của sư sãi, nên khách giữ gìn vệ sinh, không xả rác, không đi vào khu nhà ở. Thời điểm dễ chịu nhất là sáng sớm hoặc chiều muộn, khi trời mát và chim về.
Hai xã cù lao giữa sông Cổ Chiên
Phía đông bắc huyện, giữa dòng Cổ Chiên, có các cù lao lớn với hai xã Long Hòa và Hòa Minh. Đây là đất phù sa bồi, xung quanh là nước, đời sống gắn với vườn dừa, cây ăn trái, ruộng lúa và nghề sông. Trước kia muốn ra cù lao phải đi đò hoặc phà; việc đi lại dần thuận hơn nhờ đường, bến được nâng cấp.
Ở xã Hòa Minh có cồn Chim, được biết như một điểm du lịch cộng đồng: khách đến ở nhà dân, đạp xe trên đường làng, đi xuồng trong rạch, xem người dân bắt cá, làm vườn, ăn cơm nhà. Mô hình này do người dân địa phương làm, quy mô nhỏ, nên khách nên liên hệ trước với hộ đón khách để chuẩn bị.
Đời sống trên cù lao chịu ảnh hưởng rõ của mùa nước và của sạt lở bờ sông. Một số đoạn bờ bị nước ăn vào, nhà phải dời; mùa khô, mặn từ cửa sông lên, vườn cây phải được chăm kỹ. Người mua đất trên cù lao nên hỏi kỹ hai điều này trước khi xuống tiền.
Phum sóc Khmer và đời sống ruộng đồng
Phía tây và tây nam huyện có nhiều phum sóc Khmer nằm trên các giồng đất, mỗi phum gắn với một ngôi chùa. Người Khmer ở đây trồng lúa, trồng màu trên giồng, nuôi bò và làm thuê trong thành phố. Những dịp lễ lớn, các chùa trong huyện đông người, nhiều chùa có đội ghe ngo, dàn nhạc ngũ âm và đoàn múa riêng.
Người Kinh ở Châu Thành sống xen kẽ, đông hơn ở các xã ven sông và quanh thị trấn. Lúa vẫn là cây trồng chính, nhưng ngày càng nhiều hộ chuyển ruộng sang trồng cỏ nuôi bò, trồng dừa, rau màu hoặc làm nhà trọ cho thuê gần thành phố.
Nuôi bò là nghề quen thuộc của Châu Thành. Nhiều hộ nuôi vài con đến vài chục con, chủ yếu bò thịt; trồng cỏ trên đất ruộng kém hiệu quả lúa, tận dụng rơm. Chợ, lò mổ, thương lái bò quanh thành phố tạo nên một chuỗi buôn bán nhỏ nhưng đều đặn.
Chùa, đình và những nơi giữ ký ức của huyện
Ngoài chùa Hang, Châu Thành còn nhiều chùa Khmer khác trong các phum sóc, mỗi chùa một vẻ: có chùa mái ngói nhiều tầng mới trùng tu sáng màu, có chùa còn giữ chánh điện cũ với cột gỗ, tường vẽ tích truyện đời Phật. Khuôn viên chùa thường là khoảng xanh lớn nhất của cả ấp, với hàng cây dầu, cây sao trồng từ nhiều đời trước.
Ở các ấp người Kinh có đình làng, miếu Bà, miếu Ông Tà theo tín ngưỡng dân gian của cả người Khmer và người Kinh, và chùa của người Hoa ở vài nơi gần thành phố. Lễ kỳ yên ở đình, lễ cúng miếu đầu năm vẫn được duy trì, tuy quy mô nhỏ hơn ngày trước. Những nơi này giữ lại tên ấp cũ, tên người lập làng, câu đối, sắc phong, là nguồn tư liệu quý cho ai muốn tìm hiểu lịch sử địa phương.
Người quê Châu Thành ở xa muốn tìm gốc gác gia đình có thể bắt đầu từ ngôi chùa, ngôi đình của ấp mình: nhiều nơi còn giữ sổ ghi công đức, bia đá, danh sách người đóng góp qua các lần trùng tu. Hỏi các cụ cao tuổi, sư sãi hoặc ban quản lý đình là cách nhanh nhất để lần lại ký ức của một ấp.
Ở Châu Thành, làm ở thành phố
Vì gần tỉnh lỵ, nhiều người chọn sống ở các xã Châu Thành giáp ranh để có nhà vườn rộng, giá đất mềm hơn trong thành phố, mà đi làm chỉ mất một quãng ngắn. Các khu dân cư mới, dãy nhà trọ mọc dọc các tuyến đường vào thành phố, nhất là quanh trường đại học và khu công nghiệp.
Trẻ em có thể học trường xã hoặc lên thành phố học; người bệnh có thể khám ở trạm y tế xã, trung tâm y tế huyện cũ hoặc bệnh viện tỉnh trong thành phố. Đây là thế mạnh của Châu Thành so với các huyện xa.
Nhược điểm là nhiều đường liên xã còn nhỏ, mùa mưa có đoạn ngập; giao thông giờ cao điểm trên các tuyến vào thành phố đông. Người định mua đất ở vành đai này nên xem kỹ quy hoạch giao thông, đất ở hay đất nông nghiệp, và lối đi chung.
Đi một vòng Châu Thành trong nửa ngày
Một lộ trình đơn giản cho khách ở thành phố Trà Vinh cũ: sáng sớm ra chùa Hang ngắm chim và cây cổ thụ, sau đó chạy về phía sông Cổ Chiên, qua đò ra vùng cù lao Long Hòa, Hòa Minh, đi một vòng đường làng, ăn trưa ở nhà dân hoặc quán ven sông, chiều quay về thành phố.
Đi xe máy là tiện nhất. Đường ra cù lao có đoạn nhỏ, nên đi chậm và hỏi đường người dân. Mang theo áo mưa vào mùa mưa, nón và nước vào mùa khô. Khi đi đò, ngồi yên, nghe theo người lái.
Món ăn nên thử khi đi vòng này là cá đồng, cá sông nấu canh chua, kho tộ; các món từ dừa; và nếu may mắn, được mời ăn cốm dẹp vào mùa lúa mới ở phum sóc. Nếu được tặng quà, nên nhận bằng hai tay và cảm ơn, đó là phép lịch sự được người địa phương quý.
Từ 1/7/2025: Châu Thành cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Châu Thành của Trà Vinh không còn; thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới. Châu Thành của Bến Tre cũ cũng về tỉnh Vĩnh Long, nên trong cùng một tỉnh mới có hai vùng từng mang tên huyện Châu Thành, càng phải ghi rõ tên xã cũ.
Khi đổi giấy tờ, ghi đầy đủ: tên ấp, tên xã cũ, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh; rồi tra bảng sắp xếp cấp xã của tỉnh Vĩnh Long. Đừng chỉ ghi "Châu Thành, Vĩnh Long", vì không rõ là Châu Thành nào.
Giấy tờ còn hạn ghi địa chỉ cũ vẫn có giá trị. Với các thửa đất từng chuyển qua lại giữa Châu Thành và thành phố do mở rộng địa giới, hãy giữ bản sao các lần cấp đổi giấy để chứng minh lịch sử thửa đất khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Hang ở Trà Vinh nằm ở đâu?
Chùa Hang, tên Khmer là Kompông Chrây, nằm ở thị trấn Châu Thành, huyện Châu Thành cũ, không xa nội ô thành phố Trà Vinh cũ. Chùa nổi tiếng với cổng vòm như cửa hang, cây cổ thụ và đàn cò sống trong khuôn viên.
Vì sao gọi là chùa Hang?
Tên gọi đến từ cổng và lối vào chùa xây theo kiểu vòm dày, nhìn như cửa hang. Đây là cách gọi quen của người Việt; người Khmer gọi chùa theo tên Khmer là Kompông Chrây, cả hai đều chỉ cùng một ngôi chùa.
Cồn Chim thuộc huyện nào?
Cồn Chim thuộc xã Hòa Minh, nằm trên cù lao giữa sông Cổ Chiên của huyện Châu Thành cũ. Nơi đây có mô hình du lịch cộng đồng do người dân làm, khách nên liên hệ trước với hộ đón khách để được chuẩn bị chỗ ở, bữa ăn.
Châu Thành Trà Vinh và Châu Thành Bến Tre khác nhau thế nào?
Đây là hai huyện khác nhau của hai tỉnh cũ: Châu Thành Trà Vinh bao quanh thành phố Trà Vinh, Châu Thành Bến Tre ở đầu cầu Rạch Miễu. Từ 1/7/2025 cả hai đều thuộc tỉnh Vĩnh Long nên phải ghi rõ tên xã cũ.
Huyện Châu Thành Trà Vinh cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Châu Thành của Trà Vinh cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, gồm ba tỉnh cũ Vĩnh Long, Bến Tre, Trà Vinh. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới, tra theo bảng sắp xếp cấp xã.
Đi chùa Hang lúc nào đẹp nhất?
Sáng sớm hoặc chiều muộn là lúc trời mát và có thể thấy đàn cò bay về đậu trên các tán cây. Khi tham quan nên đi nhẹ, nói nhỏ, cởi giày khi vào chánh điện, không làm ồn để chim hoảng bay.