Huyện Châu Phú là đơn vị cấp huyện của tỉnh An Giang cũ, nằm giữa thành phố Châu Đốc ở phía bắc và huyện Châu Thành ở phía nam, trải từ bờ phải sông Hậu sang phía tây vào vùng đồng trũng Tứ giác Long Xuyên, giáp Tịnh Biên và Tri Tôn. Huyện lỵ là thị trấn Cái Dầu trên quốc lộ 91. Châu Phú giữ tên huyện từ trước năm 1975 cho tới ngày 30/6/2025; từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia vào một số xã của tỉnh An Giang mới.
Người đi xe đò từ Long Xuyên lên Châu Đốc đều chạy ngang Châu Phú mà ít khi dừng lại: một dải phố chợ dọc quốc lộ, phía đông là sông Hậu với bè cá, phía tây là đồng lúa thẳng cánh cò bay. Nhưng với người miền Tây, Châu Phú là một trong những “vựa lúa” của An Giang, và chợ Cái Dầu là nơi nông sản cả vùng đổ về. Bài này đi qua địa thế, lịch sử tên gọi, đời sống lúa và cá, các cộng đồng cư dân, và cách tra một địa chỉ Châu Phú cũ hôm nay.
Hai nửa của một huyện: ven sông và trong đồng
Nhìn bản đồ, Châu Phú giống một dải đất dài nằm ngang. Nửa phía đông bám theo sông Hậu, đất giồng ven sông cao ráo, nhà cửa nối nhau thành những xóm dài dọc quốc lộ 91 và đường ven sông. Đây là nơi có chợ, trường học, trạm y tế, bến đò, và là nơi người ta sống chen nhau nhất. Từ bờ sông nhìn sang, bên kia là đất Phú Tân, vùng cù lao kẹp giữa sông Tiền và sông Hậu.
Nửa phía tây là đồng trũng, chạy sâu vào Tứ giác Long Xuyên tới gần chân núi vùng Bảy Núi. Ở đây ruộng lúa rộng mênh mông, nhà cửa thưa hơn, men theo các con kênh ngang được đào từ sông Hậu vào để dẫn nước và thoát lũ. Mỗi con kênh vừa là đường thủy, vừa là trục làng: nhà dựng dọc bờ kênh, trước nhà là xuồng, sau nhà là ruộng.
Hai nửa ấy khác nhau rõ cả trong nhịp sống. Người ven sông quen buôn bán, nuôi cá, làm dịch vụ; người trong đồng sống chủ yếu bằng lúa, mùa nước thì giăng câu, đặt lọp. Khi nói “dưới Cái Dầu” hay “trong kênh”, người Châu Phú đã ngầm phân biệt hai vùng này, giống như người ngoài nói phố và quê.
Lịch sử tên gọi: từ tỉnh Châu Đốc về tỉnh An Giang
Trong nửa đầu thế kỷ XX, đất Châu Phú thuộc tỉnh Châu Đốc, là vùng ruộng ở phía nam tỉnh lỵ. Tên Châu Phú được dùng cho một quận của tỉnh Châu Đốc thời Việt Nam Cộng hòa, quận lỵ đặt ở vùng Cái Dầu. Nhiều giấy tờ đất, giấy khai sinh của người sinh trước 1975 trong vùng vì vậy ghi “quận Châu Phú, tỉnh Châu Đốc”.
Năm 1976, khi hai tỉnh Long Xuyên và Châu Đốc hợp lại thành tỉnh An Giang, Châu Phú trở thành huyện của An Giang và giữ tên đó suốt gần nửa thế kỷ. Khác với An Phú, Tân Châu, Tịnh Biên, Tri Tôn, Châu Phú không bị nhập chung với huyện nào trong đợt sắp xếp cuối thập niên 1970, nên tên huyện trên giấy tờ người Châu Phú khá ổn định. Ranh giới với Châu Đốc và Châu Thành có vài lần điều chỉnh nhỏ ở các xã giáp ranh khi đô thị Châu Đốc mở rộng.
Tên Cái Dầu là kiểu địa danh “Cái” rất quen ở miền Tây, chỉ một con rạch, một nhánh sông nhỏ; chữ “Dầu” thường được giải thích theo cây dầu mọc ven rạch thời khai hoang. Cách giải thích này phổ biến trong dân gian, chưa có văn bản gốc nào xác nhận, nên chỉ nên xem là cách người địa phương kể về tên đất mình.
Đồng lúa Tứ giác Long Xuyên và một năm ba vụ
Phần lớn diện tích Châu Phú là ruộng lúa, và huyện thường được nhắc trong nhóm huyện trồng lúa lớn của An Giang. Ngày trước, đồng trũng phía tây chỉ làm được lúa mùa hoặc lúa nổi, cây lúa vươn theo con nước lũ, năng suất thấp nhưng không cần đê. Từ thập niên 1990, hệ thống kênh mương và đê bao được đầu tư dần, ruộng chuyển sang làm hai vụ rồi ba vụ trong năm ở nhiều nơi.
Lúa nhiều vụ đem lại thu nhập ổn định hơn nhưng cũng kéo theo những chuyện người nông dân Châu Phú thường bàn: đất ít được nghỉ, phù sa vào ruộng ít, chi phí phân thuốc tăng. Một số nơi cho ruộng “xả lũ” luân phiên, mở đê để nước tràn vào một mùa, vừa lấy phù sa vừa cắt vòng đời sâu bệnh. Cách làm cụ thể từng năm do chính quyền và nông dân từng tiểu vùng thống nhất với nhau.
Quanh chuyện lúa là cả một chuỗi nghề: máy gặt đập, ghe chở lúa, lò sấy, nhà máy xay xát dọc sông Hậu và các kênh lớn, thương lái thu mua. Mùa gặt, đường ven kênh nườm nượp ghe lúa và xe chở lúa ra quốc lộ, bến bãi ven sông Hậu sáng đèn tới khuya. Người làm thuê theo mùa gặt từ nơi khác cũng tìm về Châu Phú vào những tháng này.
Sông Hậu ở Châu Phú: bè cá, ao nuôi và bến đò
Dọc bờ sông Hậu đoạn qua Châu Phú, nuôi cá là nghề lâu đời. Thời trước người ta nuôi cá trong bè nổi neo giữa sông, nhà ở luôn trên bè; về sau phần lớn chuyển sang ao nuôi ven sông, nhất là cá tra phục vụ các nhà máy chế biến trong tỉnh. Ao nuôi, trại giống, xe chở thức ăn, ghe chở cá là cảnh quen ở các xã ven sông.
Bên cạnh nuôi trồng, nghề đánh bắt tự nhiên vẫn còn: lưới trên sông, lọp trên đồng ngập mùa nước, câu cá ở các kênh nội đồng. Cá đồng mùa nước nổi như cá linh, cá rô, cá lóc thường được đem bán ở chợ Cái Dầu và các chợ xã, phần còn lại làm khô, làm mắm cho cả năm.
Bến đò ngang trên sông Hậu nối Châu Phú với bờ bên kia vẫn là đường đi hằng ngày của nhiều người đi chợ, đi học, đi làm. Người lạ dùng đò nên đi ban ngày, ngồi yên, không đứng sát mép, và để ý thời tiết vì sông Hậu đoạn này rộng, gió chiều có thể làm sóng lên nhanh.
Chợ Cái Dầu và các cộng đồng cư dân
Chợ Cái Dầu nằm ngay trên trục quốc lộ 91, là chợ lớn nhất của huyện cũ. Buổi sáng chợ đông nhất: cá đồng, rau mùa, trái cây miệt vườn, hàng tạp hóa, đồ dùng nông nghiệp. Quanh chợ là các tiệm vàng, tiệm thuốc, tiệm sửa máy nông nghiệp, quán ăn sáng phục vụ người đi đường. Với người dân các xã trong đồng, “ra Cái Dầu” là đi chợ lớn, đi làm giấy tờ, đi khám bệnh.
Châu Phú là nơi sống chung của nhiều cộng đồng. Đông nhất là người Kinh; ở một số ấp ven sông Hậu có người Chăm sinh sống quanh thánh đường, giữ nếp nhà sàn và nghề buôn bán vải vóc như các làng Chăm ở An Phú, Tân Châu. Ở các xã phía tây giáp Tịnh Biên, Tri Tôn như Ô Long Vĩ, Đào Hữu Cảnh, Thạnh Mỹ Tây có người Khmer sống xen trong các ấp, có chùa phum sóc riêng.
Sự đan xen ấy thể hiện cả trên mâm cơm: mắm cá linh, canh chua bông điên điển của người Kinh, các món cà ri của người Chăm, bún nước lèo và các món dùng đường thốt nốt của người Khmer. Khi ghé các làng, khách nên tôn trọng nếp riêng: ăn mặc kín đáo khi vào thánh đường hay chùa, hỏi trước khi chụp ảnh người đang hành lễ.
Đi Châu Phú: đường nào, mùa nào, nên xem gì
Châu Phú nằm ngay trên trục quốc lộ 91, nên đi bằng xe khách tuyến Long Xuyên – Châu Đốc hay xe riêng đều thuận; muốn vào các xã trong đồng thì rẽ theo đường dọc kênh, phần lớn là đường nhỏ, hợp đi xe máy. Ai muốn thấy cả hai nửa của huyện có thể dành một buổi: sáng ở chợ Cái Dầu và ven sông Hậu, chiều theo một con kênh vào đồng xem ruộng và nhà dọc bờ kênh.
Mùa nước nổi là lúc đồng phía tây ngập trắng, cá đồng, bông điên điển nhiều; mùa khô là lúc gặt, đồng vàng, ghe lúa chạy nườm nượp trên kênh. Đường dọc kênh mùa mưa có đoạn trơn, mùa gặt có nhiều xe máy nông nghiệp, nên chạy chậm và nhường đường cho xe chở lúa. Châu Phú không phải điểm du lịch đông khách, nên chỗ nghỉ chủ yếu ở Châu Đốc, Long Xuyên hoặc nhà trọ quanh Cái Dầu.
Châu Phú từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, An Giang hợp nhất với Kiên Giang thành tỉnh An Giang mới, trung tâm hành chính ở Rạch Giá, và cấp huyện được bỏ trên cả nước. Huyện Châu Phú cũ vì vậy không còn là đơn vị hành chính. Các xã và thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã mới lớn hơn, trực thuộc thẳng tỉnh, mỗi xã mới gồm vài xã, thị trấn cũ liền kề.
Tên các xã mới và phần đất cụ thể của từng xã nên tra theo tên xã, thị trấn cũ ghi trên giấy tờ, bằng bảng đối chiếu do tỉnh công bố hoặc tại bộ phận một cửa của xã mới. Vì huyện có hai vùng khác nhau, một xã mới có thể gồm cả đất ven sông lẫn đất trong đồng, hoặc ngược lại; nhà ở cuối một con kênh dài đôi khi phải hỏi thêm tên ấp mới chắc.
Trong đời sống, “Châu Phú” và “Cái Dầu” vẫn là những cái tên người ta dùng hằng ngày, trên bảng tên chợ, bến xe, tiệm buôn. Khi viết giấy tờ mới thì theo địa danh hiện hành; khi đọc giấy tờ cũ thì đọc theo thời điểm cấp, và giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ vẫn còn giá trị sử dụng theo nguyên tắc chung của đợt sắp xếp.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Châu Phú nằm ở đâu trong tỉnh An Giang cũ?
Châu Phú nằm giữa thành phố Châu Đốc ở phía bắc và huyện Châu Thành ở phía nam, phía đông là sông Hậu, phía tây giáp Tịnh Biên và Tri Tôn. Huyện lỵ là thị trấn Cái Dầu, nằm ngay trên quốc lộ 91 nối Long Xuyên với Châu Đốc.
Trước 1975, Châu Phú thuộc tỉnh nào?
Trước 1975, đất Châu Phú thuộc tỉnh Châu Đốc, có quận Châu Phú với quận lỵ ở vùng Cái Dầu. Năm 1976 hai tỉnh Long Xuyên và Châu Đốc hợp lại thành tỉnh An Giang, và Châu Phú thành huyện của An Giang cho tới ngày 30/6/2025.
Châu Phú có từng nhập với huyện khác không?
Không như An Phú, Tân Châu, Tịnh Biên hay Tri Tôn, Châu Phú không bị nhập chung với huyện nào trong đợt sắp xếp cuối thập niên 1970. Huyện chỉ có vài lần điều chỉnh ranh giới nhỏ với Châu Đốc và Châu Thành ở các xã giáp ranh.
Châu Phú nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, Châu Phú thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm hành chính ở Rạch Giá. Huyện cũ không còn, địa bàn chia vào một số xã; muốn biết địa chỉ hiện nay thì tra theo tên xã, thị trấn cũ.
Châu Phú nổi tiếng về gì?
Châu Phú được biết đến là vùng trồng lúa lớn của An Giang, với đồng ruộng trải sâu vào Tứ giác Long Xuyên, cùng nghề nuôi cá ven sông Hậu và chợ Cái Dầu sầm uất trên quốc lộ 91. Huyện cũng có các cộng đồng Chăm, Khmer sống xen với người Kinh.
Đi qua Châu Phú nên dừng ở đâu?
Nếu chỉ ghé ngắn, có thể dừng ở chợ Cái Dầu buổi sáng để xem nông sản, cá đồng, rồi rẽ vào một con kênh nội đồng để thấy cảnh ruộng lúa và nhà dọc bờ kênh. Mùa nước nổi thì cảnh đồng ngập và chợ cá đồng là lúc đáng xem nhất.