Huyện Cầu Kè nằm ở phía tây tỉnh Trà Vinh cũ, dọc bờ sông Hậu, giáp Vĩnh Long cũ ở phía bắc. Cái tên Cầu Kè gắn liền với dừa sáp, loại dừa cơm dày, mềm, nước sệt mà người miền Tây coi là đặc sản; ven sông có cồn Tân Quy với vườn cây trái. Huyện tồn tại đến ngày 30/6/2025; từ 1/7/2025, địa bàn thuộc một số xã của tỉnh Vĩnh Long mới.
Bài này nói về vị trí của Cầu Kè, dừa sáp thật sự là gì và vì sao khó trồng, đời sống ven sông Hậu, các cộng đồng Kinh và Khmer, cách đi và cách đọc địa chỉ cũ.
Một huyện nằm dọc sông Hậu
Cầu Kè nằm ở rìa tây Trà Vinh cũ. Phía tây và tây nam là sông Hậu, bên kia sông là vùng Kế Sách của Sóc Trăng cũ, nay thuộc thành phố Cần Thơ; phía bắc giáp vùng Trà Ôn của Vĩnh Long cũ; phía đông giáp Càng Long; phía nam giáp Tiểu Cần. Trung tâm huyện là thị trấn Cầu Kè.
Ven sông Hậu có nhiều cồn bãi, rạch nhỏ, vườn cây trái tươi tốt nhờ phù sa. Vào sâu trong huyện là ruộng lúa, vườn dừa và các ấp Khmer trên giồng. Các xã của huyện cũ có thể kể như Ninh Thới, Hòa Tân, Hòa Ân, Châu Điền, An Phú Tân, Tam Ngãi, Phong Phú, Phong Thạnh.
Vì nằm trên đường từ Vĩnh Long xuống Trà Vinh theo hướng sông Hậu, Cầu Kè có quốc lộ 54 chạy qua, nối với Trà Ôn ở phía bắc và Tiểu Cần ở phía nam. Đường thủy trên sông Hậu vẫn được dùng nhiều để chở nông sản.
Dừa sáp: cơm đặc, nước sệt và chuyện khó trồng
Dừa sáp là một dạng dừa đột biến tự nhiên: cơm dừa dày, mềm, gần như phủ kín trong trái, nước ít và sánh như sệt. Người ta thường nạo cơm dừa sáp trộn với chút đường, đá hoặc làm kem, sinh tố. Vị béo, thơm, khác hẳn dừa nước thông thường. Cầu Kè được biết là vùng có dừa sáp nổi tiếng nhất, và dừa sáp Cầu Kè đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý.
Điều ít người biết là cây dừa sáp không cho toàn trái sáp. Trên một buồng, chỉ một phần trái là sáp, còn lại là dừa thường. Trồng từ trái sáp thì trái sáp không nảy mầm bình thường được, nên nhà vườn phải dùng trái dừa thường trên cây dừa sáp làm giống, và tỉ lệ cây con cho trái sáp không cao. Các nhóm nghiên cứu trong vùng đã thử nuôi cấy phôi để tạo cây con có tỉ lệ sáp cao hơn, mở ra hướng nhân giống mới.
Vì thế, dừa sáp thường đắt hơn dừa thường nhiều lần, và hàng giả, hàng nhái xuất hiện. Muốn mua đúng, người mua nên mua từ nhà vườn có uy tín, hoặc nhờ người địa phương dẫn. Một mẹo đơn giản là lắc trái: dừa sáp thường không nghe tiếng nước óc ách như dừa thường, nhưng đây chỉ là mẹo kinh nghiệm, không chắc chắn trăm phần trăm.
Cồn Tân Quy và vườn trái cây ven sông
Trên sông Hậu thuộc địa bàn Cầu Kè có những cồn đất phù sa, nổi tiếng nhất là cồn Tân Quy ở phía xã An Phú Tân. Cồn có vườn chôm chôm, măng cụt, sầu riêng, bòn bon, nhãn và nhiều loại trái cây khác. Vào mùa trái chín, thường từ giữa năm, một số nhà vườn cho khách vào tham quan, ăn trái tại vườn.
Đi cồn phải qua đò hoặc theo đường được nối với đất liền tùy vị trí. Đường trong cồn nhỏ, rợp bóng cây, chạy dọc các con mương tưới. Đời sống trên cồn chậm rãi: sáng sớm đi chợ, trưa nghỉ, chiều ra vườn tưới, cắt tỉa. Người cồn quen nghe tiếng ghe máy chạy trên sông và biết rõ con nước lên ròng.
Những năm hạn mặn nặng, cồn ven sông Hậu cũng chịu ảnh hưởng, nhưng nhìn chung Cầu Kè nằm xa biển hơn các huyện khác nên nước ngọt ổn định hơn. Đó là lý do vườn cây trái ở đây vẫn được giữ nhiều.
Quanh cây dừa: chế biến, nghề phụ và vườn xen
Ở Cầu Kè, cây dừa không chỉ cho trái. Cơm dừa thường được bán cho các cơ sở làm cơm dừa sấy, nước cốt dừa, kẹo dừa; vỏ dừa thành mụn dừa làm giá thể trồng cây, xơ dừa làm thảm, dây; gáo dừa làm than, đồ thủ công; lá dừa khô làm củi, lợp chòi. Nhiều hộ có thêm thu nhập từ việc thu gom, phơi, sơ chế những phụ phẩm này.
Dưới tán dừa, nhà vườn hay trồng xen ca cao, bưởi, chuối hoặc nuôi gà, vịt thả vườn. Mương vườn nuôi cá. Cách làm vườn nhiều tầng này giúp tận dụng đất và giảm rủi ro khi giá dừa xuống. Với dừa sáp, nhà vườn thường chăm kỹ hơn, có người leo hái riêng vì phải chọn đúng trái sáp, trái thường để bán theo hai giá khác nhau.
Khách muốn tìm hiểu có thể hỏi các hộ trồng dừa sáp lâu năm. Nhiều người sẵn lòng chỉ cách nhận biết trái sáp trên cây, cách bổ, cách ăn, miễn là đến đúng lúc vườn không quá bận. Mua trái tại vườn, nên trả theo giá nhà vườn đưa ra hoặc hỏi kỹ trước khi hái.
Người Kinh, người Khmer và những ngôi chùa ở Cầu Kè
Cầu Kè có cả người Kinh và người Khmer, người Khmer sống tập trung ở một số xã phía trong, quanh chùa và trên các giồng đất. Chùa Khmer ở Cầu Kè cũng có khuôn viên rộng, cây cổ thụ, sala, tháp, trường dạy chữ; nhiều chùa có lịch sử lâu đời, được trùng tu nhiều lần.
Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ Sen Đôn Ta và Ok Om Bok là những dịp chùa đông người nhất. Dàn nhạc ngũ âm, múa Rom Vong, múa Lâm Thôn làm không khí lễ vui hẳn. Với người Kinh, đình làng, miếu Bà, chùa Bắc tông và nhà thờ ở một số nơi là các điểm sinh hoạt văn hóa quen thuộc.
Khi đến thăm chùa Khmer, khách nên ăn mặc kín đáo, cởi giày khi vào chánh điện, không chỉ chân về phía tượng, không đụng vào sư sãi, đặc biệt là phụ nữ. Muốn chụp ảnh lễ, hãy hỏi trước. Những điều nhỏ này giúp chuyến thăm thoải mái cho cả khách lẫn người địa phương.
Lúa, mía và đời sống nông thôn Cầu Kè
Ngoài dừa và trái cây, Cầu Kè có ruộng lúa rộng, chủ yếu ở phía trong huyện. Trước đây một số vùng ven sông Hậu trồng mía khá nhiều, nhưng khi giá mía bấp bênh, không ít hộ đã chuyển sang lúa, dừa hoặc cây ăn trái. Chăn nuôi bò, heo, gà vịt là nghề phụ quen thuộc.
Chợ thị trấn Cầu Kè là nơi tập trung nông sản: trái cây, dừa, gạo, cá đồng, rau. Buổi sáng có các quán hủ tiếu, bún nước lèo, bánh canh, cà phê. Nhịp sống ở thị trấn không vội; buổi chiều người dân ngồi bên quán nước nhìn xe qua lại trên quốc lộ.
Như nhiều huyện miền Tây khác, lao động trẻ ở Cầu Kè đi làm xa khá nhiều. Một số người trở về mở cơ sở chế biến dừa, buôn bán nông sản, bán dừa sáp qua mạng, tạo thêm việc làm tại chỗ.
Đi Cầu Kè: đường bộ, đường sông và mùa nên đến
Từ thành phố Trà Vinh cũ có thể đi theo quốc lộ 54 qua Châu Thành, Tiểu Cần lên Cầu Kè; từ Vĩnh Long cũ có thể đi xuống qua vùng Trà Ôn. Từ Cần Thơ, đi qua Vĩnh Long rồi xuống là hướng phổ biến. Đường bộ tới thị trấn và các xã khá thuận lợi; vào cồn có đoạn đường nhỏ, phải đi đò ở một số nơi.
Thời điểm đẹp nhất để đến là mùa trái cây giữa năm và mùa khô cuối năm, khi đường khô ráo. Dừa sáp có quanh năm, nhưng sản lượng thay đổi theo mùa. Nếu muốn mua dừa sáp về làm quà, hỏi nhà vườn cách đóng gói, chuyển phát để trái không bị nứt.
Khi đi đò, mặc áo phao nếu được cung cấp, ngồi yên, không chồm ra ngoài; mùa nước lớn, dòng sông Hậu chảy mạnh và có sóng do tàu lớn chạy qua.
Cầu Kè trên giấy tờ cũ và từ 1/7/2025
Ai đang giữ giấy đất, giấy khai sinh ở Cầu Kè có thể gặp nhiều cách ghi khác nhau tùy năm cấp. Giấy trước 1975 có thể ghi tỉnh Vĩnh Bình; giấy trong giai đoạn 1976–1992 ghi tỉnh Cửu Long; từ 1992 tới 30/6/2025 ghi huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh. Tên xã cũng có thể thay đổi qua các lần chia tách, sáp nhập xã, lập thị trấn.
Khi làm thủ tục thừa kế, tách thửa hay sang tên, cán bộ địa chính sẽ đối chiếu số tờ bản đồ, số thửa với hồ sơ đang lưu, không chỉ dựa vào tên huyện, tỉnh in trên giấy. Vì vậy việc thay đổi tên hành chính không làm mất giá trị của giấy tờ hợp lệ; điều quan trọng là thông tin thửa đất và người sử dụng khớp với sổ sách.
Với các giấy tờ quá cũ, viết tay hoặc mờ chữ, nên sao y và chụp lại rõ ràng trước khi mang đi làm việc. Nếu tên người trên giấy viết khác với căn cước hiện tại (thiếu dấu, sai chữ lót), có thể cần thêm giấy xác nhận là cùng một người.
Từ 1/7/2025, huyện Cầu Kè không còn; thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã thuộc tỉnh Vĩnh Long mới. Vùng Trà Ôn bên cạnh, vốn thuộc Vĩnh Long cũ, nay cùng một tỉnh với Cầu Kè; còn bên kia sông Hậu là Cần Thơ.
Tên "dừa sáp Cầu Kè" là chỉ dẫn địa lý đã được bảo hộ, gắn với vùng trồng cụ thể, không mất đi chỉ vì đơn vị hành chính thay đổi. Người kinh doanh nên theo dõi hướng dẫn mới của cơ quan quản lý về cách ghi địa danh trên bao bì.
Khi đổi giấy tờ, hãy dùng đúng tên xã, thị trấn cũ để tra bảng sắp xếp cấp xã của tỉnh Vĩnh Long. Giấy tờ còn hạn ghi "huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh" vẫn có giá trị cho đến khi cần làm thủ tục mới.
Câu hỏi thường gặp
Dừa sáp Cầu Kè khác dừa thường thế nào?
Dừa sáp có cơm rất dày, mềm, gần như phủ kín trong trái, nước ít và sánh. Thường ăn bằng cách nạo cơm trộn đường, đá hoặc làm kem, sinh tố. Dừa thường có cơm mỏng hơn và nhiều nước trong.
Vì sao dừa sáp đắt?
Mỗi buồng chỉ có một phần trái là sáp, trái sáp lại không nảy mầm bình thường nên khó nhân giống. Tỉ lệ cây con cho trái sáp không cao, nên sản lượng ít so với nhu cầu, giá vì thế cao hơn dừa thường nhiều lần.
Cồn Tân Quy ở đâu?
Cồn Tân Quy là cồn trên sông Hậu thuộc địa bàn huyện Cầu Kè cũ, phía xã An Phú Tân. Cồn có nhiều vườn cây ăn trái; vào mùa trái chín, một số nhà vườn cho khách vào tham quan và ăn trái tại vườn.
Cầu Kè nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, huyện Cầu Kè cũ thuộc tỉnh Vĩnh Long mới, gồm ba tỉnh cũ Vĩnh Long, Bến Tre và Trà Vinh. Thị trấn và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới của tỉnh Vĩnh Long, tra theo bảng sắp xếp cấp xã.
Mua dừa sáp thế nào để khỏi nhầm?
Nên mua tại nhà vườn có uy tín hoặc nhờ người địa phương dẫn. Lắc trái không nghe nước óc ách là một mẹo kinh nghiệm, nhưng không chắc chắn hoàn toàn. Hỏi rõ cách bảo quản và đóng gói nếu mang đi xa.
Từ Cần Thơ đi Cầu Kè đường nào?
Hướng phổ biến là từ Cần Thơ qua Vĩnh Long, đi xuống vùng Trà Ôn rồi theo quốc lộ 54 vào Cầu Kè. Cũng có thể đi qua thành phố Trà Vinh cũ rồi ngược lên qua Tiểu Cần. Nên kiểm tra tình trạng đường trước khi đi.