Cát Hải là huyện đảo của Hải Phòng cũ, gồm hai đảo lớn là Cát Bà và Cát Hải cùng hàng trăm đảo đá vôi nhỏ ở phía nam vịnh Hạ Long; huyện lỵ đặt ở thị trấn Cát Bà. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, Cát Hải trở thành đặc khu Cát Hải của thành phố Hải Phòng mới, bao trọn cả hai thị trấn Cát Bà, Cát Hải và các xã đảo cũ.
Nhiều người chỉ biết tên Cát Bà mà không biết huyện tên là Cát Hải, hoặc nghĩ đảo Cát Hải là Cát Bà. Thật ra đó là hai đảo khác nhau trong cùng một huyện: Cát Bà là đảo du lịch với núi rừng và vịnh, Cát Hải là đảo thấp gần đất liền, có cảng nước sâu Lạch Huyện và làng nước mắm. Bài viết phân biệt rõ hai đảo, kể lịch sử, giá trị thiên nhiên và cách đi lại.
Phân biệt đảo Cát Bà và đảo Cát Hải
Hai đảo nằm cạnh nhau, cùng một đơn vị hành chính, nhưng khác hẳn về cảnh quan và đời sống:
| Tiêu chí | Đảo Cát Bà | Đảo Cát Hải |
|---|---|---|
| Địa hình | núi đá vôi, rừng, hang động, vịnh kín | đảo thấp, bằng, bãi cát và đầm |
| Trung tâm cũ | thị trấn Cát Bà, huyện lỵ | thị trấn Cát Hải |
| Nghề chính | du lịch, nuôi trồng thủy sản, đánh bắt | cảng biển, làm muối, nước mắm, đánh bắt |
| Điểm nổi tiếng | vườn quốc gia, vịnh Lan Hạ, bãi Cát Cò | cảng Lạch Huyện, làng nước mắm |
| Kết nối | phà, tàu cao tốc, cáp treo từ phía Cát Hải | cầu Tân Vũ – Lạch Huyện từ Đình Vũ |
Đường bộ từ nội thành Hải Phòng ra Cát Bà hiện nay thường đi qua đảo Cát Hải: qua cầu Tân Vũ – Lạch Huyện sang Cát Hải, rồi qua phà hoặc cáp treo sang Cát Bà. Vì vậy du khách đi qua đảo Cát Hải mà nhiều khi không để ý mình đang ở đâu.
Quần đảo Cát Bà: rừng, vịnh và di sản thế giới
Đảo Cát Bà là đảo lớn nhất trong quần đảo, phần lớn là núi đá vôi phủ rừng nhiệt đới, xen thung lũng, hang động và đầm ngập mặn. Vườn quốc gia Cát Bà được thành lập năm 1986, bảo vệ hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi, rừng ngập mặn, rạn san hô và nhiều loài động thực vật quý. Năm 2004, quần đảo Cát Bà được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.
Loài nổi tiếng nhất là voọc Cát Bà, còn gọi voọc đầu vàng, loài linh trưởng đặc hữu chỉ có ở đây và thuộc nhóm nguy cấp bậc nhất thế giới. Số lượng cá thể rất ít, sống trên các vách đá khó tiếp cận. Các chương trình bảo tồn đã góp phần giữ cho quần thể không biến mất, nhưng chúng vẫn rất mong manh.
Năm 2023, UNESCO mở rộng di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long thành vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà, ghi nhận giá trị liên tục của vùng đá vôi trên biển trải từ Quảng Ninh sang Hải Phòng. Vịnh Lan Hạ phía đông nam đảo Cát Bà, với hàng trăm đảo đá nhỏ, bãi cát kín và làng bè, là một phần tiêu biểu của di sản này.
Dấu vết con người trên đảo từ thời tiền sử đến kháng chiến
Di chỉ Cái Bèo. Ở làng chài Cái Bèo trên đảo Cát Bà, các nhà khảo cổ phát hiện di chỉ cư trú của người tiền sử, với công cụ đá, đồ gốm và vỏ nhuyễn thể. Di chỉ cho thấy con người đã sống và khai thác biển ở đây từ hàng nghìn năm trước.
Làng chài và nghề biển. Cư dân đảo sống lâu đời bằng đánh bắt, nuôi trồng trên bè, khai thác ven bờ. Làng bè trong các vịnh kín là hình ảnh đặc trưng, nay vừa nuôi thủy sản vừa phục vụ khách tham quan.
Hang Quân Y. Trong kháng chiến chống Mỹ, một hang động lớn trên đảo được cải tạo thành bệnh viện dã chiến, gọi là hang Quân Y, nay là điểm tham quan lịch sử. Đảo còn nhiều hang khác dùng làm kho, nơi trú ẩn.
Pháo đài trên núi. Trên một số đỉnh núi gần thị trấn Cát Bà có các công trình pháo đài, trận địa cũ, nơi có thể nhìn bao quát vịnh. Đây là chỗ nhiều du khách lên ngắm hoàng hôn.
Đảo Cát Hải: cảng Lạch Huyện, muối và nước mắm
Đảo Cát Hải nằm giữa Đình Vũ và Cát Bà, địa hình thấp và bằng, trước đây chủ yếu là làng chài, ruộng muối và đầm nuôi. Nghề làm nước mắm ở Cát Hải có từ lâu, sản phẩm được người miền Bắc quen gọi là nước mắm Cát Hải, cùng với muối và các loại cá khô.
Từ thập niên 2010, phía đông đảo Cát Hải trở thành nơi xây dựng cảng cửa ngõ quốc tế Lạch Huyện, cảng nước sâu đón tàu container cỡ lớn đi thẳng các tuyến xa. Cầu vượt biển Tân Vũ – Lạch Huyện thông xe năm 2017 nối cảng với Đình Vũ và cao tốc Hà Nội – Hải Phòng. Một phần đảo vì thế mang dáng dấp khu công nghiệp, kho bãi.
Phần còn lại của đảo vẫn giữ làng xóm, chợ, đình chùa và nghề truyền thống. Người dân Cát Hải đứng giữa hai nhịp sống: tàu container khổng lồ ở một đầu đảo, thuyền nan đánh cá ở đầu kia. Đây là nét riêng mà người chỉ đi ngang qua trên đường ra Cát Bà ít khi nhận ra.
Đi Cát Bà: các cách quen dùng
Lịch chạy, giá vé của phà, tàu, cáp treo thay đổi theo mùa và theo đơn vị khai thác; nên kiểm tra trước ngày đi. Các cách đi hay dùng:
- Đường bộ qua cầu Tân Vũ – Lạch Huyện: từ nội thành Hải Phòng qua Đình Vũ, sang đảo Cát Hải, rồi qua phà ngắn hoặc cáp treo vượt biển sang Cát Bà.
- Tàu cao tốc từ nội thành: có tuyến tàu khách từ bến trong nội thành Hải Phòng ra Cát Bà, hợp với người không đi xe riêng.
- Phà từ Hạ Long: khách từ Quảng Ninh có thể đi phà nối khu vực Tuần Châu với phía bắc đảo Cát Bà.
- Xe khách kết hợp: nhiều hãng xe từ Hà Nội bán vé trọn gói gồm xe và phà hoặc tàu ra thẳng thị trấn Cát Bà.
Mùa hè và các kỳ nghỉ lễ, phà và đường ra đảo rất đông. Đi sớm, đặt chỗ ở trước, theo dõi dự báo thời tiết là ba việc giúp chuyến đi suôn sẻ. Khi có bão, các tuyến biển sẽ tạm dừng.
Du lịch có trách nhiệm ở vùng di sản
Lượng khách đông vào mùa hè tạo áp lực lớn lên đảo: rác thải, nước thải, xây dựng lấn rừng, tàu thuyền chen chúc trong vịnh. Vì Cát Bà nằm trong vùng di sản và khu dự trữ sinh quyển, các quy định về xây dựng, xả thải, neo đậu tàu được siết chặt hơn so với nơi khác.
Du khách có thể góp phần bằng những việc nhỏ: mang theo chai nước dùng lại, không xả rác xuống biển, không bẻ san hô, không mua sản phẩm từ động vật hoang dã, đi đúng đường mòn trong vườn quốc gia và đi cùng hướng dẫn viên khi vào rừng sâu. Khi đi kayak trên vịnh, mặc áo phao và đi theo nhóm.
Người dân làng bè cũng đang chuyển đổi sang lồng bè đúng tiêu chuẩn, gom rác và hạn chế xốp nổi. Chọn những dịch vụ tuân thủ quy định là cách khách du lịch ủng hộ hướng đi bền vững cho đảo.
Cát Hải cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, toàn bộ huyện Cát Hải cũ, gồm thị trấn Cát Bà, thị trấn Cát Hải và các xã trên hai đảo, hợp thành đặc khu Cát Hải, đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt trực thuộc thành phố Hải Phòng mới. Hải Phòng có hai đặc khu, đặc khu còn lại là Bạch Long Vĩ.
Địa chỉ trên đảo nay ghi tên thôn, tổ dân phố, đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng. Dù vậy, người ta vẫn gọi đảo là Cát Bà, khu du lịch là Cát Bà, nên khi đặt phòng hay hỏi đường, cứ dùng tên quen; chỉ khi làm giấy tờ mới cần ghi đúng tên đặc khu.
Các thủ tục trước đây làm ở huyện và xã nay tập trung ở đặc khu, giúp người dân đảo không phải qua nhiều tầng. Với doanh nghiệp du lịch, việc cập nhật địa chỉ trên giấy phép kinh doanh, biển hiệu làm theo hướng dẫn của cơ quan quản lý khi có thủ tục thay đổi.
Đời sống người dân đảo ngoài mùa du lịch
Mùa hè, thị trấn Cát Bà đông như phố lớn: khách sạn kín phòng, nhà hàng sáng đèn tới khuya, tàu thuyền ra vào liên tục. Nhưng từ khoảng tháng 10 đến tháng 3, đảo trở lại nhịp yên tĩnh. Nhiều cơ sở du lịch đóng bớt, người làm thời vụ về đất liền, người dân đảo quay về với nghề biển, nghề vườn.
Những tháng ấy là lúc người dân tu sửa nhà cửa, lồng bè, tàu thuyền, chuẩn bị cho mùa sau. Ở các xã trong đảo như Việt Hải, Xuân Đám, Hiền Hào cũ, đời sống vẫn là trồng rau, nuôi gà, chăm vườn cây ăn quả, đánh bắt ven bờ. Trẻ em đi học ở trường xã hoặc ra thị trấn.
Mùa đông trên đảo lạnh và nhiều gió, nhưng là thời điểm đẹp để đi bộ trong rừng quốc gia, ngắm vịnh vắng khách. Nếu bạn thích yên tĩnh, đây là lúc nên đến; chỉ cần kiểm tra trước lịch phà, tàu vì có thể giảm chuyến.
Câu hỏi thường gặp
Cát Bà và Cát Hải có phải là một không?
Không hẳn. Cát Bà và Cát Hải là hai đảo khác nhau, cùng thuộc huyện Cát Hải cũ, nay là đặc khu Cát Hải. Cát Bà là đảo lớn, núi đá vôi, nhiều điểm du lịch; Cát Hải là đảo thấp gần đất liền, có cảng Lạch Huyện và làng nước mắm.
Đặc khu Cát Hải gồm những gì?
Đặc khu Cát Hải hình thành từ toàn bộ huyện Cát Hải cũ, gồm đảo Cát Bà, đảo Cát Hải và hàng trăm đảo nhỏ quanh đó, trong đó có vịnh Lan Hạ. Đặc khu trực thuộc thành phố Hải Phòng và là đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt.
Vườn quốc gia Cát Bà thành lập năm nào?
Vườn quốc gia Cát Bà được thành lập năm 1986, bảo vệ rừng nhiệt đới trên núi đá vôi, rừng ngập mặn và hệ sinh thái biển. Năm 2004 quần đảo Cát Bà được công nhận khu dự trữ sinh quyển thế giới, năm 2023 thành một phần di sản thiên nhiên thế giới cùng vịnh Hạ Long.
Voọc Cát Bà sống ở đâu, có dễ gặp không?
Voọc Cát Bà là loài đặc hữu chỉ sống trên quần đảo Cát Bà, chủ yếu ở vách đá vôi khó tiếp cận trong vùng bảo vệ. Số lượng rất ít nên du khách thường khó gặp. Không nên tự ý tìm kiếm, cho ăn hay làm phiền loài này.
Từ Hải Phòng ra Cát Bà đi đường nào nhanh?
Cách quen dùng là đi đường bộ qua cầu Tân Vũ – Lạch Huyện sang đảo Cát Hải, rồi qua phà ngắn hoặc cáp treo sang Cát Bà; hoặc đi tàu cao tốc từ nội thành. Thời gian tùy phương tiện và lượng khách, mùa hè có thể phải chờ phà khá lâu.
Nước mắm Cát Hải làm ở đâu?
Nước mắm Cát Hải được làm chủ yếu ở các làng trên đảo Cát Hải, nghề truyền thống lâu đời của cư dân vùng này. Nước mắm được ủ từ cá biển và muối. Khi mua, nên chọn cơ sở có nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng.