Huyện Can Lộc là đơn vị cấp huyện ở trung tâm phía bắc tỉnh Hà Tĩnh ngay trước 1/7/2025, huyện lỵ là thị trấn Nghèn. Huyện cổ này từng cắt đất lập thị xã Hồng Lĩnh năm 1992 và huyện Lộc Hà năm 2007. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Can Lộc cũ thuộc các xã mới của tỉnh Hà Tĩnh, tỉnh không sáp nhập.
Can Lộc được nhắc nhiều nhất qua ngã ba Đồng Lộc, nơi mười cô gái thanh niên xung phong hy sinh năm 1968. Nhưng vùng đất này còn có chùa Hương Tích trên dãy núi Hồng, những làng khoa bảng như Trường Lưu, và đồng ruộng dọc sông Nghèn. Bài này kể lần lượt các lớp đó và cách đọc địa chỉ sau sắp xếp.
Một huyện cổ và hai lần cắt đất
Can Lộc là một trong những huyện có lịch sử lâu đời nhất của Hà Tĩnh, trải qua nhiều tên gọi và ranh giới từ thời phong kiến. Thời Nguyễn, huyện thuộc các phủ khác nhau tùy giai đoạn, cùng với các huyện lân cận. Lỵ sở và ranh giới đổi nhiều lần, nhưng vùng lõi quanh sông Nghèn vẫn giữ tên Can Lộc.
Năm 1992, khi lập thị xã Hồng Lĩnh, Can Lộc nhường một phần đất phía bắc, giáp chân núi Hồng và ngã ba Bãi Vọt. Năm 2007, huyện tiếp tục cắt một phần đất phía đông, giáp biển, cùng với một phần Thạch Hà để lập huyện Lộc Hà. Sau hai lần này, Can Lộc gọn lại, không còn giáp biển.
Đợt sắp xếp xã 2019–2021 gộp nhiều xã của Can Lộc, có trường hợp ghép tên như Kim Song Trường, gộp từ ba xã Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc. Cách đặt tên ghép này giúp giữ dấu vết các xã cũ, nhưng cũng khiến người ở xa khó đoán ra quê mình nằm ở đâu.
Khi đầu năm 2025 huyện Lộc Hà bị giải thể, đất Lộc Hà chia về Thạch Hà và thành phố Hà Tĩnh chứ không trở lại Can Lộc. Vì vậy những làng từng thuộc Can Lộc trước 2007 nay không quay về huyện cũ, đây là chỗ người lớn tuổi hay hỏi.
Ngã ba Đồng Lộc và tuyến đường trong chiến tranh
Ngã ba Đồng Lộc nằm trên tuyến đường nối quốc lộ 1 với đường lên phía tây, là một nút giao trên con đường tiếp vận vào Nam thời chiến tranh. Vì vị trí đó, nơi đây bị máy bay Mỹ ném bom dày đặc, có thời điểm gần như ngày nào cũng bị đánh.
Ngày 24/7/1968, mười nữ thanh niên xung phong của một tiểu đội làm nhiệm vụ san lấp hố bom, giữ đường ở Đồng Lộc đã hy sinh khi bom rơi trúng nơi họ đang làm việc. Câu chuyện mười cô gái Đồng Lộc trở thành biểu tượng của thế hệ thanh niên xung phong thời chiến.
Khu di tích ngã ba Đồng Lộc ngày nay có khu mộ mười cô gái, nhà trưng bày, đồi thông và các công trình tưởng niệm. Khách từ nhiều tỉnh đến thăm, nhất là dịp tháng bảy. Không khí ở đây trang nghiêm, khách nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự.
Với người Can Lộc, Đồng Lộc là một phần ký ức gia đình: nhiều nhà có người thân từng đi thanh niên xung phong, đi dân công, hoặc mất trong những năm đó. Câu chuyện được kể lại trong các buổi họp mặt cựu thanh niên xung phong và trong trường học địa phương.
Chùa Hương Tích trên dãy núi Hồng
Chùa Hương Tích nằm trên một ngọn của dãy Hồng Lĩnh, phía địa bàn Can Lộc. Từ thời xưa, chùa được gọi là danh lam bậc nhất đất Hoan Châu. Tên chùa trùng với chùa Hương ở Hà Nội khiến nhiều người nhầm, nhưng đây là hai ngôi chùa ở hai vùng khác nhau.
Đường lên chùa xưa là lối đá xuyên rừng, mất khá nhiều thời gian. Những năm gần đây có thêm cáp treo, giúp người lớn tuổi lên dễ hơn. Mùa lễ hội đầu năm, khách đi lễ, ngắm cảnh đông, nhất là các ngày rằm, mồng một tháng giêng.
Từ trên chùa có thể nhìn xuống đồng bằng Can Lộc, xa hơn là biển và bên kia là thung lũng Đức Thọ. Cảnh núi rừng, mây mù vào mùa xuân là lý do nhiều người lên đây kể cả khi không đi lễ.
Như với mọi di tích trên núi, nên đi giày bám, mang theo nước, xuống núi trước khi tối. Mùa mưa đá trơn, sương mù dày, nên hỏi tình trạng đường trước khi đi bộ.
Trường Lưu và truyền thống khoa bảng
Làng Trường Lưu, thuộc xã Trường Lộc trước đây và nay nằm trong vùng xã ghép Kim Song Trường, là một làng văn hóa nổi tiếng của Hà Tĩnh. Làng gắn với dòng họ Nguyễn Huy, trong đó có Nguyễn Huy Oánh, một nhà khoa bảng thời Lê, và Nguyễn Huy Tự, người viết truyện thơ “Hoa tiên”.
Trường Lưu còn lưu giữ nhiều tư liệu Hán Nôm, mộc bản, nhà thờ họ và các di tích liên quan tới truyền thống học hành. Đây là nơi các nhà nghiên cứu văn hóa, văn học thường tìm về. Người làng tự hào về lệ hiếu học, khuyến học được truyền qua nhiều đời.
Không chỉ Trường Lưu, nhiều làng khác của Can Lộc cũng có truyền thống khoa bảng, có người đỗ đạt thời phong kiến và nhiều người làm khoa học, giáo dục thời nay. Khắp huyện có văn bia, nhà thờ họ ghi danh người đỗ đạt.
Can Lộc cũng là đất của dân ca ví, giặm, loại hình được UNESCO ghi danh năm 2014 với tên dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh. Một số câu lạc bộ ví, giặm ở các xã vẫn sinh hoạt đều đặn, hát trong lễ hội và các buổi giao lưu.
Thị trấn Nghèn, sông Nghèn và đồng ruộng
Thị trấn Nghèn là huyện lỵ của Can Lộc, nằm trên quốc lộ 1, bên sông Nghèn. Chợ Nghèn là chợ lớn của huyện, họp đông vào buổi sáng, bán nông sản, đồ biển từ các làng ven, hàng tạp hóa. Phố thị trấn nhỏ, chạy dọc quốc lộ.
Sông Nghèn chảy qua vùng đồng bằng giữa Can Lộc, Thạch Hà, Lộc Hà rồi ra biển. Sông là nguồn nước tưới, cũng là nơi thoát lũ. Mùa mưa bão, vùng trũng ven sông dễ ngập, các làng quen chuẩn bị thuyền, kê đồ lên cao.
Đồng ruộng Can Lộc chủ yếu trồng lúa, xen lạc, đậu, rau. Một số xã trồng cây ăn quả, chăn nuôi. Như nhiều huyện khác, Can Lộc có nhiều người đi làm ăn xa, tiền gửi về giúp xây nhà, mở cửa hàng, và các làng hiện có nhiều nhà mới.
Món ăn Can Lộc mang đúng nét Hà Tĩnh: bánh mướt, cháo canh, nhút, kẹo cu đơ, chè xanh. Chợ Nghèn buổi sáng là nơi tốt để thử những món này giá bình dân.
Dải đất giữa núi Hồng và đồng bằng ven biển
Can Lộc nằm giữa dãy núi Hồng ở phía bắc và đồng bằng ven biển ở phía đông. Phần phía bắc huyện là sườn núi, đồi thấp, rừng trồng; phần giữa là đồng lúa dọc sông Nghèn; phần phía nam giáp Thạch Hà là vùng trũng hay ngập. Từ đỉnh núi Hồng nhìn xuống, Can Lộc như một tấm thảm ruộng xen các làng xanh.
Quốc lộ 1 chạy qua thị trấn Nghèn, nối Can Lộc với Hồng Lĩnh ở phía bắc và thành phố Hà Tĩnh ở phía nam. Từ Nghèn có đường lên Đồng Lộc rồi sang Hương Khê, và đường ra vùng biển Lộc Hà cũ. Tuyến cao tốc Bắc Nam phía đông đi qua phía tây huyện.
Khí hậu Can Lộc mang đủ nét Hà Tĩnh: hè gió Lào nóng khô, thu bão lũ, đông lạnh và mưa phùn. Vùng chân núi Hồng mát hơn đồng bằng đôi chút, mùa xuân hay có mây mù. Nông dân tính lịch thời vụ theo hai vụ lúa chính, tránh các tháng bão.
Người Can Lộc có câu tự hào về đất học, đất văn. Cũng như nhiều huyện Hà Tĩnh, các gia đình ở đây sẵn sàng bán ruộng, vay mượn để cho con đi học. Không ít làng có nhà nào cũng có người học đại học, đi làm ở thành phố lớn.
Lễ hội, đình làng và sinh hoạt cộng đồng
Mỗi làng ở Can Lộc có đình hoặc đền thờ thành hoàng, nhiều nơi là di tích cấp tỉnh. Lễ hội làng thường diễn ra đầu xuân hoặc vào ngày kỵ của người có công lập làng. Nghi lễ có tế, rước, kèm sinh hoạt văn nghệ như hát ví, giặm, thi nấu cơm, kéo co.
Lễ hội chùa Hương Tích đầu năm là lễ lớn nhất của huyện, kéo dài nhiều ngày, thu hút khách từ cả trong và ngoài tỉnh. Vào mùa lễ, đường lên núi đông, chợ quê quanh chân núi họp thêm hàng quà, đồ lễ.
Nhà thờ họ là nơi tổ chức giỗ tổ, họp họ, khuyến học. Nhiều họ ở Can Lộc có quỹ khuyến học riêng, cuối năm trao thưởng cho con cháu đỗ đạt. Đây là nét sinh hoạt người đi xa về quê hay tham dự.
Ngày 24/7 hằng năm, khu di tích Đồng Lộc có lễ tưởng niệm, thắp nến tri ân các liệt sĩ thanh niên xung phong. Người dân các xã lân cận, cựu thanh niên xung phong và học sinh thường đến dự, khiến khu di tích đông nhất trong năm.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Tĩnh không sáp nhập; Can Lộc cũ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025 huyện Can Lộc không còn là đơn vị hành chính, thị trấn Nghèn và các xã cũ được gộp thành các xã mới.
Bài này không nêu tên xã mới cho từng xã cũ của Can Lộc vì chưa đối chiếu đủ chắc. Muốn biết chính xác, hỏi ủy ban xã nơi cư trú hoặc tra danh sách trên cổng thông tin của tỉnh.
Giấy tờ cấp trước 1992 ở vùng nay thuộc Hồng Lĩnh, hoặc trước 2007 ở vùng nay thuộc Lộc Hà cũ, có thể ghi huyện Can Lộc. Từ 1976 đến 1991, tất cả ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Giấy tờ thời trước 2019–2021 có thể ghi tên các xã đã gộp như Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc.
Gửi hàng, ghi tên xã mới, tỉnh Hà Tĩnh, kèm “trước là xã …, huyện Can Lộc” trong ngoặc. Với người giao hàng, mốc “gần chợ Nghèn” hay “gần ngã ba Đồng Lộc” vẫn rất dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Can Lộc nay thuộc tỉnh nào?
Can Lộc vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh, vì tỉnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính; thị trấn Nghèn và các xã cũ gộp thành các xã mới.
Ngã ba Đồng Lộc ở huyện nào?
Ngã ba Đồng Lộc thuộc huyện Can Lộc trước 1/7/2025. Đây là nơi mười nữ thanh niên xung phong hy sinh ngày 24/7/1968, nay là khu di tích có khu mộ, nhà trưng bày và đồi thông.
Chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh khác chùa Hương ở Hà Nội thế nào?
Chùa Hương Tích ở Hà Tĩnh nằm trên dãy núi Hồng, phía Can Lộc, xưa gọi là danh lam bậc nhất đất Hoan Châu. Chùa Hương ở Hà Nội nằm ở Mỹ Đức. Hai chùa trùng tên nhưng là hai di tích khác nhau.
Huyện Lộc Hà tách từ Can Lộc năm nào?
Năm 2007, huyện Lộc Hà được lập từ một phần đất phía đông Can Lộc và một phần Thạch Hà. Đầu năm 2025, Lộc Hà giải thể, đất chia về Thạch Hà và thành phố Hà Tĩnh, không trở lại Can Lộc.
Kim Song Trường là xã gì?
Kim Song Trường là xã ghép từ ba xã Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc của huyện Can Lộc trong đợt sắp xếp xã những năm gần đây. Làng Trường Lưu nổi tiếng nằm trong vùng này.
Huyện lỵ Can Lộc ở đâu?
Huyện lỵ Can Lộc là thị trấn Nghèn, nằm trên quốc lộ 1 bên sông Nghèn, có chợ Nghèn là chợ lớn của huyện. Từ 1/7/2025 không còn cấp huyện, thị trấn Nghèn được sắp xếp vào xã mới.