Cần Giuộc là huyện của tỉnh Long An đến 30/6/2025, nằm sát vùng Bình Chánh và Nhà Bè của TP Hồ Chí Minh, phía nam giáp sông Soài Rạp. Từ 1/7/2025, địa bàn Cần Giuộc cũ thuộc tỉnh Tây Ninh mới; thị trấn Cần Giuộc và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Học sinh cả nước biết tên Cần Giuộc qua bài "Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc" của Nguyễn Đình Chiểu. Nhưng Cần Giuộc hôm nay còn là vùng rau màu, vùng ven đô đang đô thị hoá nhanh, và nơi có cảng biển trên sông Soài Rạp. Bài này nối những mảnh ấy lại.
Trận đánh năm 1861 và bài văn tế
Cuối năm 1861, những người nông dân ở Cần Giuộc tự nguyện đứng lên, tập kích đồn của quân Pháp ở đây. Trang bị thô sơ, họ chiến đấu dũng cảm và nhiều người hy sinh. Sự kiện xảy ra trong những năm đầu thực dân Pháp đánh chiếm Nam Kỳ.
Nguyễn Đình Chiểu, nhà thơ yêu nước mù loà, đã viết bài văn tế để tưởng nhớ những nghĩa sĩ ấy. Những câu như "Sống làm chi theo quân tả đạo…" hay hình ảnh người nông dân "cui cút làm ăn" rồi cầm "ngọn tầm vông" ra trận đã đi vào sách giáo khoa nhiều thế hệ.
Ở Cần Giuộc có các nơi tưởng niệm nghĩa sĩ, và chùa Tôn Thạnh ở vùng Mỹ Lộc cũ được nhiều tài liệu gắn với Nguyễn Đình Chiểu, tương truyền ông từng lưu lại và viết bài văn tế tại đây. Ngôi chùa cũng là một di tích kiến trúc cổ của vùng.
Người đến tham quan nên tìm hiểu trước bối cảnh lịch sử để hiểu vì sao một trận đánh nhỏ lại để lại dấu ấn lớn trong văn học và ký ức người Nam Bộ.
Điều làm bài văn tế đặc biệt là nhân vật chính không phải tướng lĩnh, quan lại mà là những người dân thường, "chẳng qua là dân ấp dân lân", chưa từng học võ, học binh thư. Chính vì vậy bài văn trở thành tiếng nói đầu tiên trong văn học viết tôn vinh người nông dân Nam Bộ đứng lên giữ đất.
Ngày nay, ở Cần Giuộc vẫn có lễ tưởng niệm nghĩa sĩ theo dịp, có học sinh đến đọc lại bài văn tế. Với người địa phương, đây là niềm tự hào và cũng là cách giữ lịch sử làng xóm.
Từ quận của tỉnh Chợ Lớn đến huyện ven đô
Thời Pháp, Cần Giuộc là một quận của tỉnh Chợ Lớn, cùng với Cần Đước. Năm 1956, cả hai về tỉnh Long An mới lập. Sau 1976, Cần Giuộc là huyện của Long An, huyện lỵ là thị trấn Cần Giuộc nằm trên quốc lộ 50.
Vị trí sát TP Hồ Chí Minh làm Cần Giuộc thay đổi nhanh. Phía bắc giáp Bình Chánh, Nhà Bè, các xã như Phước Lý, Long Thượng, Phước Lâm cũ đã mang dáng ngoại ô với khu dân cư, nhà xưởng, cửa hàng. Phía nam gần sông Soài Rạp vẫn còn ruộng, ao tôm, vườn.
Người ở Cần Giuộc phía bắc đi làm ở quận 7, quận 8 cũ, Nhà Bè là chuyện thường. Ngược lại, người Sài Gòn mua đất, xây nhà ở Cần Giuộc vì giá mềm hơn trong thành phố.
Quá trình đô thị hoá kéo theo kẹt xe trên quốc lộ 50, ngập úng ở một số nơi; người tìm nhà nên hỏi kỹ những chuyện này.
Sông Soài Rạp và cảng Long An
Sông Soài Rạp chảy dọc phía đông nam Cần Giuộc, ngăn cách với huyện Cần Giờ cũ của TP Hồ Chí Minh. Đây là một trong những luồng lớn đưa nước của hệ thống sông Sài Gòn – Đồng Nai ra biển, đủ sâu cho tàu biển vào.
Ở xã Tân Tập cũ, bên sông Soài Rạp, cảng quốc tế Long An được xây dựng cùng khu công nghiệp, kho bãi đi kèm. Cảng giúp hàng hoá của vùng không phải vòng lên các cảng ở TP Hồ Chí Minh.
Vùng ven sông còn có những xã làm muối, nuôi tôm, đánh bắt thuỷ sản. Cảnh ghe xuồng, đáy cá, rừng dừa nước ven bờ vẫn còn, xen với cẩu cảng và nhà kho mới.
Người đến vùng cảng nên lưu ý xe container chạy nhiều trên các tuyến đường nối; đi xe máy cần giữ khoảng cách an toàn.
Rau màu, chợ quê và các món ăn
Cần Giuộc từng nổi tiếng là vùng rau, cung cấp rau xanh cho TP Hồ Chí Minh. Nhiều hộ trồng rau ăn lá, rau thơm, khổ qua, bầu bí trên đất cao ven quốc lộ 50. Diện tích rau thu hẹp khi đất chuyển sang nhà ở, nhưng vẫn còn ở các xã phía nam.
Chợ Cần Giuộc và các chợ xã như chợ Trường Bình, chợ Phước Lý họp từ sáng sớm, bán rau, cá sông, tôm, cua, ba khía. Mùa nước lợ có tôm đất, cá kèo, các món kho, nướng, nấu lẩu.
Người Cần Giuộc đãi khách bằng bữa cơm nhà: cá kèo kho rau răm, canh chua cá, ba khía trộn, rau luộc chấm kho quẹt. Không phải món sang, nhưng đúng vị vùng sông nước ven biển.
Mua thuỷ sản ở chợ quê, nên chọn hàng còn tươi, hỏi rõ nơi đánh bắt; mùa nóng mang theo thùng đá nếu đi xa.
Cần Giuộc trên trục quốc lộ 50
Quốc lộ 50 là xương sống của Cần Giuộc, đi từ TP Hồ Chí Minh qua thị trấn Cần Giuộc xuống Cần Đước rồi Gò Công. Hai bên đường là chợ, trường, cơ quan, cửa hàng, nhà xưởng. Giờ cao điểm sáng chiều, đoạn gần ranh TP Hồ Chí Minh rất đông.
Ngoài quốc lộ 50, các tỉnh lộ nối Cần Giuộc với Bến Lức, Cần Đước. Đường cao tốc Bến Lức – Long Thành đi qua phía bắc huyện, có cầu lớn vượt sông. Dự án đường vành đai, cầu nối sang Cần Giờ, Nhà Bè được nhắc tới nhiều; tiến độ nên tra từ nguồn chính thức.
Với người đi xe máy, nên tránh đi quốc lộ 50 vào giờ tan tầm; nhiều người chọn đường làng song song cho đỡ kẹt, nhưng phải quen đường.
Xe buýt từ TP Hồ Chí Minh chạy xuống Cần Giuộc theo quốc lộ 50, tiện cho học sinh, sinh viên và người đi làm không có xe riêng. Lộ trình và giờ chạy thay đổi theo từng thời kỳ, nên tra trên ứng dụng xe buýt hoặc hỏi tại bến trước khi đi.
Với xe tải, xe container, các tuyến nối cảng ở Tân Tập với cao tốc và quốc lộ là đường chính; người đi xe máy qua đây cần chú ý điểm mù của xe lớn, không vượt ẩu ở chỗ đường hẹp.
Từ 1/7/2025: Cần Giuộc cũ thuộc tỉnh Tây Ninh
Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Long An cũ hợp với Tây Ninh thành tỉnh Tây Ninh mới. Huyện Cần Giuộc không còn; thị trấn và các xã cũ được gom lại thành những xã lớn hơn, trực thuộc tỉnh.
Vì Cần Giuộc giáp TP Hồ Chí Minh, nhiều người tưởng huyện này sẽ nhập về thành phố. Thực tế, Cần Giuộc cũ vẫn theo Long An vào tỉnh Tây Ninh mới; ranh giới với TP Hồ Chí Minh giữ nguyên.
Tên xã mới ở vùng Cần Giuộc cũ nên tra trên cổng dịch vụ công tỉnh Tây Ninh. Người dân làm hộ tịch, cư trú, chứng thực ở xã mới nơi mình ở; nhiều việc làm được trên ứng dụng định danh điện tử.
Doanh nghiệp ở khu công nghiệp, cảng làm thủ tục với cơ quan cấp tỉnh, đa số qua mạng; trụ sở tỉnh nay ở Tân An, không xa Cần Giuộc.
Đọc địa chỉ Cần Giuộc cũ
Giấy tờ trước 1956 có thể ghi "quận Cần Giuộc, tỉnh Chợ Lớn"; từ 1956 đến 1975 "quận Cần Giuộc, tỉnh Long An"; từ 1976 đến 6/2025 "huyện Cần Giuộc, tỉnh Long An"; từ 7/2025 ghi xã mới, tỉnh Tây Ninh. Gặp tên tỉnh Chợ Lớn trong giấy tờ ông bà là bình thường.
Sau hợp nhất, ghi "xã …, tỉnh Tây Ninh (trước thuộc huyện Cần Giuộc, tỉnh Long An)" giúp người nhận hàng, ngân hàng hiểu ngay. Người gửi hàng từ TP Hồ Chí Minh cần chọn đúng tỉnh Tây Ninh, không chọn TP Hồ Chí Minh dù khoảng cách rất gần.
Giấy tờ cũ vẫn có giá trị, không bắt buộc đổi chỉ vì đổi địa danh.
Một trường hợp hay gặp là người ở vùng giáp ranh Cần Giuộc – Bình Chánh hay Cần Giuộc – Nhà Bè có giấy tờ đất cấp ở bên này nhưng lại quen làm việc, đi chợ ở bên kia. Khi làm thủ tục, căn cứ là nơi đất và nơi cư trú thực tế trên giấy, không phải nơi quen đi lại.
Gia phả, bằng khoán cũ thời Pháp có thể ghi tên làng, tên tổng theo cách tổ chức thời ấy. Những tên này không còn là đơn vị hành chính nhưng giúp lần ra quê gốc; đối chiếu với tên ấp, tên chợ, tên đình hiện nay là cách nhanh nhất.
Nếu không chắc địa chỉ nay thuộc xã nào, tra ứng dụng định danh điện tử hoặc hỏi công an xã.
Đình làng, ngày lễ và nếp sống cũ
Cần Giuộc có nhiều đình làng lâu đời, mỗi đình gắn với một làng cũ, có lễ kỳ yên hằng năm. Ngày lễ, dân làng tụ họp, cúng đình, hát bội ở những nơi còn giữ được gánh hát, chia nhau mâm cỗ. Đây là dịp người đi làm xa về thăm quê, gặp họ hàng.
Các ngôi đình được tả như di tích kiến trúc và văn hoá làng: mái ngói, cột gỗ, hoành phi, câu đối, sân đình rộng có cây cổ thụ. Có đình được công nhận di tích, có đình chỉ là nơi sinh hoạt cộng đồng của ấp.
Người ngoài muốn dự lễ nên hỏi trước ban quý tế, ăn mặc kín đáo, không làm ồn khi đang cúng. Chụp ảnh nên xin phép, nhất là ở trong chánh điện.
Đô thị hoá làm nhiều làng cũ đổi khác, nhưng đình làng vẫn là chỗ để người Cần Giuộc nhận ra mình thuộc về nơi nào. Khi các xã cũ được gom lại thành xã mới năm 2025, đình làng vẫn ở nguyên chỗ cũ, tên làng vẫn được nhắc trong lễ.
Các gia đình lâu đời ở Cần Giuộc còn giữ nếp giỗ chạp, cúng ông bà vào những ngày cố định trong năm, mời bà con lối xóm. Bữa giỗ có những món quen như thịt kho, canh khổ qua, gỏi, bánh ít. Con cháu đi làm ăn ở thành phố tìm cách về đủ dịp giỗ, giữ mối dây với quê.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cần Giuộc nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Cần Giuộc cũ thuộc tỉnh Tây Ninh mới, gồm Long An cũ và Tây Ninh cũ, không nhập vào TP Hồ Chí Minh. Huyện không còn; các xã và thị trấn cũ được sắp xếp thành xã mới trực thuộc tỉnh.
Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc viết về sự kiện gì?
Bài văn tế của Nguyễn Đình Chiểu tưởng nhớ những nghĩa sĩ nông dân Cần Giuộc tập kích đồn quân Pháp cuối năm 1861 và hy sinh. Đây là tác phẩm tiêu biểu của văn học yêu nước Nam Bộ thế kỷ 19, có trong sách giáo khoa.
Chùa Tôn Thạnh ở đâu?
Chùa Tôn Thạnh nằm ở vùng Mỹ Lộc cũ của huyện Cần Giuộc, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Nhiều tài liệu gắn chùa với Nguyễn Đình Chiểu, tương truyền ông từng lưu lại tại đây. Chùa là di tích kiến trúc cổ của vùng.
Cảng Long An nằm ở đâu?
Cảng quốc tế Long An nằm bên sông Soài Rạp, ở vùng xã Tân Tập cũ của huyện Cần Giuộc, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Cảng có khu công nghiệp, kho bãi đi kèm, phục vụ hàng hoá của vùng.
Cần Giuộc giáp những đâu?
Cần Giuộc giáp vùng Bình Chánh, Nhà Bè của TP Hồ Chí Minh ở phía bắc và đông, giáp Cần Giờ qua sông Soài Rạp, giáp Bến Lức ở phía tây bắc và Cần Đước ở phía tây nam.