Cần Đước là huyện của tỉnh Long An đến 30/6/2025, nằm ở vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ, giữa Cần Giuộc và Tân Trụ, đối diện Gò Công qua sông. Từ 1/7/2025, địa bàn Cần Đước cũ thuộc tỉnh Tây Ninh mới; thị trấn Cần Đước và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới.
Ba thứ làm người ta nhớ tới Cần Đước là ngôi nhà trăm cột ở Long Hựu, hạt gạo nàng thơm chợ Đào từng đi vào câu ca, và những xâu lạp xưởng phơi nắng. Nhưng Cần Đước còn là vùng sông nước giáp cửa biển, đất mặn lợ, người làm ruộng, làm vườn, làm muối, nuôi tôm. Bài này đi qua những lớp ấy.
Một vùng đất khai phá sớm bên sông Vàm Cỏ
Cần Đước nằm ở chỗ hai sông Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây đã hợp làm một, chảy về sông Soài Rạp. Đây là vùng đất được người Việt khai phá từ rất sớm trong lịch sử Nam Bộ, làng xóm ven sông, ven rạch có tuổi đời hàng trăm năm.
Thời Pháp, Cần Đước là một quận của tỉnh Chợ Lớn. Năm 1956, khi tỉnh Long An được lập, Cần Đước về Long An và giữ cái tên ấy đến tận năm 2025. Huyện lỵ là thị trấn Cần Đước, cách TP Hồ Chí Minh không xa theo đường bộ.
Cái tên Cần Đước, giống Cần Giuộc bên cạnh, có nhiều cách giải thích. Có ý kiến cho rằng đó là phiên âm từ tiếng Khmer cổ, có ý kiến gắn với tên cây, tên rạch. Chưa có kết luận chắc chắn, nên người đọc chỉ cần biết đây là một trong những địa danh lâu đời của vùng.
Địa hình Cần Đước thấp, nhiều kênh rạch, chịu ảnh hưởng thuỷ triều. Phía bắc gần Bến Lức đất ngọt hơn, phía nam giáp sông lớn nước lợ, mùa khô có xâm nhập mặn.
Nhà trăm cột ở Long Hựu
Ở vùng cù lao Long Hựu, thuộc xã Long Hựu Đông cũ, có một ngôi nhà gỗ cổ được gọi là nhà trăm cột. Gọi vậy vì ngôi nhà dựng trên rất nhiều cột gỗ quý, theo lối nhà rường Nam Bộ pha nét kiến trúc miền Trung, chạm trổ công phu ở kèo, xuyên, bao lam.
Ngôi nhà được xây từ đầu thế kỷ 20, do một gia đình khá giả trong vùng đặt thợ giỏi làm. Theo thời gian, nhà được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật, thu hút học sinh, sinh viên kiến trúc và khách tham quan muốn xem một ngôi nhà cổ Nam Bộ còn khá nguyên vẹn.
Đến nhà trăm cột, nên ăn mặc lịch sự, hỏi trước khi chụp ảnh bên trong, không sờ vào các mảng chạm. Nhà gỗ cổ rất dễ hư hỏng vì ẩm và mối; sự cẩn thận của khách giúp di tích sống lâu hơn.
Đường vào Long Hựu phải qua sông hoặc qua cầu; nên hỏi đường trước, vì bản đồ trên điện thoại đôi khi dẫn qua đường nhỏ khó đi.
Gạo nàng thơm chợ Đào
Câu ca "Gạo nàng thơm chợ Đào" được nhiều người Nam Bộ thuộc. Chợ Đào là chợ ở vùng xã Mỹ Lệ cũ của Cần Đước, nơi có giống lúa nàng thơm cho hạt gạo dẻo, thơm, ngày xưa từng được đem tiến vua theo lời kể dân gian.
Giống lúa này cần đất, nước và cách chăm riêng, năng suất không cao bằng lúa thường. Vì vậy diện tích trồng có thời gian bị thu hẹp. Những năm gần đây, địa phương và nông dân cố gắng giữ giống, làm nhãn hiệu tập thể để bảo vệ tên gọi.
Người mua gạo nàng thơm chợ Đào nên hỏi rõ nơi trồng, vì tên gọi nổi tiếng nên dễ bị dùng cho gạo ở nơi khác. Gạo thật thường có hạt nhỏ, thon, mùi thơm nhẹ, cơm dẻo nhưng không nhão.
Gạo ngon cũng cần nấu đúng: vo nhẹ tay, ít nước hơn gạo thường một chút. Nhiều nhà ở Cần Đước vẫn nấu bằng nồi gang, nồi đất vào dịp Tết.
Lạp xưởng, bánh và những món quê
Lạp xưởng Cần Đước nổi tiếng trong vùng, được làm từ thịt heo, mỡ, rượu, đường, phơi nắng cho khô. Mùa cận Tết, nhiều lò lạp xưởng hoạt động hết công suất, những giàn phơi đỏ au dọc đường quê là cảnh quen.
Khi mua lạp xưởng làm quà, nên chọn cơ sở có nhãn mác, ngày sản xuất, bảo quản nơi khô mát hoặc tủ lạnh. Lạp xưởng làm thủ công không có chất bảo quản thì để được ít ngày hơn, cần chú ý hạn dùng.
Ngoài lạp xưởng, Cần Đước có bánh tét, bánh ú, các món cá, tôm từ sông nước lợ. Bữa cơm nhà thường có canh chua, cá kho, rau đồng. Mùa khô, có thêm các món từ con ba khía, con cua đồng ven sông.
Người Cần Đước đi làm ăn xa thường mang theo vài xâu lạp xưởng, bao gạo nhà trồng như một cách giữ vị quê.
Sông nước giáp cửa biển: làm ruộng, làm muối, nuôi tôm
Phía nam Cần Đước giáp sông Vàm Cỏ và vùng cửa Soài Rạp, nước lợ. Ở đây người dân trồng lúa một vụ trong mùa mưa, mùa khô nuôi tôm, cá nước lợ, có nơi làm muối. Mô hình lúa – tôm giúp tận dụng đất bị nhiễm mặn theo mùa.
Xâm nhập mặn là nỗi lo thường trực. Những năm khô hạn, nước mặn lên sâu, ruộng vườn thiếu nước ngọt, người dân phải trữ nước, đắp đập tạm. Kênh, cống ngăn mặn được xây thêm nhưng không giải quyết hết.
Quốc lộ 50 chạy qua Cần Đước, nối TP Hồ Chí Minh xuống Gò Công. Cầu Mỹ Lợi trên tuyến này vượt sông Vàm Cỏ, thay cho bến phà cũ, giúp đi lại giữa Long An cũ và Tiền Giang cũ dễ hơn nhiều.
Một số vùng gần quốc lộ 50 đã có khu, cụm công nghiệp, kéo theo nhà trọ, quán ăn; nhưng phần lớn Cần Đước vẫn là nông thôn sông nước.
Rạch Kiến, Rạch Cát và những ngã ba quen thuộc
Người Cần Đước định vị bằng những cái tên rạch, chợ, ngã ba: Rạch Kiến, chợ Kiến, Rạch Cát, chợ Đào, Long Hựu, Phước Đông. Những tên này vừa là địa danh hành chính cũ, vừa là chỗ hẹn hò, chỗ đón xe, chỗ họp chợ.
Ngã tư Rạch Kiến là một nút giao đông đúc phía bắc huyện, nơi có chợ, trường, cơ quan. Từ đây có đường đi Bến Lức, Tân Trụ, Cần Giuộc. Rạch Cát gắn với sông Rạch Cát chảy ra Vàm Cỏ, nơi ghe xuồng ra vào.
Khi hỏi đường ở Cần Đước, dùng tên chợ, tên rạch thường hiệu quả hơn tên xã mới. Người lớn tuổi có thể chưa quen tên đơn vị mới sau 2025, nhưng ai cũng biết chợ Kiến, chợ Đào ở đâu.
Các tuyến đường quê ở đây nhỏ, nhiều cầu nhỏ, đi xe máy là tiện nhất; ô tô lớn nên hỏi trước đường có vào được không.
Từ 1/7/2025: Cần Đước cũ là những xã của Tây Ninh
Nghị quyết 202/2025/QH15 hợp Long An với Tây Ninh thành tỉnh Tây Ninh mới. Cùng lúc, huyện Cần Đước giải thể theo việc bỏ cấp huyện; thị trấn Cần Đước và các xã cũ được gom thành những xã mới lớn hơn.
Theo cách đặt tên phổ biến của đợt sắp xếp, nhiều xã mới mang tên địa danh quen thuộc như tên thị trấn cũ hay tên chợ lớn. Tuy vậy, tên cụ thể và ranh giới mới của từng xã nên tra trên cổng dịch vụ công tỉnh Tây Ninh hoặc ứng dụng định danh điện tử, đừng đoán theo tên quen.
Người ở Cần Đước cũ làm hộ tịch, cư trú, chứng thực tại xã mới nơi mình ở. Giấy tờ đất đai, căn cước cấp trước vẫn có giá trị; khi có giao dịch, văn phòng đăng ký đất đai sẽ hướng dẫn cập nhật địa danh.
Khi ghi địa chỉ, có thể viết "xã …, tỉnh Tây Ninh (trước thuộc huyện Cần Đước, tỉnh Long An)" cho người ở xa dễ hiểu.
Đi Cần Đước một ngày: gợi ý cho người ở TP Hồ Chí Minh
Từ TP Hồ Chí Minh, đi theo quốc lộ 50 qua Cần Giuộc là tới Cần Đước, hoặc đi quốc lộ 1 tới Bến Lức rồi rẽ xuống. Quãng đường không dài, đi về trong ngày được nếu xuất phát sớm.
Một lịch trình nhẹ nhàng: buổi sáng ghé nhà trăm cột ở Long Hựu, trưa ăn cơm quê với cá, canh chua, chiều ghé chợ mua lạp xưởng, gạo rồi về. Mùa lúa chín, đi đường quê qua ruộng vàng cũng là một trải nghiệm.
Nên mang nước, nón, vì đường quê nắng, ít bóng mát. Tránh về muộn vào giờ cao điểm chiều trên quốc lộ 50, đoạn gần TP Hồ Chí Minh rất đông.
Nếu đi nhóm đông, nên hẹn trước với nơi tham quan, nhất là nhà trăm cột, vì đây vẫn là nhà có người trông coi, không phải khu du lịch mở cửa suốt ngày. Đi lẻ bằng xe máy thì linh hoạt hơn, có thể rẽ vào chợ Kiến, chợ Đào hay dừng ở bến sông tuỳ hứng.
Người Cần Đước đi xa và những mối dây với quê
Gần TP Hồ Chí Minh nên Cần Đước có rất nhiều người đi làm ăn ở thành phố từ sớm: buôn bán ở Chợ Lớn, làm thợ, làm công chức, mở xưởng. Nhiều gia đình có nhà ở Sài Gòn mà vẫn giữ nhà thờ họ, mồ mả ông bà dưới quê, Tết và ngày giỗ về đông đủ.
Những mối dây ấy giải thích vì sao các món quê như lạp xưởng, bánh tét, gạo nàng thơm đi theo người Cần Đước lên thành phố, rồi được biết tới rộng hơn. Người bán lạp xưởng, gạo ở Chợ Lớn nhiều khi chính là người Cần Đước.
Với người quê Cần Đước đang ở xa, điều cần chú ý sau năm 2025 là giấy tờ đất đai, mồ mả, nhà thờ họ ở quê giờ thuộc xã mới của tỉnh Tây Ninh. Khi về làm thủ tục thừa kế, sang tên hay xin giấy xác nhận, hãy hỏi đúng xã mới, mang theo giấy tờ cũ để đối chiếu, và dành thời gian vì hồ sơ đất ở vùng ven thường nhiều lớp lịch sử.
Các họ tộc lâu đời ở đây thường giữ gia phả, sổ giỗ ghi địa danh theo từng thời kỳ: tổng, làng thời Nguyễn, quận thời Pháp, huyện thời sau. Đọc gia phả, đối chiếu với các mốc trong bài này giúp hiểu ông bà mình từng sống ở đơn vị hành chính nào.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cần Đước nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Cần Đước cũ thuộc tỉnh Tây Ninh mới, gồm Long An cũ và Tây Ninh cũ. Huyện không còn; thị trấn Cần Đước và các xã cũ được sắp xếp thành những xã mới trực thuộc tỉnh.
Nhà trăm cột ở đâu?
Nhà trăm cột nằm ở vùng cù lao Long Hựu, thuộc xã Long Hựu Đông cũ của huyện Cần Đước, nay thuộc tỉnh Tây Ninh. Đây là ngôi nhà gỗ cổ đầu thế kỷ 20 dựng trên rất nhiều cột gỗ, được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật.
Gạo nàng thơm chợ Đào trồng ở đâu?
Gạo nàng thơm chợ Đào gắn với vùng chợ Đào, xã Mỹ Lệ cũ của Cần Đước. Tên gọi nổi tiếng nên dễ bị dùng cho gạo nơi khác; khi mua nên hỏi rõ nơi trồng, chọn sản phẩm có nhãn hiệu, nguồn gốc rõ ràng.
Từ Cần Đước sang Gò Công đi đường nào?
Đi theo quốc lộ 50 qua cầu Mỹ Lợi vượt sông Vàm Cỏ sang vùng Gò Công của Tiền Giang cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Cầu thay cho bến phà cũ nên đi lại nhanh hơn trước nhiều.
Lạp xưởng Cần Đước để được bao lâu?
Tuỳ cách làm và bảo quản. Lạp xưởng có nhãn mác thường ghi hạn dùng rõ; loại làm thủ công không chất bảo quản để được ít ngày hơn, nên cất tủ lạnh và dùng sớm. Luôn đọc nhãn và hỏi người bán.