Huyện Cẩm Xuyên là đơn vị cấp huyện nằm ngay phía nam thành phố Hà Tĩnh, giữa đồi núi phía tây và biển phía đông, ngay trước 1/7/2025. Huyện có hai thị trấn là Cẩm Xuyên (huyện lỵ) và Thiên Cầm, cùng nhiều xã. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Cẩm Xuyên cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Hà Tĩnh, tỉnh không sáp nhập.
Người ngoài biết Cẩm Xuyên chủ yếu qua biển Thiên Cầm. Người Hà Tĩnh thì nhớ thêm hồ Kẻ Gỗ, cửa Nhượng, những cánh đồng lúa ven quốc lộ và làng quê của Tổng Bí thư Hà Huy Tập. Bài này đi qua lịch sử tên huyện, vùng biển, vùng hồ, nghề nghiệp và cách ghi địa chỉ sau sắp xếp.
Từ Hoa Xuyên đến Cẩm Xuyên
Dưới thời Nguyễn, huyện có tên Hoa Xuyên. Tên Cẩm Xuyên được dùng từ thời vua Thiệu Trị, cùng đợt huyện Kỳ Hoa đổi thành Kỳ Anh, theo cách giải thích phổ biến là để kiêng chữ Hoa trùng tên húy. Từ đó tên Cẩm Xuyên giữ ổn định cho tới ngày bỏ cấp huyện năm 2025.
Cẩm Xuyên giáp thành phố Hà Tĩnh và huyện Thạch Hà ở phía bắc, huyện Kỳ Anh ở phía nam, huyện Hương Khê ở phía tây, và biển ở phía đông. Quốc lộ 1 chạy dọc huyện, đi qua thị trấn Cẩm Xuyên. Từ thị trấn ra thành phố Hà Tĩnh chỉ một quãng ngắn, nên nhiều người Cẩm Xuyên đi làm trong phố hằng ngày.
Thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, Cẩm Xuyên là một huyện của tỉnh lớn, giấy tờ ghi tỉnh Nghệ Tĩnh. Khi tái lập Hà Tĩnh năm 1991, huyện trở về tỉnh cũ với ranh giới về cơ bản không đổi. Trong các đợt sắp xếp xã 2019–2021, một số xã nhỏ của Cẩm Xuyên được gộp lại.
Thị trấn Thiên Cầm được lập để phát triển du lịch biển, trên nền một phần các xã ven biển cũ. Huyện vì thế có hai thị trấn, một là trung tâm hành chính trên quốc lộ, một là trung tâm du lịch ngoài biển.
Biển Thiên Cầm và truyền thuyết tiếng đàn
Biển Thiên Cầm là một bãi cát dài, nước trong, có núi Thiên Cầm nhô ra ở một đầu bãi. Tên Thiên Cầm nghĩa là đàn trời; truyện kể rằng gió thổi qua rừng thông, vách đá trên núi tạo nên âm thanh như tiếng đàn. Đây là truyền thuyết địa phương, không phải điều có thể kiểm chứng, nhưng nó gắn với tên gọi từ lâu.
Trên núi Thiên Cầm có chùa Cầm Sơn, một điểm di tích quen của người địa phương. Từ trên núi nhìn xuống thấy toàn bãi biển và các làng chài hai bên. Đường lên núi không dài, nhưng nên đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng.
Mùa du lịch của Thiên Cầm là mùa hè, từ khoảng tháng năm đến tháng tám. Khách chủ yếu là người Hà Tĩnh, Nghệ An và các tỉnh lân cận, đi trong ngày hoặc ở lại một hai đêm. Ngoài mùa hè, biển vắng, nhiều nhà hàng đóng cửa, thích hợp cho người muốn yên tĩnh.
Hải sản ở đây là hàng ngư dân đánh bắt gần bờ: cá, mực, ghẹ, ốc. Giá cả thay đổi theo mùa và theo con nước, nên hỏi giá trước khi gọi món. Người địa phương thường chỉ cho nhau các quán gần chợ cá, nơi hàng tươi và giá dễ chịu hơn quán ven bãi.
Hồ Kẻ Gỗ và vùng đồi phía tây
Hồ Kẻ Gỗ là hồ chứa thủy lợi lớn ở phía tây huyện, xây dựng từ những năm 1970 bằng sức lao động của rất nhiều người dân Nghệ Tĩnh thời đó. Hồ cung cấp nước tưới cho đồng ruộng của Cẩm Xuyên, Thạch Hà và vùng lân cận, giúp nhiều cánh đồng trước kia chỉ làm được một vụ nay làm được hai vụ.
Quanh hồ là đồi rừng, một phần thuộc khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ, trải sang cả các huyện lân cận. Đây là nơi có rừng tự nhiên vùng thấp, nhiều loài chim và động vật hoang dã. Vào rừng bảo tồn cần tuân theo quy định của ban quản lý, không tự ý săn bắt, chặt cây.
Người lớn tuổi ở Cẩm Xuyên còn nhớ thời đi đắp đập Kẻ Gỗ: mang cơm nắm, ngủ lán, gánh đất bằng quang gánh. Câu chuyện đó là một phần ký ức của cả vùng, thường được kể lại trong các dịp gặp mặt người cũ.
Vùng đồi phía tây huyện trồng keo, thông, cây ăn quả, chăn nuôi bò. Đường từ thị trấn lên hồ không xa, cuối tuần có người lên câu cá, cắm trại. Mùa mưa lũ cần chú ý thông báo xả nước của hồ nếu ở vùng hạ du.
Cửa Nhượng, làng chài và nghề biển
Cửa Nhượng là cửa sông ra biển của Cẩm Xuyên, nơi tàu thuyền đánh cá ra vào. Làng chài quanh cửa lạch có truyền thống đánh bắt lâu đời. Sáng sớm, thuyền về, cá được bán ngay ở bến, phần còn lại làm nước mắm, phơi khô.
Nước mắm, ruốc, cá khô là những sản phẩm quen của các làng biển Cẩm Xuyên. Nhiều nhà vẫn làm theo cách truyền thống: muối cá trong chum, phơi nắng nhiều tháng. Người đi xa hay mang một chai nước mắm quê làm quà.
Nghề biển ở đây chịu ảnh hưởng nặng của bão, gió mùa đông bắc và biến động nguồn lợi. Nhiều thanh niên làng chài đi làm thuyền viên tàu xa bờ, làm công nhân ở Vũng Áng hoặc đi lao động nước ngoài. Làng chài vì thế có nhiều nhà mới xây nhưng vắng người trẻ.
Dịp đầu năm, một số làng biển tổ chức lễ cầu ngư, cúng tế ở đình, miếu ven biển với các nghi thức truyền thống. Đây là sinh hoạt văn hóa cộng đồng của làng chài, thu hút cả người đi xa trở về.
Đồng lúa, làng quê và quê hương Hà Huy Tập
Dọc quốc lộ 1 và phía đông huyện là đồng lúa rộng, nhờ nước hồ Kẻ Gỗ và các công trình thủy lợi. Ngoài lúa, Cẩm Xuyên trồng lạc, khoai, rau màu trên đất cát pha, nuôi trồng thủy sản ở vùng trũng ven biển.
Xã Cẩm Hưng của huyện là quê của Hà Huy Tập, Tổng Bí thư giai đoạn cuối những năm 1930. Tại quê ông có khu lưu niệm, là điểm di tích lịch sử của tỉnh. Tên ông được đặt cho một phường ở thành phố Hà Tĩnh và nhiều con đường trong cả nước.
Cẩm Xuyên cũng có nhiều đình, chùa, nhà thờ họ cổ, nơi lưu giữ gia phả và sinh hoạt của các dòng họ. Mỗi làng có ngày giỗ tổ, ngày hội riêng, thường vào dịp đầu xuân. Người con xa quê hay về đúng các dịp này.
Món ăn quen có cháo canh cá, bánh đúc, bánh mướt, nhút, cá kho tương. Người Cẩm Xuyên ăn mặn, đậm, cay hơn khẩu vị miền Bắc, đúng kiểu xứ Nghệ. Khách lạ nên thử cháo canh cá đồng buổi sáng ở chợ thị trấn.
Đi lại và vị trí giữa thành phố với Kỳ Anh
Quốc lộ 1 là trục chính của Cẩm Xuyên, chạy qua thị trấn Cẩm Xuyên rồi xuôi về Kỳ Anh. Từ thị trấn, các tuyến tỉnh lộ và đường huyện tỏa ra biển Thiên Cầm, Cửa Nhượng ở phía đông và lên hồ Kẻ Gỗ ở phía tây. Đường ra biển những năm gần đây được làm rộng, mùa hè xe từ thành phố xuống khá đông vào cuối tuần.
Vì nằm sát thành phố Hà Tĩnh, Cẩm Xuyên ngày càng giống vùng ven đô: đất dọc quốc lộ phía bắc huyện lên giá, nhiều khu dân cư mới, cửa hàng, xưởng nhỏ. Học sinh, công nhân đi lại giữa huyện và thành phố bằng xe máy, xe buýt.
Phía nam huyện nối với thị xã Kỳ Anh, nơi có khu kinh tế Vũng Áng. Một bộ phận người Cẩm Xuyên đi làm ở Vũng Áng theo ca, sáng đi tối về. Xe đưa đón công nhân chạy dọc quốc lộ vào giờ đổi ca là hình ảnh quen.
Cẩm Xuyên không có ga đường sắt Bắc Nam, vì tuyến đường sắt chạy phía tây qua Hương Khê. Người đi tàu về Cẩm Xuyên thường xuống ga Vinh hoặc ga Hương Phố rồi đi tiếp bằng xe. Sân bay gần nhất là sân bay Vinh.
Đọc tên xã Cẩm Xuyên trên giấy tờ cũ
Phần lớn xã của Cẩm Xuyên mang chữ Cẩm đứng đầu: Cẩm Hưng, Cẩm Nhượng, Cẩm Lĩnh, Cẩm Thành, Cẩm Quan, Cẩm Mỹ và nhiều tên khác. Chỉ cần thấy chữ Cẩm ở đầu tên xã trên một giấy tờ của Hà Tĩnh, khả năng cao đó là quê Cẩm Xuyên. Cách đặt tên này hình thành sau năm 1945, khi các xã được đặt lại tên theo huyện.
Trước năm 1945, tên làng, tên tổng ở đây khác hẳn. Gia phả các dòng họ thường ghi làng, tổng thời Nguyễn, không có chữ Cẩm. Muốn nối tên làng cổ với tên xã thời nay, cần hỏi người già trong họ hoặc tra tài liệu địa chí.
Đợt sắp xếp xã 2019–2021 gộp một số xã của Cẩm Xuyên, có xã giữ một tên cũ, có xã mang tên mới. Vì thế cùng một thôn có thể có ba cách ghi xã trong ba giai đoạn: tên thời trước 2019, tên sau gộp xã, và tên xã mới sau 7/2025.
Khi làm hồ sơ đất, hộ tịch, cách an toàn là mang đủ giấy tờ của các thời kỳ để cán bộ đối chiếu. Nếu thiếu, có thể đề nghị ủy ban xã mới xác nhận địa chỉ cũ thuộc địa bàn của mình.
Nay thuộc đâu và ghi địa chỉ sau 1/7/2025
Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15, nên Cẩm Xuyên cũ vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Từ 1/7/2025, huyện Cẩm Xuyên không còn là đơn vị hành chính; hai thị trấn và các xã cũ được gộp thành một số xã mới, ít hơn nhiều so với trước.
Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ của Cẩm Xuyên vì chưa đối chiếu đủ chắc. Danh sách chính thức có ở ủy ban xã nơi bạn cư trú và trên cổng thông tin của tỉnh, đó là nguồn nên dùng khi làm thủ tục.
Giấy tờ cấp từ 1976 đến 1991 ghi tỉnh Nghệ Tĩnh; trước khi lập thị trấn Thiên Cầm, vùng biển ghi tên các xã ven biển cũ. Từ 1991 đến hết tháng sáu 2025 ghi huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh. Các giấy tờ này vẫn hợp lệ theo thời điểm cấp.
Gửi hàng về Cẩm Xuyên, ghi tên xã mới và tỉnh Hà Tĩnh, kèm tên cũ trong ngoặc như “trước là thị trấn Thiên Cầm, huyện Cẩm Xuyên”. Người giao hàng địa phương vẫn quen định vị theo tên thị trấn và tên xã cũ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Cẩm Xuyên nay thuộc tỉnh nào?
Cẩm Xuyên vẫn thuộc tỉnh Hà Tĩnh, vì Hà Tĩnh không sáp nhập theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Từ 1/7/2025 huyện không còn là đơn vị hành chính, các thị trấn và xã cũ được gộp thành các xã mới.
Cẩm Xuyên trước đây có tên gì?
Thời Nguyễn, huyện mang tên Hoa Xuyên. Tên Cẩm Xuyên dùng từ thời Thiệu Trị, cùng đợt Kỳ Hoa đổi thành Kỳ Anh, theo cách giải thích phổ biến là kiêng chữ Hoa trùng tên húy trong hoàng tộc.
Biển Thiên Cầm thuộc huyện nào?
Biển Thiên Cầm thuộc thị trấn Thiên Cầm, huyện Cẩm Xuyên trước 1/7/2025. Bãi biển nằm dưới chân núi Thiên Cầm, có chùa Cầm Sơn trên núi, là điểm tắm biển quen của người Hà Tĩnh và Nghệ An.
Hồ Kẻ Gỗ có từ bao giờ?
Hồ Kẻ Gỗ là hồ chứa thủy lợi xây dựng từ những năm 1970, thời tỉnh Nghệ Tĩnh, với sức lao động của rất nhiều người dân. Hồ cấp nước tưới cho Cẩm Xuyên, Thạch Hà và vùng lân cận.
Quê Hà Huy Tập ở đâu?
Hà Huy Tập quê ở xã Cẩm Hưng, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh. Tại quê ông có khu lưu niệm là di tích lịch sử của tỉnh; tên ông được đặt cho một phường của thành phố Hà Tĩnh cũ.
Mùa nào nên đi biển Thiên Cầm?
Mùa hè, khoảng tháng năm đến tháng tám, là mùa tắm biển chính, dịch vụ mở đủ. Mùa thu có bão, mùa đông gió lạnh và biển động, nhiều quán đóng cửa, chỉ hợp với người muốn tìm chỗ yên tĩnh.