Cẩm Khê là huyện của tỉnh Phú Thọ cũ nằm ở bờ phải sông Thao, đối diện vùng thị xã Phú Thọ và Thanh Ba, huyện lỵ là thị trấn Sông Thao. Trong thời tỉnh Vĩnh Phú, đất Cẩm Khê nằm trong huyện mang tên Sông Thao; năm 1999 lấy lại tên Cẩm Khê. Từ 1/7/2025, khi bỏ cấp huyện, địa bàn huyện cũ nay là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới.
Cẩm Khê không nổi tiếng như Đoan Hùng với bưởi hay Hạ Hòa với đầm Ao Châu, nhưng là kiểu huyện trung du rất điển hình: ruộng trũng ven sông, đồi thấp trồng chè và cây lâm nghiệp, làng xóm dày đặc. Bài này nói về tên gọi, địa hình, nghề sống và những điều nên biết khi tra địa chỉ cũ.
Tên Cẩm Khê và cái tên Sông Thao
Cẩm Khê là tên cũ, có từ thời phong kiến khi vùng này đã là một huyện ven sông Thao. Chữ "khê" chỉ khe suối, gợi địa hình nhiều suối nhỏ từ đồi chảy xuống ruộng trũng. Người địa phương tự hào về tên huyện, coi đó là dấu nối với các làng cổ đã có mặt bên sông Thao từ lâu đời.
Trong thời tỉnh Vĩnh Phú, các huyện của Phú Thọ cũ bị gộp lại thành những đơn vị lớn hơn. Đất Cẩm Khê khi ấy nằm trong huyện Sông Thao. Năm 1999, sau khi tỉnh Phú Thọ được tái lập, huyện Sông Thao lấy lại tên Cẩm Khê. Cái tên Sông Thao không mất hẳn mà được giữ cho thị trấn huyện lỵ, nên trước 7/2025 người ta nói "thị trấn Sông Thao, huyện Cẩm Khê".
Điều này gây không ít nhầm lẫn. Người đọc giấy tờ cũ thấy "huyện Sông Thao" thường tưởng là một huyện khác, hoặc tưởng là tên con sông. Thực ra đó là tên của Cẩm Khê trong một giai đoạn. Ai có giấy khai sinh ghi huyện Sông Thao, tỉnh Vĩnh Phú thì quê ở Cẩm Khê, và nên đối chiếu thêm tên xã để biết chính xác làng nào.
Ruộng trũng ven sông Thao
Phần phía đông Cẩm Khê là dải đất thấp ven sông Thao. Ở đây có nhiều ruộng trũng, mùa mưa ngập nước lâu, chỉ cấy được một vụ lúa hoặc phải chọn giống chịu ngập. Nhiều năm trước, những cánh đồng này là nỗi lo của người nông dân, vì lũ sông Thao về bất ngờ có thể cuốn mất cả vụ.
Dần dần, người Cẩm Khê học cách sống với ruộng trũng. Một số nơi chuyển sang mô hình một vụ lúa, một vụ cá: mùa khô cấy lúa, mùa mưa thả cá trên chính cánh ruộng ngập. Có nơi đào ao, đắp bờ, kết hợp nuôi cá với trồng cây ăn quả trên bờ. Cách làm này giúp đất không bỏ không trong mùa nước và giảm rủi ro khi lũ về.
Người đi qua vùng ruộng trũng vào mùa nước sẽ thấy cảnh mênh mông, những chiếc thuyền nhỏ đi thăm lưới, những túp lều canh cá giữa đồng. Đây là cảnh rất khác với hình dung "đồi chè, rừng cọ" quen thuộc của Phú Thọ, và là một phần ít được kể đến của vùng trung du.
Đồi thấp phía tây và nghề rừng, nghề chè
Càng đi về phía tây, xa sông Thao, địa hình Cẩm Khê càng cao dần thành đồi thấp. Đây là vùng trồng chè, trồng keo, bạch đàn và các cây lâm nghiệp khác. Nhiều hộ có vài sào chè quanh nhà, hái búp bán cho cơ sở chế biến hoặc tự sao để uống và bán lẻ.
Cây keo, cây bạch đàn trên đồi là nguồn thu đáng kể của nhiều gia đình. Gỗ keo được bán cho các xưởng chế biến, làm ván ép, làm nguyên liệu giấy. Khi đi qua những đồi vừa khai thác, người ta thấy đất trống đỏ, rồi chỉ một hai năm sau lại xanh màu cây mới. Nhịp trồng và khai thác ấy đã thành quen thuộc với vùng đồi trung du.
Ở một số xã phía tây giáp Yên Lập, người Mường sống xen với người Kinh. Ở những nơi này, nhà sàn, nhà đất nằm cạnh nhau, ngôn ngữ và tập quán đan xen. Người lạ đến nên hỏi trước khi vào nhà, khi chụp ảnh, nhất là trong những dịp lễ của gia đình.
Làng cổ, đình và lễ hội
Làng dày đặc ven sông. Các làng ven sông Thao ở Cẩm Khê có lịch sử lâu đời, nhiều làng có đình, đền, miếu thờ thành hoàng là các nhân vật gắn với thời Hùng Vương hoặc các vị có công với làng. Mỗi làng giữ một sự tích, một ngày lễ riêng.
Đình làng là nơi họp việc làng. Ngoài việc thờ cúng, đình xưa là nơi bàn việc chung, xử việc làng, tổ chức hội. Ngày nay nhiều đình được tu sửa, vẫn là chỗ tổ chức lễ hội đầu xuân và các buổi sinh hoạt cộng đồng.
Lễ hội đầu năm. Tháng Giêng, tháng Hai âm lịch là mùa hội. Các làng tổ chức rước, tế lễ, các trò vui dân gian như kéo co, vật, đánh đu. Người ngoài đến dự nên hỏi ban tổ chức về những phần nghi lễ không nên chen vào.
Nghề phụ trong làng. Bên cạnh nông nghiệp, một số làng có nghề đan lát, làm hàng tre nứa, nấu rượu, làm bánh. Phần lớn là nghề gia đình, quy mô nhỏ, bán ở chợ quê và các chợ thị trấn.
Đi lại và vị trí của Cẩm Khê
Cẩm Khê giáp Hạ Hòa ở phía bắc, Yên Lập ở phía tây, Tam Nông ở phía nam; bên kia sông Thao về phía đông là Thanh Ba và thị xã Phú Thọ. Từ Việt Trì đi Cẩm Khê có thể theo các đường ven sông Thao, qua cầu sang bờ phải. Đường tỉnh nối các xã và thị trấn Sông Thao với các huyện lân cận; đường xã nhiều đoạn nhỏ, quanh co qua đồi.
Người lần đầu đến Cẩm Khê nên dùng bản đồ số, nhưng vẫn hỏi người địa phương ở các ngã ba, vì tên đường nông thôn ít khi có trên ứng dụng. Mùa mưa, một số đoạn đường ven ruộng trũng có thể ngập hoặc lầy, đi xe máy cần cẩn thận. Mùa khô, đường đồi bụi đỏ, nên có khẩu trang và kính.
Thị trấn Sông Thao là nơi tập trung chợ, trường học, trạm y tế của huyện cũ. Sau 7/2025, các cơ quan cấp xã mới đặt trụ sở theo quyết định của tỉnh; người dân nên hỏi trực tiếp xã mới về chỗ làm thủ tục thay vì đến trụ sở huyện cũ.
Cẩm Khê sau 1/7/2025: ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, huyện Cẩm Khê không còn. Các xã và thị trấn cũ được gộp lại thành một số xã lớn hơn thuộc tỉnh Phú Thọ mới. Tên các xã mới và phạm vi của từng xã cần tra theo danh mục đơn vị hành chính đã công bố, vì một xã mới có thể gồm ba, bốn xã cũ.
Người có giấy tờ ghi "xã X, huyện Cẩm Khê" nên tìm xã X nay thuộc xã mới nào, rồi ghi nơi thường trú theo địa chỉ mới mà công an xã đã cập nhật. Quê quán vẫn ghi như giấy khai sinh, kể cả khi giấy ghi huyện Sông Thao, tỉnh Vĩnh Phú. Giấy tờ cũ vẫn còn giá trị, không phải đổi chỉ vì địa danh thay đổi.
Với người đi xa nhớ quê, Cẩm Khê vẫn là Cẩm Khê. Người ta vẫn nói về ruộng trũng Cẩm Khê, chợ Sông Thao, đồi chè phía tây như trước. Tên hành chính thay đổi, nhưng những con đường, cánh đồng và làng xóm vẫn ở nguyên chỗ cũ.
Cẩm Khê trong vùng trung du Phú Thọ
Nhìn trên bản đồ tỉnh cũ, Cẩm Khê là cái cầu giữa vùng đồng bằng ven sông và vùng núi phía tây. Phía đông là sông Thao với những cánh đồng thấp, phía tây là đồi núi dần cao lên về phía Yên Lập. Kiểu địa hình nửa đồng nửa đồi này tạo ra một nếp sống pha trộn: nhà nào cũng có ít ruộng, ít đồi, ít ao, và mỗi mùa làm một việc khác nhau.
Vì có cả ruộng, đồi và sông, Cẩm Khê ít khi phụ thuộc vào một loại cây duy nhất. Năm nào lúa mất vì lũ thì còn chè, còn keo; năm nào giá chè xuống thì còn cá, còn lợn gà. Người già ở đây hay nói đất Cẩm Khê không giàu nhưng ít khi để người ta đói, ý nói sự đa dạng của nghề nông đã giúp nhiều thế hệ vượt qua những năm khó.
Khi tỉnh Phú Thọ mở rộng, Cẩm Khê không còn là vùng xa trung tâm như nhiều người nghĩ. Từ đây sang Tam Nông, qua Thanh Thủy là đã tới vùng sông Đà giáp Hà Nội; về Việt Trì cũng không quá xa. Các tuyến đường mới và cầu qua sông Thao đang dần rút ngắn khoảng cách giữa Cẩm Khê với các vùng còn lại của tỉnh.
Những điều nên biết khi về Cẩm Khê lần đầu
Với người đi thăm họ hàng, đi tìm hiểu quê gốc hay đi làm việc ở Cẩm Khê cũ, vài điều dưới đây giúp chuyến đi suôn sẻ hơn:
- Hỏi rõ tên xã cũ và tên thôn, xóm. Sau 7/2025 tên xã mới có thể khác hẳn, nhưng người địa phương vẫn nhận đường theo tên thôn, tên xã cũ.
- Đường vào nhiều xóm nhỏ, hẹp, quanh co qua đồi. Đi ô tô lớn nên hỏi trước chỗ đỗ, tránh đi sâu vào ngõ rồi không quay đầu được.
- Mùa nước, vùng ruộng trũng có thể ngập tràn ra đường đồng; đừng cố đi qua đoạn nước chảy xiết, nhất là ban đêm.
- Chợ quê họp theo phiên ở một số nơi; muốn mua cá đồng, gà đồi, chè địa phương thì nên đi chợ sáng sớm.
- Khi đến đình, đền vào ngày lễ, ăn mặc kín đáo, hỏi người trông đền nơi được thắp hương, nơi được chụp ảnh.
- Muốn tra gia phả, mộ tổ, nên hỏi người trưởng họ hoặc người cao tuổi trong thôn; họ thường nhớ rõ hơn mọi giấy tờ.
Những lưu ý này đúng với hầu hết các huyện trung du của Phú Thọ cũ, nhưng ở Cẩm Khê, với ruộng trũng và đường đồi đan xen, chúng càng có ích. Người địa phương nhìn chung hiếu khách, sẵn lòng chỉ đường nếu được hỏi lịch sự.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Sông Thao là huyện nào?
Huyện Sông Thao là tên của đất Cẩm Khê trong thời tỉnh Vĩnh Phú. Năm 1999, sau khi tái lập tỉnh Phú Thọ, huyện lấy lại tên Cẩm Khê, còn tên Sông Thao giữ cho thị trấn huyện lỵ. Giấy tờ ghi huyện Sông Thao nghĩa là quê ở Cẩm Khê.
Huyện lỵ Cẩm Khê ở đâu?
Trước 7/2025, huyện lỵ Cẩm Khê là thị trấn Sông Thao. Đây là nơi tập trung chợ, trường học, trạm y tế và các cơ quan cấp huyện cũ. Sau khi bỏ cấp huyện, thị trấn cũ nằm trong một xã mới của tỉnh Phú Thọ.
Cẩm Khê cũ nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Cẩm Khê cũ là một số xã thuộc tỉnh Phú Thọ mới, hợp từ Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Tên từng xã mới nên tra theo bảng đối chiếu tên xã cũ của tỉnh.
Vì sao Cẩm Khê có nhiều ruộng trũng?
Phần phía đông Cẩm Khê là dải đất thấp ven sông Thao, mùa mưa ngập lâu. Người dân thích nghi bằng cách trồng giống lúa chịu ngập, chuyển sang mô hình một vụ lúa một vụ cá, hoặc đào ao nuôi cá kết hợp vườn cây.
Cẩm Khê giáp những huyện nào?
Cẩm Khê giáp Hạ Hòa ở phía bắc, Yên Lập ở phía tây, Tam Nông ở phía nam; bên kia sông Thao về phía đông là Thanh Ba và thị xã Phú Thọ. Tất cả đều là huyện cũ của tỉnh Phú Thọ trước 7/2025.
Đến Cẩm Khê mùa nào đẹp?
Mùa nước khoảng hè thu cho cảnh ruộng trũng mênh mông, thuyền đi thăm lưới. Mùa xuân có lễ hội làng. Mùa khô đi đường đồi dễ hơn nhưng bụi. Nên hỏi người địa phương về đường đi trước khi vào các xóm xa.