Huyện Bù Gia Mập ở cực bắc tỉnh Bình Phước cũ được thành lập năm 2009, khi huyện Phước Long chia thành thị xã Phước Long và huyện Bù Gia Mập. Năm 2015, phần phía nam của huyện lại tách ra lập huyện Phú Riềng. Từ 1/7/2025, địa bàn Bù Gia Mập cũ thuộc các xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Bù Gia Mập là vùng của rừng: khu rừng quốc gia lớn nhất của Bình Phước cũ, những dải rừng phòng hộ dọc biên giới, và những vườn điều phủ kín đồi. Bài viết giúp nắm lại lịch sử hình thành huyện, vị trí, rừng quốc gia, kinh tế và chuyện địa chỉ sau ngày sáp nhập.
Một huyện mới, hai lần chia
Trước năm 2009, vùng Bù Gia Mập thuộc huyện Phước Long. Huyện Phước Long cũ rất rộng, trung tâm ở vùng núi Bà Rá, phần phía bắc là rừng và các xã thưa dân, đi lại khó khăn. Người ở vùng xa phải đi cả buổi mới về tới huyện.
Năm 2009, cùng với việc lập thị xã Phước Long, Chính phủ thành lập huyện Bù Gia Mập trên phần đất nông thôn còn lại của huyện Phước Long. Huyện mới phải xây dựng trung tâm hành chính gần như từ đầu, trụ sở, trường học, bệnh viện lần lượt mọc lên giữa vùng vườn điều.
Năm 2015, phần phía nam của Bù Gia Mập, vùng Phú Riềng với các nông trường cao su lớn, được tách ra lập huyện Phú Riềng. Bù Gia Mập từ đó chỉ còn phần phía bắc, chủ yếu là vùng biên giới và rừng.
Vì hai lần chia trong vòng sáu năm, giấy tờ của người dân vùng này có thể ghi huyện Phước Long, huyện Bù Gia Mập hoặc huyện Phú Riềng tùy năm cấp. Khi đối chiếu hồ sơ cần chú ý mốc 2009 và 2015.
Vị trí: góc bắc của Bình Phước cũ
Bù Gia Mập nằm ở góc tây bắc – đông bắc của Bình Phước cũ, phía bắc giáp Campuchia, phía đông giáp vùng Đắk Nông cũ, phía nam giáp Phước Long, Phú Riềng, Bù Đăng, phía tây giáp Bù Đốp và Lộc Ninh. Đây là huyện rộng và dân cư thưa so với mặt bằng chung của tỉnh.
Địa hình là đồi núi thấp, cao dần về phía đông bắc giáp cao nguyên. Nhiều suối nhỏ bắt nguồn từ rừng chảy về sông Bé và các nhánh sông biên giới. Đất đỏ bazan ở nhiều nơi rất màu mỡ, thích hợp cây điều, cao su, tiêu.
Trên biên giới có cửa khẩu Hoàng Diệu, nối với tỉnh Mondulkiri của Campuchia. Cửa khẩu này nhỏ hơn Hoa Lư ở Lộc Ninh, chủ yếu phục vụ giao thương, đi lại của cư dân vùng biên và hàng nông sản.
Đường biên giới qua Bù Gia Mập có các đồn biên phòng và cột mốc. Người dân, khách đến vùng này cần tuân thủ quy định khu vực biên giới, khai báo khi lưu lại qua đêm.
Vườn quốc gia Bù Gia Mập
Vườn quốc gia Bù Gia Mập là khu rừng đặc dụng lớn nhất của Bình Phước cũ, nằm sát biên giới với Campuchia và giáp vùng Đắk Nông cũ. Khu rừng được nâng cấp từ khu bảo tồn thiên nhiên lên vườn quốc gia vào đầu những năm 2000.
Rừng có nhiều kiểu thảm thực vật: rừng kín thường xanh, rừng nửa rụng lá, rừng tre nứa, cùng hệ động vật phong phú, nhiều loài thuộc diện cần bảo vệ. Các nhà khoa học vẫn đến đây khảo sát, ghi nhận các loài chim, bò sát, côn trùng.
Vườn có một số tuyến tham quan, nhà nghỉ cho khách đi theo đoàn. Muốn vào rừng, cần liên hệ ban quản lý vườn trước, đi cùng người hướng dẫn, mang giày tốt, áo dài tay, thuốc chống côn trùng. Mùa mưa có vắt, đường trơn.
Tuyệt đối không săn bắt, mua bán động vật hoang dã, không chặt cây, không đốt lửa trong rừng mùa khô. Rừng ở đây là nguồn nước cho cả vùng, mất rừng thì suối cạn, đất đồi xói mòn.
Người Xtiêng, Mnông và cộng đồng di dân
Bù Gia Mập là nơi có nhiều sóc của người Xtiêng, người Mnông, sống ven suối, làm rẫy, giữ các lễ hội như mừng lúa mới, cúng thần rừng, cúng bến nước. Nhạc cụ chiêng, ché rượu cần, gùi đan vẫn có mặt trong nhiều gia đình.
Từ thập niên 1990, nhiều người Tày, Nùng, Dao từ phía Bắc và người Kinh từ khắp nơi đến Bù Gia Mập mua đất, trồng điều, cao su. Các thôn mới hình thành, có thôn gần như toàn người cùng quê, giữ nguyên tiếng nói, phong tục quê cũ.
Sự đan xen này mang lại đời sống văn hoá đa dạng nhưng cũng tạo áp lực về đất đai, rừng. Có giai đoạn tình trạng phá rừng làm rẫy diễn ra phức tạp, buộc chính quyền phải siết chặt quản lý.
Trường học vùng biên Bù Gia Mập thường có học sinh nhiều dân tộc, nhiều em ở bán trú. Thầy cô cắm bản, đi xe máy hàng chục cây số đường đất là chuyện quen thuộc.
Điều: cây nuôi sống vùng đất
Bình Phước cũ thường được gọi là "thủ phủ điều", và Bù Gia Mập là một trong những vùng trồng điều nhiều nhất. Những đồi điều phủ kín, cây cao, tán rộng, mùa ra hoa phủ một màu hồng nhạt trên đồi.
Mùa thu hoạch điều kéo dài nhiều tháng, thường từ đầu năm đến giữa năm. Người dân nhặt hạt rụng dưới gốc mỗi sáng, tách hạt khỏi trái, phơi khô rồi bán. Trái điều phần lớn bị bỏ, một ít được làm rượu, giấm hoặc làm thức ăn chăn nuôi.
Giá điều thô lên xuống theo thị trường thế giới, có năm lời, có năm lỗ. Nhiều hộ chuyển một phần vườn sang cao su, sầu riêng, tiêu để giảm rủi ro. Một số hợp tác xã đã thử trồng điều theo hướng hữu cơ, liên kết với doanh nghiệp chế biến.
Cơ sở chế biến hạt điều ở vùng này nhiều, từ quy mô hộ gia đình tới nhà máy. Công việc bóc vỏ, tách lụa tạo việc làm cho phụ nữ địa phương, dù nặng nhọc và cần bảo hộ khi tiếp xúc dầu vỏ điều.
Bù Gia Mập cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Bù Gia Mập không còn. Các xã của Bù Gia Mập cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Đồng Nai. Tên cụ thể của từng xã mới nên tra theo nghị quyết sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh, hoặc hỏi công an xã nơi cư trú.
Vì là vùng biên giới, quy định khu vực biên giới vẫn áp dụng. Người dân tiếp tục phối hợp với đồn biên phòng, công an xã trong việc đăng ký, khai báo, bảo vệ đường biên, mốc giới.
Từ Bù Gia Mập về Biên Hòa là một quãng rất xa. Nhiều thủ tục hành chính đã được đưa về xã hoặc làm trực tuyến; người dân nên hỏi trước tại bộ phận một cửa xã để biết việc nào làm tại chỗ được.
Khi khai địa chỉ, nên ghi thôn, xã mới, tỉnh Đồng Nai. Với hàng gửi, có thể ghi thêm "Bù Gia Mập cũ" để người giao hàng dễ tìm, vì nhiều người vẫn quen gọi tên cũ.
Đi Bù Gia Mập: đường sá và lời khuyên
Từ Đồng Xoài, đi theo đường tỉnh 741 qua Phú Riềng lên Phước Long, rồi tiếp các đường tỉnh, đường huyện cũ lên Bù Gia Mập. Từ Lộc Ninh, Bù Đốp cũng có đường nối sang. Đường chính đã được nâng cấp, nhưng đường vào thôn, sóc vẫn còn đoạn đất.
Mùa mưa, đường đất trơn, có nơi ngập ngầm suối, nên đi ban ngày và hỏi người địa phương trước. Mùa khô bụi đỏ, nắng gắt, cần khẩu trang, kính, áo khoác.
Hàng quán ở vùng xa thưa, nên mang theo nước, đồ ăn nhẹ, đổ xăng đầy ở trung tâm xã. Sóng điện thoại có nơi yếu, nhất là gần rừng và biên giới.
Nếu muốn vào Vườn quốc gia, nên liên hệ trước, đi theo đoàn, có người hướng dẫn. Đừng tự ý đi đường mòn trong rừng hay theo người lạ mời đi xem thú rừng.
Người đến làm việc, thăm thân dài ngày nên đăng ký tạm trú theo quy định, nhất là ở các xã giáp biên. Chủ nhà nghỉ, chủ nhà trọ thường hướng dẫn việc này; làm sớm sẽ tránh rắc rối khi có đợt kiểm tra.
Phú Riềng tách ra và điều đó thay đổi gì
Trước năm 2015, phần phía nam Bù Gia Mập là vùng đông dân và giàu nhất của huyện, có các nông trường cao su lớn và nhiều khu dân cư dọc đường tỉnh 741. Khi phần này tách ra lập huyện Phú Riềng, Bù Gia Mập mất đi một nguồn thu và một lượng dân cư đáng kể.
Bù Gia Mập còn lại phần lớn là vùng biên giới, rừng và các xã đồng bào dân tộc. Huyện phải tập trung xây dựng trung tâm mới, nâng cấp đường liên xã, trường học, trạm y tế cho vùng sâu.
Với người dân, thay đổi rõ nhất là chỗ làm giấy tờ. Ai ở vùng Phú Riềng từ 2015 làm việc với huyện Phú Riềng; ai ở phía bắc tiếp tục với Bù Gia Mập. Hồ sơ đất đai, hộ tịch trước 2015 có thể ghi huyện Bù Gia Mập dù nay nhà nằm ở vùng Phú Riềng cũ.
Từ 7/2025, cả hai huyện đều không còn, các xã được sắp xếp lại trong tỉnh Đồng Nai. Nhưng trong ký ức người dân, ranh giới Bù Gia Mập – Phú Riềng vẫn còn, và người ta vẫn dùng nó để chỉ đường, hẹn gặp.
Người tra cứu lịch sử gia đình nên ghi lại cả ba mốc 2009, 2015 và 2025 để đối chiếu giấy tờ của từng thời kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bù Gia Mập nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Bù Gia Mập cũ thuộc tỉnh Đồng Nai, sau khi tỉnh Bình Phước hợp nhất vào Đồng Nai theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Địa bàn huyện được chia thành các xã mới trực thuộc tỉnh.
Huyện Bù Gia Mập thành lập năm nào?
Huyện Bù Gia Mập được thành lập năm 2009, tách từ huyện Phước Long cùng lúc với việc lập thị xã Phước Long. Năm 2015, phần phía nam huyện tách ra lập huyện Phú Riềng.
Vườn quốc gia Bù Gia Mập có cho khách vào không?
Vườn có một số tuyến tham quan và dịch vụ cho khách đi theo đoàn. Nên liên hệ ban quản lý vườn trước, đi cùng người hướng dẫn, tuân thủ quy định bảo vệ rừng và không mang theo vật dụng gây cháy.
Cửa khẩu Hoàng Diệu ở đâu?
Cửa khẩu Hoàng Diệu nằm ở vùng biên giới của huyện Bù Gia Mập cũ, nối sang tỉnh Mondulkiri của Campuchia. Đây là cửa khẩu nhỏ hơn Hoa Lư, nên hỏi đồn biên phòng về giấy tờ và loại hình qua lại được phép.
Giấy tờ ghi huyện Phước Long nhưng nhà ở Bù Gia Mập có sai không?
Không sai nếu giấy tờ cấp trước năm 2009, khi vùng này còn thuộc huyện Phước Long. Giấy tờ vẫn còn giá trị. Từ 7/2025, khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ ghi theo xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Mùa điều ở Bù Gia Mập là khi nào?
Mùa thu hoạch điều thường từ khoảng đầu năm đến giữa năm, tùy thời tiết và giống. Nếu muốn xem vườn điều đẹp, có thể đi vào mùa hoa hoặc mùa thu hoạch, nhưng nên báo trước với chủ vườn.