Huyện Bù Đăng nằm ở phía đông tỉnh Bình Phước cũ, trung tâm là thị trấn Đức Phong trên quốc lộ 14. Huyện tách từ huyện Phước Long thời tỉnh Sông Bé vào cuối thập niên 1980 và giữ nguyên tên đến khi bỏ cấp huyện. Từ 1/7/2025, địa bàn Bù Đăng cũ thuộc các xã mới của tỉnh Đồng Nai.
Bù Đăng là huyện rộng, nhiều rừng, nhiều đồng bào dân tộc nhất của Bình Phước cũ, nơi người Xtiêng bản địa sống cạnh người Tày, Nùng, Dao, Mường từ phía Bắc vào và người Kinh từ khắp nơi đến. Bài viết đi qua lịch sử tên gọi, vị trí, sóc Bom Bo, trảng cỏ Bù Lạch và chuyện địa chỉ sau sáp nhập.
Tên Bù Đăng và quá trình hình thành huyện
Nhiều địa danh ở Bình Phước cũ bắt đầu bằng chữ "Bù": Bù Đăng, Bù Đốp, Bù Gia Mập, Bù Nho, Bù Lạch. Đây là cách người Việt phiên âm từ tiếng Xtiêng, trong đó "bù" thường gắn với nghĩa làng, sóc hoặc vùng đất của một nhóm người. Ý nghĩa cụ thể của phần sau mỗi tên thì có nhiều cách giải thích, không phải lúc nào cũng thống nhất.
Trước năm 1975, vùng Bù Đăng thuộc tỉnh Phước Long. Sau 1975, đây là phần phía đông nam của huyện Phước Long, tỉnh Sông Bé. Đường đi về huyện lỵ xa, rừng rậm, dân cư thưa, việc quản lý rất khó khăn.
Cuối thập niên 1980, huyện Bù Đăng được thành lập, tách từ huyện Phước Long. Khi tỉnh Bình Phước tái lập năm 1997, Bù Đăng là một trong năm huyện đầu tiên của tỉnh. Từ đó đến trước 7/2025, huyện không bị chia tách lớn, giữ tên Bù Đăng suốt.
Trung tâm huyện là thị trấn Đức Phong, nằm trên quốc lộ 14. Người trong vùng thường gọi chung là "lên Bù Đăng" khi đi về Đức Phong làm giấy tờ, khám bệnh, mua sắm.
Vị trí: cửa ngõ từ Đông Nam Bộ lên Tây Nguyên
Bù Đăng giáp vùng Đắk Nông cũ ở phía đông bắc, giáp vùng Lâm Đồng cũ ở phía đông nam qua sông Đồng Nai và rừng Cát Tiên, giáp Phước Long, Bù Gia Mập, Phú Riềng, Đồng Phú ở phía tây. Đây là huyện có ranh giới với nhiều tỉnh nhất của Bình Phước cũ.
Quốc lộ 14 chạy xuyên Bù Đăng theo hướng tây nam – đông bắc, nối Đồng Xoài với Gia Nghĩa. Một điểm thú vị sau sáp nhập: đi hết Bù Đăng sang đất Đắk Nông cũ là đã từ tỉnh Đồng Nai mới sang tỉnh Lâm Đồng mới, vì Đắk Nông nay thuộc Lâm Đồng.
Địa hình Bù Đăng cao hơn phần phía nam tỉnh, đồi núi lượn sóng, rừng tự nhiên còn ở vùng giáp ranh. Đất đỏ bazan trên các cao nguyên nhỏ rất màu mỡ, nhiều suối chảy về sông Bé và sông Đồng Nai.
Khí hậu mát hơn Đồng Xoài một chút vào sáng sớm và ban đêm, nhưng ban ngày mùa khô vẫn nắng gắt. Mùa mưa đường đất vào các thôn xa có thể lầy lội, xe máy đi rất vất vả.
Sóc Bom Bo và tiếng chày giã gạo
Sóc Bom Bo của người Xtiêng ở Bù Đăng nổi tiếng khắp nước nhờ bài hát "Tiếng chày trên sóc Bom Bo" của nhạc sĩ Xuân Hồng, sáng tác năm 1965. Bài hát kể chuyện đồng bào Xtiêng giã gạo trong đêm để nuôi bộ đội thời kháng chiến chống Mỹ.
Ngày nay, khu bảo tồn văn hoá dân tộc Xtiêng sóc Bom Bo được xây dựng để giới thiệu đời sống, nhà ở, nhạc cụ, trang phục, nghề dệt, đan lát và các lễ hội của người Xtiêng. Đây là điểm tham quan chính khi khách du lịch đến Bù Đăng.
Ở các sóc quanh vùng, nhiều gia đình Xtiêng vẫn còn giữ cối, chày giã gạo, gùi, ché rượu cần, chiêng. Lễ hội mừng lúa mới, lễ cúng bến nước được tổ chức vào những dịp nhất định trong năm, thường có đánh chiêng, uống rượu cần, ăn cơm lam.
Khi ghé thăm, nên tôn trọng tập quán, xin phép trước khi vào nhà, chụp ảnh người. Không nên tự ý chạm vào đồ thờ, ché cổ trong nhà dài.
Trảng cỏ Bù Lạch và rừng Cát Tiên
Trảng cỏ Bù Lạch là một vùng đồng cỏ rộng giữa rừng ở phía đông huyện Bù Đăng. Mùa mưa cỏ xanh mướt, có những vũng nước đọng, mùa khô cỏ úa vàng. Khung cảnh trải rộng, có những cây cổ thụ đứng lẻ giữa trảng, khiến nơi này được nhiều người chụp ảnh, cắm trại tìm đến.
Trảng cỏ gắn với cộng đồng người Xtiêng, Mnông sinh sống quanh đó, có nơi trâu bò được thả ăn tự do. Đi trảng cỏ nên đi cùng người địa phương, mang đủ nước, mũ và áo dài tay; mùa mưa đường vào khó đi, có đoạn lầy.
Một phần đất phía đông Bù Đăng nằm trong hệ rừng Cát Tiên, khu rừng lớn kéo qua ranh giới Bình Phước, Đồng Nai, Lâm Đồng cũ. Rừng là nơi sống của nhiều loài động vật hoang dã, chim, bò sát, được bảo vệ nghiêm ngặt.
Khách muốn vào rừng phải tuân theo quy định của ban quản lý, đi đúng tuyến, không săn bắt, không mua bán sản phẩm động vật hoang dã. Mọi hoạt động đốt lửa trại cần hỏi kỹ để tránh cháy rừng mùa khô.
Người Xtiêng, Mnông và các đợt di dân từ phía Bắc
Bù Đăng là nơi có tỉ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao trong Bình Phước cũ. Ngoài người Xtiêng, Mnông bản địa, huyện có nhiều thôn, bản của người Tày, Nùng, Dao, Mường, Thái từ các tỉnh miền núi phía Bắc vào lập nghiệp, nhất là từ thập niên 1990.
Những bản của người Tày, Nùng ở Bù Đăng vẫn giữ nhà sàn, chợ phiên, hát then, đàn tính, các món như khâu nhục, bánh gio, xôi ngũ sắc. Người Dao giữ nghề thêu, lễ cấp sắc theo tập quán. Đi trong vài xã, người ta có cảm giác như đang ở một vùng Việt Bắc thu nhỏ giữa miền Đông.
Người Kinh từ miền Bắc, miền Trung đến mua đất, trồng điều, cao su, tiêu, cà phê, mở cửa hàng ở thị trấn và dọc quốc lộ 14. Ngôn ngữ, ẩm thực của nhiều vùng hoà vào nhau, tạo nên đời sống pha trộn.
Vì di dân tự do nhiều, có giai đoạn Bù Đăng gặp khó về đất đai, trường học, điện nước ở những thôn mới hình thành. Đến nay hạ tầng đã tốt hơn, nhưng ở vùng sâu vẫn còn khó khăn.
Điều, cao su, tiêu và nông nghiệp đồi
Kinh tế Bù Đăng dựa chủ yếu vào cây công nghiệp. Điều là cây quen thuộc nhất, mùa thu hoạch vào khoảng đầu năm đến giữa năm, cả nhà đi nhặt hạt dưới gốc. Cao su của các công ty và hộ dân trải dài hai bên quốc lộ 14.
Hồ tiêu từng là cây làm giàu ở Bù Đăng, rồi gặp những năm giá thấp, bệnh hại nặng, nhiều hộ phải chặt bỏ hoặc trồng xen. Gần đây, sầu riêng, bơ và một số cây ăn trái được trồng thêm. Cà phê có ở vùng giáp Đắk Nông.
Chăn nuôi bò, heo, gà theo hộ gia đình khá phổ biến. Một số trang trại lớn hơn đã xuất hiện, kèm theo những vấn đề về môi trường, mùi hôi mà chính quyền và người dân phải giải quyết.
Người mua nông sản ở Bù Đăng nên tìm đến các hợp tác xã hoặc cơ sở có địa chỉ rõ ràng. Giá điều, tiêu thay đổi theo thị trường, không nên tin những lời bao tiêu giá cao mà không có hợp đồng.
Bù Đăng cũ nay thuộc đâu và đọc địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, huyện Bù Đăng không còn. Các xã và thị trấn của Bù Đăng cũ được sắp xếp thành các xã mới thuộc tỉnh Đồng Nai. Tên cụ thể của từng xã mới nên tra theo nghị quyết sắp xếp của tỉnh, hoặc hỏi công an xã nơi cư trú.
Người dân vẫn gọi "Bù Đăng", "Đức Phong" như địa danh quen thuộc. Trên giấy tờ mới, địa chỉ chỉ còn thôn, tên xã mới và tỉnh Đồng Nai, không còn dòng huyện.
Với người có hộ khẩu ở Bù Đăng nhưng làm việc xa, nên kiểm tra thông tin cư trú trên ứng dụng định danh điện tử để biết xã mới của mình. Khi gửi hàng, mua bán đất, nên ghi kèm tên cũ để người nhận dễ hình dung.
Đường về Biên Hòa từ Bù Đăng khá xa, thường xuôi quốc lộ 14 về Đồng Xoài rồi đi tiếp. Nhiều thủ tục có thể làm tại trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã hoặc qua mạng, nên hỏi trước để không phải đi xa.
Đức Phong và nhịp sống dọc quốc lộ 14
Thị trấn Đức Phong là nơi đông đúc nhất của Bù Đăng cũ. Dọc quốc lộ 14 là dãy cửa hàng vật tư nông nghiệp, tiệm sửa xe, quán ăn, đại lý thu mua điều, tiêu, cà phê. Chợ Đức Phong họp từ sáng sớm, bán rau rừng, măng, cá suối, trái cây vườn bên cạnh hàng hoá từ thành phố đưa lên.
Xe tải, xe khách tuyến Tây Nguyên – Thành phố Hồ Chí Minh chạy qua suốt ngày đêm, nên Đức Phong cũng là điểm dừng nghỉ quen thuộc. Các quán cơm, quán phở, quán cà phê ven đường mở cửa từ rất sớm để đón tài xế.
Ngoài Đức Phong, dọc quốc lộ 14 còn những khu dân cư đông như vùng Minh Hưng, Đức Liễu, Nghĩa Trung, mỗi nơi có chợ, trường học riêng. Đi sâu vào hai bên đường là các thôn, sóc rải rác giữa vườn cây.
Đi xe trên đoạn quốc lộ 14 qua Bù Đăng cần chú ý những khúc cua, dốc dài và xe tải nặng. Buổi tối nhiều đoạn không có đèn, có gia súc băng qua đường ở vùng nông thôn. Người đi xe máy nên giữ tốc độ vừa phải và luôn bật đèn.
Những ngày giáp Tết, đoạn đường này đông hơn hẳn vì người làm ăn xa về quê, người Tây Nguyên về đồng bằng mua sắm. Ai đi xe khách nên đặt vé sớm.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bù Đăng nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, huyện Bù Đăng cũ thuộc tỉnh Đồng Nai, sau khi tỉnh Bình Phước hợp nhất vào Đồng Nai theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Cấp huyện không còn, địa bàn cũ chia thành các xã mới.
Sóc Bom Bo ở đâu?
Sóc Bom Bo là một sóc của người Xtiêng ở huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Nai. Nơi đây có khu bảo tồn văn hoá dân tộc Xtiêng, giới thiệu nhà ở, nhạc cụ, nghề thủ công và lễ hội.
Bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo do ai sáng tác?
Bài hát do nhạc sĩ Xuân Hồng sáng tác năm 1965, kể chuyện đồng bào Xtiêng giã gạo trong đêm nuôi bộ đội. Nhờ bài hát, tên sóc Bom Bo và huyện Bù Đăng được nhiều người trên cả nước biết đến.
Trảng cỏ Bù Lạch đi mùa nào đẹp?
Mùa mưa cỏ xanh, có vũng nước, cảnh tươi nhưng đường vào khó đi. Mùa khô đường dễ hơn nhưng cỏ vàng, nắng gắt. Nên hỏi người địa phương về tình trạng đường trước khi đi và mang đủ nước, mũ, áo dài tay.
Trung tâm huyện Bù Đăng ở đâu?
Trung tâm huyện Bù Đăng cũ là thị trấn Đức Phong, nằm trên quốc lộ 14. Đây là nơi tập trung cơ quan, chợ, trường học, bệnh viện của huyện trước khi bỏ cấp huyện vào tháng 7/2025.
Đi từ Bù Đăng sang Đắk Nông có phải qua tỉnh khác không?
Có. Sau 1/7/2025, Bù Đăng cũ thuộc tỉnh Đồng Nai, còn Đắk Nông cũ thuộc tỉnh Lâm Đồng. Đi theo quốc lộ 14 từ Bù Đăng lên Gia Nghĩa là đi từ tỉnh Đồng Nai sang tỉnh Lâm Đồng.