Bình Gia là một huyện miền núi của tỉnh Lạng Sơn trước ngày 1/7/2025, nằm ở phía tây bắc tỉnh, trung tâm là thị trấn Bình Gia bên quốc lộ 1B. Huyện nổi tiếng với rừng hồi và hai hang khảo cổ Thẩm Khuyên, Thẩm Hai. Từ 1/7/2025, huyện Bình Gia cũ không còn; địa bàn nay là một số xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Bình Gia ít được nhắc trên các trang du lịch hơn Bắc Sơn hay Mẫu Sơn, nhưng với người làm nghề hồi, với dân buôn lâm sản, với giới nghiên cứu khảo cổ, đây là một cái tên quen. Bài viết đi qua địa thế, lịch sử, cây hồi, các hang đá, đời sống các bản và chuyện huyện cũ sau ngày bỏ cấp huyện.
Địa thế: vùng đồi núi giữa hai thung lũng
Huyện Bình Gia cũ nằm ở phía tây bắc tỉnh Lạng Sơn, giữa Bắc Sơn ở phía nam và Tràng Định ở phía bắc, phía đông là Văn Quan, Văn Lãng. Phía tây, Bình Gia tiếp giáp vùng núi mà nay thuộc tỉnh Thái Nguyên mới. Phần lớn diện tích là đồi núi, xen giữa là những dải thung lũng hẹp dọc theo suối, nơi người dân làm ruộng nước.
Địa hình chia làm hai kiểu khá rõ. Phía nam và tây nam có nhiều núi đá vôi, nối tiếp với vùng đá của Bắc Sơn; phía bắc và đông nhiều đồi đất, rừng trồng và rừng hồi phủ kín các sườn. Người đi đường dễ nhận ra sự đổi khác này khi qua các đèo trên quốc lộ 1B.
Trung tâm huyện cũ là thị trấn Bình Gia, nằm bên quốc lộ 1B, cách thành phố Lạng Sơn chừng hơn một giờ xe máy tùy đường. Thị trấn nhỏ, có chợ, trường học, bệnh viện huyện cũ, là nơi các xã xung quanh xuống mua bán, khám bệnh, làm giấy tờ.
Khí hậu mát, mùa đông lạnh, có những đợt sương muối ở vùng cao ảnh hưởng tới hoa màu. Mùa mưa, một số đoạn đường vào các xã xa dễ sạt lở, người đi nên hỏi thăm trước.
Lịch sử tên gọi và vị trí trên con đường 1B
Thời trước, vùng Bình Gia thuộc địa bàn các châu miền núi của trấn, tỉnh Lạng Sơn, do các dòng họ thổ ty người Tày cai quản. Trong các tài liệu thời Pháp, Bình Gia là một châu nằm trên con đường nối Lạng Sơn với vùng Thái Nguyên, Bắc Kạn, có đồn binh canh giữ.
Trong kháng chiến chống Pháp, Bình Gia nằm sát vùng căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai và là một phần của hậu phương Việt Bắc. Một số xã của huyện cũ có các di tích ghi dấu các cơ quan, đơn vị đóng quân trong thời kỳ đó.
Sau năm 1954, Bình Gia là một huyện của tỉnh Lạng Sơn, rồi thuộc tỉnh Cao Lạng trong giai đoạn 1976–1978, trở lại Lạng Sơn khi tách tỉnh. Từ đó tới năm 2025, huyện giữ nguyên tên, không bị nhập hay chia thành huyện mới.
Quốc lộ 1B, chạy từ Đồng Đăng qua thành phố Lạng Sơn, Văn Quan, Bình Gia, Bắc Sơn rồi sang Thái Nguyên, là xương sống của huyện. Các bản, chợ, trường học mọc lên dọc theo con đường này. Hàng nông lâm sản của Bình Gia, nhất là hồi khô, theo đường 1B về thành phố rồi đi tiếp.
Cây hồi: thứ nuôi sống nhiều gia đình
Hồi là cây gỗ nhỡ, lá xanh quanh năm, quả hình ngôi sao tám cánh. Ở Bình Gia cũng như Văn Quan, Văn Lãng, Tràng Định, hồi được trồng trên sườn đồi từ nhiều đời, có những rừng hồi mà người trong nhà kể là ông bà trồng. Cây cần nhiều năm mới cho quả ổn định, nên rừng hồi được coi như một thứ tài sản để lại cho con cháu.
Hồi thường cho hai vụ quả trong năm. Vụ chính thu vào khoảng mùa thu, quả to, nhiều; vụ phụ vào mùa xuân, người địa phương gọi là hồi tứ quý, quả ít hơn. Khi hái, người ta trèo lên cây hoặc dùng sào, phải cẩn thận vì cành hồi giòn, dễ gãy. Quả hái về được phơi khô hoặc chần qua nước sôi rồi phơi, tùy kinh nghiệm từng nhà.
Ngoài quả khô dùng làm gia vị, lá và quả hồi còn được chưng cất lấy tinh dầu. Trong huyện cũ có những lò chưng cất nhỏ của hộ gia đình hoặc hợp tác xã. Giá hồi lên xuống thất thường theo thị trường, có năm cao, có năm xuống thấp tới mức người trồng chán không muốn hái.
Với người mua, hồi khô ngon thường có cánh đều, màu nâu đỏ, mùi thơm rõ, không mốc. Hồi bán ở chợ thị trấn Bình Gia hay chợ thành phố đều có, nhưng nên hỏi rõ nguồn và tránh hàng có mùi lạ, vì trên thị trường từng có lẫn các loại quả tương tự không dùng làm thực phẩm được.
Thẩm Khuyên, Thẩm Hai: hai hang khảo cổ có tiếng
Trong địa bàn huyện Bình Gia cũ có hai hang đá vôi Thẩm Khuyên và Thẩm Hai, được các nhà khảo cổ Việt Nam khai quật từ những năm 1960. Trong lớp trầm tích hang, người ta tìm thấy hóa thạch răng của người cổ cùng nhiều loài động vật đã tuyệt chủng hoặc không còn ở vùng này. Đây là một trong những địa điểm quan trọng khi nghiên cứu thời tiền sử ở Việt Nam.
Chữ thẩm trong tiếng Tày nghĩa là hang. Vì thế, nhiều hang khác trong vùng cũng mang tên bắt đầu bằng thẩm, người đọc tài liệu cần phân biệt đúng hang được nhắc. Hai hang này đã được công nhận là di tích, có biển chỉ dẫn và khu vực cần bảo vệ.
Khác với các điểm du lịch hang động lớn, Thẩm Khuyên và Thẩm Hai không có đèn chiếu sáng hay lối đi bê tông cho khách. Ai muốn đến nên liên hệ trước với chính quyền xã mới hoặc ban quản lý di tích của tỉnh, đi cùng người địa phương, mang đèn pin và giày bám.
Hiện vật từ hai hang chủ yếu được lưu giữ ở các viện nghiên cứu và bảo tàng. Vì thế, đến hang không phải để xem đồ cổ mà để hiểu vì sao con người thời xa xưa chọn những hang này để ở: gần nước, khô ráo, nhìn ra thung lũng.
Đời sống các bản và chợ phiên
Dân cư huyện Bình Gia cũ chủ yếu là người Tày và người Nùng, có thêm người Dao ở vùng cao và người Kinh tập trung ở thị trấn. Các bản Tày thường nằm ở chân đồi, ven suối, nhà sàn hoặc nhà đất trình tường dày. Người Dao làm nương, trồng rừng, giữ các nghề thêu, dệt truyền thống.
Chợ thị trấn Bình Gia và chợ ở một số xã họp theo phiên. Ngày phiên, người các bản mang hồi, măng, gà, lợn, rau, mật ong xuống bán, mua về muối, vải, dụng cụ nông nghiệp. Đây cũng là dịp người các bản gặp nhau, uống rượu, trò chuyện, thanh niên quen nhau.
Lễ hội đầu xuân của người Tày, Nùng như lễ xuống đồng vẫn được giữ ở nhiều nơi. Hát then, hát sli, hát lượn vang lên trong các dịp cưới hỏi, mừng nhà mới. Một số câu lạc bộ văn nghệ ở xã tập hợp người lớn tuổi dạy lại cho lớp trẻ.
Nghề rừng ngoài hồi còn có quế, thông, keo. Gia đình nào có rừng thường kết hợp chăn nuôi trâu, bò, dê, trồng ngô, sắn trên nương. Thu nhập không đều, nhiều thanh niên xuống các khu công nghiệp làm việc, cuối năm mới về.
Đi Bình Gia: những điều nên biết trước
Bình Gia không phải nơi có nhiều dịch vụ du lịch, nên chuyến đi suôn sẻ hơn nếu chuẩn bị trước vài việc:
- Nhà nghỉ, quán ăn tập trung ở thị trấn Bình Gia cũ; vào sâu các xã thì ít chỗ ăn ở, nên tính đường quay về trước khi trời tối.
- Đổ xăng ở thị trấn, vì cây xăng dọc các đường xã không nhiều, đoạn đường đèo dài mà dân cư thưa.
- Muốn xem làm hồi, nên đi vào mùa thu hái, hỏi người trong bản để được dẫn lên rừng; không tự ý hái quả trên cây của nhà người khác.
- Muốn thăm hang khảo cổ, liên hệ chính quyền xã mới trước, đi cùng người địa phương, mang đèn và giày bám.
- Sóng điện thoại ở một số khe núi yếu, nên báo lịch trình cho người nhà và tải sẵn bản đồ ngoại tuyến.
- Mùa đông sáng sớm có sương dày trên đèo, nên chạy chậm, bật đèn và tránh vượt ở khúc cua.
Khách đến các bản nên xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là người già và trẻ nhỏ. Mua vài thứ ở chợ phiên cũng là một cách giúp người bán, thay vì chỉ đi xem.
Sau 1/7/2025, đất Bình Gia cũ thuộc đâu
Từ ngày 1/7/2025, huyện Bình Gia không còn. Thị trấn Bình Gia và các xã cũ được sắp xếp thành một số xã mới, trực thuộc tỉnh Lạng Sơn. Lạng Sơn không hợp nhất nên tên tỉnh trên địa chỉ giữ nguyên; chỉ có tên huyện bị bỏ và tên xã có thể đổi.
Một xã mới thường gồm vài xã cũ liền kề, nên khoảng cách từ thôn tới trụ sở xã có nơi xa hơn trước. Các thủ tục hành chính thông thường được giải quyết ở xã mới, các việc cần cấp tỉnh thì lên thành phố Lạng Sơn cũ. Người dân ở xa có thể làm một số thủ tục qua mạng nếu có điện thoại thông minh.
Với giấy tờ đất rừng hồi, nhiều sổ đỏ cấp từ lâu ghi đầy đủ xã cũ, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn. Giấy vẫn có giá trị, khi chuyển nhượng hay thừa kế thì cơ quan đăng ký đất đai ghi theo địa danh mới. Nên giữ bản sao giấy cũ và ghi chú tên xã cũ để khỏi nhầm khi đối chiếu ranh giới.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bình Gia thuộc tỉnh nào trước 7/2025?
Bình Gia là một huyện của tỉnh Lạng Sơn, nằm ở phía tây bắc tỉnh, giữa Bắc Sơn và Tràng Định. Trung tâm huyện là thị trấn Bình Gia bên quốc lộ 1B.
Bình Gia cũ nay thuộc tỉnh nào?
Địa bàn huyện Bình Gia cũ vẫn thuộc tỉnh Lạng Sơn. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, thị trấn và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.
Hang Thẩm Khuyên và Thẩm Hai có gì?
Đây là hai hang đá vôi ở Bình Gia, được khai quật từ những năm 1960, tìm thấy hóa thạch răng người cổ và nhiều loài động vật cổ. Hai hang là di tích khảo cổ, không phải điểm du lịch có đèn và lối đi.
Hồi Bình Gia thu hoạch vào mùa nào?
Hồi thường có hai vụ: vụ chính vào khoảng mùa thu, quả nhiều và to; vụ phụ vào mùa xuân, gọi là hồi tứ quý, quả ít hơn. Thời điểm cụ thể thay đổi theo thời tiết từng năm.
Đi từ thành phố Lạng Sơn đến Bình Gia bằng đường nào?
Đường thuận nhất là quốc lộ 1B, đi qua Văn Quan rồi tới thị trấn Bình Gia. Có xe khách tuyến trong tỉnh, nhưng giờ chạy thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi nhà xe trước khi đi.
Chữ thẩm trong tên hang nghĩa là gì?
Trong tiếng Tày, thẩm nghĩa là hang. Vì vậy ở Lạng Sơn và các tỉnh Việt Bắc có nhiều hang mang tên bắt đầu bằng thẩm, người đọc tài liệu cần đối chiếu đúng tên và địa điểm của hang được nhắc.