Huyện Bá Thước là huyện miền núi ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hóa ngay trước 1/7/2025, nằm hai bên sông Mã, giữa Quan Hóa, Lang Chánh, Ngọc Lặc, Cẩm Thủy và giáp tỉnh Hòa Bình cũ ở phía bắc. Huyện lỵ là thị trấn Cành Nàng. Phần lớn khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông nằm trên đất Bá Thước và Quan Hóa. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Bá Thước cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa.
Bá Thước là cái tên hiếm hoi ở Thanh Hóa được đặt theo tên một người. Bài này kể về người đó, về vùng Pù Luông mà khách đường xa tìm đến, đời sống bản Thái, bản Mường bên sông Mã, và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Cầm Bá Thước và tên huyện
Cầm Bá Thước là thủ lĩnh người Thái ở miền núi Thanh Hóa, lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp cuối thế kỷ 19, trong phong trào Cần Vương. Ông dựa vào núi rừng hiểm trở, cầm cự nhiều năm, sau bị bắt và hy sinh. Người Thái, người Mường miền tây xứ Thanh nhớ ông như người anh hùng của núi rừng.
Sau năm 1945, để ghi nhớ ông, vùng đất miền núi hai bên sông Mã này được đặt thành huyện mang tên Bá Thước. Đây là một trong số ít huyện của Việt Nam đặt tên theo một nhân vật lịch sử người dân tộc thiểu số.
Người ngoài tỉnh đôi khi tưởng Bá Thước là tên một ngọn núi hay một con sông, nhưng thực ra đó là tên người. Ở các trường học, câu chuyện về Cầm Bá Thước vẫn được kể trong giờ lịch sử địa phương.
Huyện lỵ Cành Nàng nằm bên sông Mã và quốc lộ 217. Đây là thị trấn nhỏ, có chợ, bệnh viện, trường học, là nơi người các bản xuống mua bán và làm giấy tờ trước năm 2025.
Pù Luông: rừng, ruộng bậc thang và bản làng
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông nằm trên dãy núi đá vôi giữa Bá Thước và Quan Hóa. Rừng ở đây còn khá nguyên vẹn, có nhiều loài động thực vật quý. Dưới chân núi là các thung lũng với ruộng bậc thang, bản Thái nhà sàn, guồng nước bằng tre.
Từ khoảng mười năm trở lại đây, Pù Luông trở thành điểm đến của người thích đi bộ, ở nhà sàn, xem ruộng bậc thang mùa lúa chín. Nhiều bản như Kho Mường, Đôn, Hiêu được nhắc đến trong các chuyến đi. Thác Hiêu là con thác nhiều tầng, nước trong, là điểm dừng chân quen thuộc.
Mùa lúa chín ở Pù Luông thường vào khoảng tháng 5 – 6 và tháng 9 – 10, tùy vụ và tùy bản. Đây là lúc ruộng bậc thang đẹp nhất. Mùa nước đổ vào đầu vụ cũng có vẻ đẹp riêng. Mùa mưa nhiều, đường vào bản có thể trơn, sạt lở.
Du lịch cộng đồng ở Pù Luông chủ yếu do người bản làm homestay, dẫn đường. Khách đến nên tôn trọng nếp sống bản, không tự ý vào nhà người khác, không xả rác ở suối, không bẻ cây rừng. Người đi rừng nên thuê người dẫn đường địa phương.
Sông Mã và quốc lộ 217
Sông Mã chảy qua Bá Thước theo hướng tây bắc – đông nam, từ Quan Hóa xuống Cẩm Thủy. Đoạn qua Bá Thước có thung lũng hẹp, nước chảy xiết vào mùa mưa. Hai bên bờ là những bãi bồi trồng ngô, mía, và bản làng ven sông.
Quốc lộ 217 chạy dọc sông Mã qua Bá Thước, nối vùng đồng bằng với Quan Sơn và cửa khẩu Na Mèo sang Lào. Đây là con đường chính của miền tây xứ Thanh, xe khách, xe tải chở nông sản, lâm sản chạy thường xuyên.
Trước khi có đường tốt, sông Mã là đường giao thông quan trọng: bè mảng, thuyền chở lâm sản xuôi về đồng bằng. Những người lái bè trên sông Mã từng có những câu hò, điệu hát riêng, nay hầu như chỉ còn trong ký ức người già.
Mùa lũ, sông Mã ở Bá Thước có thể dâng cao, gây sạt lở bờ và ngập bãi. Người dân ven sông có kinh nghiệm dời đồ, gia súc lên cao. Người đi đường mùa mưa nên chú ý các đoạn đường men vách núi.
Người Thái, người Mường và nếp sống bản
Phần lớn dân Bá Thước là người Thái và người Mường; người Kinh, người Dao sống xen ở một số xã. Người Thái thường ở các thung lũng ven sông, suối, làm ruộng nước, dệt thổ cẩm. Người Mường ở vùng đồi thấp hơn, cũng làm ruộng, trồng màu, chăn nuôi.
Nhà sàn gỗ, mái lá cọ hoặc ngói, gầm sàn để nông cụ và gia súc, là kiểu nhà phổ biến. Trong nhà có bếp lửa ở giữa, nơi cả gia đình quây quần. Một số bản đã chuyển sang nhà xây, nhưng nhiều bản vẫn giữ nhà sàn, nhất là ở vùng Pù Luông.
Món ăn bản có cá suối nướng, thịt trâu gác bếp, cơm lam, rau rừng, măng đắng, rượu cần. Trong dịp lễ Tết, người Thái, người Mường có các điệu múa xòe, hát giao duyên, và các nghi lễ riêng của bản.
Thổ cẩm Thái ở Bá Thước có hoa văn đặc trưng; phụ nữ dệt khăn, váy, chăn trên khung cửi đặt dưới gầm sàn. Khách mua thổ cẩm nên mua trực tiếp ở bản, hỏi rõ là dệt tay hay hàng công nghiệp.
Người Thái, người Mường ở đây đều có lối ứng xử hiếu khách nhưng cũng có những kiêng kỵ riêng: không ngồi lên bậc cửa, không tự ý đi vào gian thờ trong nhà sàn, không gác chân lên bếp lửa. Khách ở homestay nên hỏi chủ nhà những điều cần tránh ngay khi đến, vừa là phép lịch sự, vừa giúp chuyến đi suôn sẻ.
Đi Bá Thước thế nào
Từ thành phố Thanh Hóa, đi theo hướng tây qua Thiệu Hóa, Yên Định hoặc Vĩnh Lộc, Cẩm Thủy rồi theo quốc lộ 217 lên Bá Thước. Từ Hà Nội, nhiều người đi qua Hòa Bình, theo đường Hồ Chí Minh hay các tỉnh lộ nối sang, vào Pù Luông từ phía bắc.
Xe khách từ thành phố Thanh Hóa lên Cành Nàng, Quan Hóa chạy hằng ngày. Từ thị trấn vào các bản ở Pù Luông thường phải đi xe máy hoặc xe do homestay đón. Đường vào một số bản hẹp, dốc, nhiều khúc cua.
Mùa đẹp nhất để đi là mùa lúa chín và mùa xuân khi hoa nở trên núi. Mùa hè nóng ẩm, dễ có mưa dông chiều. Mùa đông vùng núi lạnh, có sương, nên mang áo ấm.
Người đi Pù Luông lần đầu thường đánh giá thấp quãng đường. Bản đồ trên điện thoại cho thấy khoảng cách không xa, nhưng đường núi quanh co, dốc, nhiều đoạn chỉ đi được chậm. Nên tính thời gian rộng rãi, đến nơi trước khi trời tối, và hỏi homestay về tình trạng đường trước khi xuất phát.
Sóng điện thoại ở một số bản yếu. Người đi nên báo lịch trình cho người nhà, mang theo tiền mặt vì không phải bản nào cũng có chỗ rút tiền hay thanh toán điện tử.
Địa bàn Bá Thước cũ từ 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Bá Thước thôi là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ được chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa, mỗi xã gồm vài xã cũ cộng lại. Thị trấn Cành Nàng, huyện lỵ cũ, nằm trong một xã mới; tên cụ thể nên tra theo danh sách sắp xếp chính thức.
Địa chỉ ở bản trước kia có dạng: bản, xã cũ, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa. Nay bỏ tầng huyện, ghi bản, xã mới, tỉnh Thanh Hóa. Tên bản nhìn chung giữ nguyên, nên khách tìm homestay vẫn hỏi theo tên bản là tìm được.
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông vẫn giữ tên và ban quản lý, không phụ thuộc cấp huyện. Các tour du lịch, homestay vẫn dùng tên Pù Luông như thương hiệu chung của cả vùng.
Người dân làm giấy tờ không còn xuống Cành Nàng mà làm ở ủy ban xã mới. Với các xã vùng cao, khoảng cách từ bản đến trụ sở xã có thể xa; nên hỏi trước giờ làm việc và giấy tờ cần mang.
Thủy điện, rừng và sinh kế đổi thay
Như nhiều huyện dọc sông Mã, Bá Thước có một số công trình thủy điện được xây trong khoảng hai thập niên gần đây. Các hồ chứa làm thay đổi dòng chảy, ngập một phần bãi bồi và đất ven sông, buộc một số hộ dân phải chuyển chỗ ở. Ngược lại, điện lưới và đường sá vào bản cũng tốt hơn trước.
Rừng là nguồn sống lâu đời của người Bá Thước: gỗ, tre nứa, măng, rau rừng, cây thuốc. Khi khu bảo tồn Pù Luông được lập, việc khai thác rừng bị hạn chế ở vùng lõi. Người dân chuyển sang trồng rừng sản xuất như keo, luồng ở vùng đệm, và nhận khoán bảo vệ rừng.
Cây luồng là loài tre thân to, mọc nhiều ở miền tây Thanh Hóa, trong đó có Bá Thước. Luồng dùng làm nhà, làm giàn, làm nguyên liệu cho các xưởng chế biến. Những đồi luồng xanh rì dọc quốc lộ 217 là cảnh quen thuộc với người đi đường.
Du lịch cộng đồng, chăn nuôi bò, dê, trồng cây ăn quả và đi làm công nhân ở các khu công nghiệp dưới xuôi là những hướng sinh kế khác. Ở nhiều bản, người trẻ đi làm xa rồi quay về mở homestay, kết hợp giữ ruộng bậc thang với đón khách.
Sự đổi thay này mang lại thu nhập nhưng cũng đặt ra câu hỏi giữ bản sắc. Một số bản đặt quy ước về kiến trúc nhà, về rác thải, về giờ giấc tiếp khách để du lịch không làm mất nếp sống bản.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Bá Thước được đặt tên theo ai?
Huyện Bá Thước được đặt theo tên Cầm Bá Thước, thủ lĩnh người Thái lãnh đạo khởi nghĩa chống Pháp ở miền núi Thanh Hóa cuối thế kỷ 19, trong phong trào Cần Vương. Ông bị bắt và hy sinh, được người miền núi ghi nhớ.
Pù Luông thuộc huyện nào?
Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông nằm trên đất hai huyện cũ Bá Thước và Quan Hóa của tỉnh Thanh Hóa. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc các xã mới của tỉnh Thanh Hóa, khu bảo tồn vẫn giữ tên.
Bá Thước nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Bá Thước cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Thanh Hóa. Tỉnh Thanh Hóa không sáp nhập với tỉnh khác; tên xã cụ thể nên tra danh sách chính thức.
Mùa nào đi Pù Luông đẹp nhất?
Ruộng bậc thang Pù Luông đẹp nhất vào mùa lúa chín, thường khoảng tháng 5 – 6 và tháng 9 – 10 tùy vụ và tùy bản. Mùa nước đổ đầu vụ cũng đẹp. Mùa mưa đường trơn, nên cẩn thận.
Huyện lỵ Bá Thước ở đâu?
Huyện lỵ Bá Thước là thị trấn Cành Nàng, nằm bên sông Mã và quốc lộ 217. Từ 1/7/2025, Cành Nàng thôi là thị trấn, thuộc một xã mới của tỉnh Thanh Hóa.
Đi từ Hà Nội vào Pù Luông đi đường nào?
Có thể đi qua Hòa Bình rồi vào Pù Luông từ phía bắc, hoặc đi vào thành phố Thanh Hóa rồi ngược lên theo quốc lộ 217 qua Cẩm Thủy, Bá Thước. Đường vào bản thường hẹp và dốc, nên đi ban ngày.