Huyện Anh Sơn là đơn vị cấp huyện trung du ở phía tây Nghệ An, nằm hai bên sông Lam, ngay trước 1/7/2025. Phía đông giáp Đô Lương, phía tây giáp Con Cuông, phía bắc giáp Tân Kỳ, phía nam giáp Thanh Chương và một đoạn biên giới với Lào. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ; địa bàn Anh Sơn cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Nghệ An.
Với người đi quốc lộ 7 lên miền tây, Anh Sơn là đoạn đường đẹp nhất: một bên là sông Lam rộng, một bên là đồi chè xanh. Bài này kể tên gọi Anh Sơn qua các thời, chuyện tách Đô Lương năm 1963, đời sống của vùng chè và cách ghi địa chỉ sau năm 2025.
Phủ Anh Sơn và lần chia huyện năm 1963
Thời Nguyễn, vùng đất Anh Sơn và Đô Lương ngày nay thuộc phủ Anh Sơn, một phủ rộng ở thượng nguồn sông Lam. Phủ lỵ đặt ở vùng đồng bằng nhỏ ven sông. Chữ Sơn trong tên gọi gợi cảnh đồi núi hai bên dòng sông, đúng với địa thế của vùng.
Sau năm 1945, phủ Anh Sơn trở thành huyện Anh Sơn. Đến năm 1963, khi tỉnh Nghệ An điều chỉnh các huyện rộng ở miền tây, huyện Anh Sơn được chia làm hai: phần phía đông thành huyện Đô Lương, phần phía tây giữ tên Anh Sơn. Từ đó Anh Sơn là một huyện trung du, nằm giữa vùng đồng bằng và miền núi.
Vì vậy, những tư liệu, gia phả viết trước năm 1963 có thể ghi “phủ Anh Sơn” hay “huyện Anh Sơn” cho những làng nay thuộc Đô Lương. Người tra cứu quê quán nên chú ý điều này để không nhầm làng của mình sang huyện khác.
Trong thời Nghệ Tĩnh 1976–1991, Anh Sơn vẫn là một huyện, giấy tờ chỉ đổi tên tỉnh. Huyện lỵ là thị trấn Anh Sơn, nằm bên quốc lộ 7 và gần bờ sông Lam, nơi có chợ, bệnh viện và các cơ quan của huyện.
Sông Lam chia đôi huyện
Sông Lam, đoạn này còn được gọi là sông Cả, chảy qua Anh Sơn theo hướng tây bắc – đông nam. Dòng sông chia huyện thành hai nửa: bờ bắc có quốc lộ 7 và phần lớn các xã, bờ nam là các xã giáp Thanh Chương và vùng núi biên giới. Trước khi có cầu, đò ngang là phương tiện duy nhất để qua lại.
Hai bên bờ sông là những bãi bồi màu mỡ, trồng ngô, lạc, đậu, mía. Đây là phần đất tốt nhất của huyện, nơi làng mạc tập trung đông. Xa sông là đồi thấp, rồi đồi cao và núi, nơi trồng chè, keo và rừng tự nhiên.
Mùa lũ, sông Lam ở Anh Sơn có thể lên rất nhanh vì nước dồn từ Con Cuông, Tương Dương xuống. Các bãi bồi bị ngập, những làng ven sông phải đối phó với lũ gần như hằng năm. Người dân có kinh nghiệm thu hoạch sớm và dựng nhà trên nền cao.
Sông Hiếu từ phía bắc đổ vào sông Lam ở vùng giáp ranh Anh Sơn, Đô Lương và Tân Kỳ. Chỗ hai dòng sông gặp nhau là vùng đất bãi rộng, nghề đánh cá sông và khai thác cát phát triển. Việc khai thác cát quá mức là chuyện người địa phương hay phàn nàn vì làm sạt lở bờ.
Đồi chè và những nông trường
Anh Sơn là một trong những vùng chè lớn của Nghệ An. Từ sau năm 1954, các nông trường được lập trên vùng đồi, trồng chè và cây công nghiệp. Những đồi chè xếp lớp nối nhau, nhìn từ quốc lộ 7 thấy xanh suốt mùa mưa.
Chè ở đây chủ yếu là chè xanh, được chế biến thành chè búp khô hoặc bán lá tươi cho nhà máy. Người dân hái chè quanh năm, mạnh nhất là vào mùa hè và đầu thu. Ngoài các nông trường, nhiều hộ gia đình cũng có đồi chè riêng.
Chè xanh tươi nấu nước uống là thói quen của người xứ Nghệ. Ở Anh Sơn, gần như nhà nào cũng có một ấm chè xanh đặc. Khách đến nhà được mời bát nước chè trước tiên, trước cả khi hỏi chuyện.
Bên cạnh chè, Anh Sơn còn trồng mía, keo lấy gỗ, cây ăn quả và chăn nuôi bò. Đời sống ở vùng chè phụ thuộc vào giá chè và giá gỗ; nhiều gia đình có con em đi làm ăn xa để bù đắp những năm thất bát.
Quốc lộ 7: con đường đi miền tây và sang Lào
Quốc lộ 7 bắt đầu từ Diễn Châu, đi qua Yên Thành, Đô Lương, Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương, Kỳ Sơn rồi tới cửa khẩu Nậm Cắn sang Lào. Đoạn qua Anh Sơn chạy dọc bờ sông Lam, là đoạn đường mà người đi miền tây đều phải qua.
Dọc quốc lộ ở Anh Sơn là các chợ, quán ăn, cây xăng và những điểm dừng nghỉ. Xe tải chở gỗ, chở hàng sang Lào chạy qua thường xuyên. Đường mùa mưa hay có sạt lở ở các đoạn giáp Con Cuông.
Anh Sơn cũng có một đoạn biên giới với Lào ở phía tây nam, chủ yếu là vùng núi rừng. Những bản giáp biên có người Thái, người Kinh sinh sống, đời sống gắn với rừng và nương rẫy.
Đường Hồ Chí Minh đi qua vùng lân cận, nối Tân Kỳ ở phía bắc với Thanh Chương ở phía nam. Nhờ con đường này, hàng hóa của Anh Sơn có thêm lối ra phía Thanh Hóa và vào phía Hà Tĩnh mà không phải vòng xuống quốc lộ 1.
Người Kinh, người Thái và nếp sống trung du
Phần lớn dân Anh Sơn là người Kinh, sống ở các xã ven sông, ven quốc lộ. Ở các xã vùng cao, đặc biệt là giáp Con Cuông và vùng biên giới, có người Thái với bản làng, nhà sàn và nghề dệt thổ cẩm.
Nếp sống trung du của Anh Sơn kết hợp giữa làng quê đồng bằng và bản miền núi. Làng có đình, đền, nhà thờ họ; bản có những lễ tục riêng của người Thái. Trong các dịp lễ Tết, hai cộng đồng qua lại thăm nhau, trao đổi hàng hóa ở chợ.
Món ăn ở Anh Sơn có cá sông Lam, rau rừng, măng, thịt lợn đen và các món từ ngô, sắn. Chợ phiên ở thị trấn và các xã lớn là nơi người các bản xuống bán sản vật và mua hàng tiêu dùng.
Như nhiều huyện khác của Nghệ An, Anh Sơn có đông người đi làm ăn xa, từ các khu công nghiệp phía Nam đến nước ngoài. Những ngôi nhà mới xây bên quốc lộ là dấu hiệu dễ thấy của tiền gửi về từ những chuyến đi ấy.
Chữ Sơn trong tên xã: dấu vết của một phủ chung
Người đọc giấy tờ cũ ở Anh Sơn sẽ nhận ra gần như mọi xã đều có tên kết thúc bằng chữ Sơn: Tường Sơn, Hội Sơn, Đỉnh Sơn, Khai Sơn, Lĩnh Sơn, Cẩm Sơn và nhiều tên khác. Cách đặt tên này giúp nhận ra ngay một địa chỉ thuộc Anh Sơn, nhưng cũng làm người ngoài dễ lẫn xã này với xã khác vì nghe na ná nhau.
Điều thú vị là các xã của huyện Đô Lương láng giềng cũng phần lớn kết thúc bằng chữ Sơn. Đó là dấu vết của thời hai huyện còn chung một phủ, một huyện Anh Sơn trước năm 1963. Khi chia huyện, các xã giữ nguyên tên, nên chữ Sơn đi theo sang cả hai bên ranh mới. Vì thế, chỉ nhìn tên xã thì không đủ để biết thuộc Anh Sơn hay Đô Lương; phải xem thêm tên huyện.
Qua các đợt gộp xã 2019–2025, một số xã nhỏ hợp lại và có tên mới, nhưng thói quen đặt tên với chữ Sơn vẫn được giữ ở nhiều nơi. Người tra hộ tịch, hồ sơ đất cấp trong khoảng này nên đối chiếu tên xã theo đúng năm cấp, vì một xã có thể đã đổi tên một lần trước khi có đợt sắp xếp năm 2025.
Từ 1/7/2025, nhiều tên xã cũ không còn là đơn vị hành chính, nhưng vẫn sống trong tên xóm, tên trường, tên chợ và trong cách người địa phương giới thiệu quê mình. Hỏi một người Anh Sơn quê ở đâu, họ vẫn sẽ nói tên xã cũ trước tiên.
Địa bàn Anh Sơn cũ sau 1/7/2025
Từ 1/7/2025, huyện Anh Sơn không còn là đơn vị hành chính. Thị trấn Anh Sơn và các xã cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới thuộc thẳng tỉnh Nghệ An. Tỉnh không sáp nhập, nên tên tỉnh trên giấy tờ vẫn là Nghệ An.
Bài này không liệt kê tên xã mới cho từng xã cũ, vì chưa đối chiếu đủ từng trường hợp. Ở nhiều nơi, xã mới lấy tên của huyện cũ hoặc tên của một xã cũ lớn; người cần chính xác nên tra danh sách sắp xếp của tỉnh hoặc hỏi ủy ban xã nơi cư trú.
Địa chỉ trước kia có dạng: xóm hoặc bản, xã cũ, huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An. Nay có dạng: xóm hoặc bản, xã mới, tỉnh Nghệ An. Khi gửi hàng, nên ghi thêm “trước là huyện Anh Sơn” để người giao hàng dễ định vị, nhất là với các xã bên bờ nam sông Lam.
Giấy tờ cấp trước 1963 cho những làng nay thuộc Đô Lương có thể ghi huyện hoặc phủ Anh Sơn. Đó là tên đúng ở thời điểm đó. Khi làm thủ tục mới, khai theo tên đơn vị mới, và nếu cần xác nhận, đề nghị ủy ban xã hỗ trợ.
Ghé Anh Sơn: những gì người lạ nên biết
Khách đi quốc lộ 7 có thể dừng ở Anh Sơn để ngắm sông Lam và đồi chè, nhất là vào buổi sáng sớm khi sương còn đọng trên mặt sông. Các đồi chè gần đường là chỗ nhiều người dừng chụp ảnh, nhưng nên hỏi chủ đồi trước khi vào.
Mùa hè ở đây nóng, có gió Lào, nên đi sớm hoặc chiều muộn. Mùa mưa từ khoảng tháng tám đến tháng mười một có thể có lũ và sạt lở trên quốc lộ; nên theo dõi thời tiết trước khi đi tiếp lên Con Cuông, Tương Dương.
Chè xanh, chè búp khô và mật ong rừng là những thứ khách hay mua. Với mật ong và các sản vật rừng, nên mua ở nơi có nguồn gốc rõ ràng; không mua động vật hoang dã hay các sản phẩm từ chúng, vì nhiều loài được pháp luật bảo vệ.
Người Anh Sơn hiếu khách, nhưng giọng nói đậm chất Nghệ có thể khiến người nơi khác lúng túng lúc đầu. Cứ hỏi lại chậm rãi, người địa phương sẵn lòng giải thích và chỉ đường.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Anh Sơn nay thuộc đâu?
Từ 1/7/2025, huyện Anh Sơn không còn là đơn vị hành chính. Địa bàn huyện cũ chia thành một số xã mới thuộc tỉnh Nghệ An. Tỉnh Nghệ An giữ nguyên tên, không sáp nhập với tỉnh nào.
Huyện Đô Lương có phải tách từ Anh Sơn không?
Đúng. Năm 1963, huyện Anh Sơn được chia làm hai: phần phía đông thành huyện Đô Lương, phần phía tây giữ tên Anh Sơn. Trước đó cả vùng thuộc phủ, rồi huyện Anh Sơn.
Anh Sơn có giáp Lào không?
Có. Phía tây nam huyện Anh Sơn cũ có một đoạn biên giới với Lào, chủ yếu là vùng núi rừng. Anh Sơn là một trong những huyện cũ của Nghệ An có đường biên giới với nước bạn.
Chè Anh Sơn là loại chè gì?
Chè ở Anh Sơn chủ yếu là chè xanh, trồng trên đồi ở các nông trường và vườn hộ gia đình, được bán lá tươi hoặc chế biến thành chè búp khô. Người địa phương thường nấu chè xanh tươi để uống hằng ngày.
Quốc lộ 7 qua Anh Sơn đi tới đâu?
Quốc lộ 7 bắt đầu từ Diễn Châu, đi qua Yên Thành, Đô Lương, Anh Sơn, Con Cuông, Tương Dương, Kỳ Sơn rồi tới cửa khẩu Nậm Cắn sang Lào. Đoạn qua Anh Sơn chạy dọc bờ sông Lam.
Ghi địa chỉ Anh Sơn cũ thế nào cho đúng?
Ghi theo tên xã mới và tỉnh Nghệ An, bỏ tên huyện. Khi gửi hàng có thể thêm chú thích “trước là huyện Anh Sơn” để người giao hàng dễ tìm, nhất là với các xã ở bờ nam sông Lam.