Huyện An Phú nằm ở cực bắc tỉnh An Giang cũ, kẹp giữa sông Hậu ở phía đông và sông Bình Di ở phía tây, ba mặt giáp Campuchia. Đây là nơi sông Hậu từ Campuchia chảy vào đất Việt Nam và là vùng đón nước lũ sớm nhất mỗi năm. Từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990, An Phú cùng Tân Châu nhập thành huyện Phú Châu. Từ 1/7/2025, địa bàn huyện cũ chia thành một số xã của tỉnh An Giang mới.
An Phú ít khi lên báo du lịch, nhưng với người miền Tây, đây là “đầu nguồn” theo đúng nghĩa đen: tin lũ ở An Phú là tin báo trước cho cả đồng bằng. Bài này kể về địa thế đặc biệt của huyện, đời sống người Chăm và người Kinh trên đất cồn bãi, nghề sông nước, biên giới, và cách tra địa chỉ cũ sau 7/2025.
Một dải đất kẹp giữa hai dòng sông
Nhìn trên bản đồ, An Phú giống một mũi đất nhọn đâm lên phía bắc: phía đông là sông Hậu, phía tây là sông Bình Di, hai dòng sông gặp nhau ở phía nam gần Châu Đốc. Ranh giới phía bắc và phía tây của huyện là biên giới với Campuchia, phần lớn chạy theo sông. Vì thế người An Phú sống với nước từ mọi phía; đi đâu ra khỏi huyện cũng phải qua sông, qua cầu hoặc qua phà.
Đất An Phú là đất phù sa cồn bãi, cao ở ven sông, trũng ở giữa. Nhà cửa tập trung trên các giồng đất ven sông Hậu và dọc các tuyến đường chính, ruộng lúa và ruộng màu nằm phía trong. Ở một số xã, dòng sông bồi bên này lở bên kia, đất đai thay đổi theo từng mùa lũ, và người dân đã quen với việc chuyển nhà, đắp nền.
Huyện lỵ là thị trấn An Phú; huyện còn có thị trấn Long Bình nằm sát biên giới. Các xã như Khánh An, Khánh Bình, Quốc Thái, Nhơn Hội, Phú Hữu, Vĩnh Hậu, Đa Phước là những cái tên quen với người buôn bán đường sông vùng đầu nguồn.
Lịch sử tên gọi: An Phú, Phú Châu và trở lại An Phú
Thời Pháp, phần lớn đất An Phú ngày nay thuộc quận Tân Châu hoặc các làng ven sông của tỉnh Châu Đốc. Quận An Phú được lập dưới thời Việt Nam Cộng hòa, vẫn thuộc tỉnh Châu Đốc. Sau năm 1975, An Phú là huyện của tỉnh An Giang.
Cuối thập niên 1970, trong đợt điều chỉnh địa giới các huyện ở An Giang, huyện An Phú và huyện Tân Châu được nhập lại thành huyện Phú Châu, tên ghép từ hai chữ đầu và cuối. Đầu thập niên 1990, Phú Châu được tách trở lại thành An Phú và Tân Châu. Từ đó An Phú giữ tên huyện cho tới tháng 6/2025, có điều chỉnh thêm một số thị trấn, xã bên trong như việc lập thị trấn Long Bình.
Người sinh ra ở An Phú trong khoảng thập niên 1980 vì vậy có thể có giấy khai sinh ghi “huyện Phú Châu”. Khi đối chiếu, chỉ cần xem tên xã: nếu xã đó nằm giữa sông Hậu và sông Bình Di thì đó là đất An Phú ngày sau.
Những làng Chăm ven sông Hậu
An Phú là một trong những nơi có cộng đồng người Chăm theo Hồi giáo đông nhất An Giang, sống thành từng làng ven sông như ở Đa Phước, Quốc Thái, Nhơn Hội, Khánh Bình. Mỗi làng có thánh đường riêng, mái vòm và tháp nhọn nhìn thấy từ xa trên sông. Nhà sàn người Chăm dựng cao, gỗ tốt, thích nghi với mùa lũ.
Người Chăm ở An Phú giữ nghề dệt, buôn bán hàng vải, đánh bắt cá và làm ăn đường sông với Campuchia, nơi cũng có cộng đồng Chăm đông đảo. Họ giữ chữ viết, lễ nghi, cách ăn mặc truyền thống; phụ nữ đội khăn, đàn ông nhiều người đội mũ trắng khi đến thánh đường. Tháng chay Ramadan là thời gian đặc biệt trong năm của các làng này.
Khách muốn tìm hiểu nên đến vào ban ngày, xin phép người trong làng, ăn mặc kín đáo, không mang theo đồ ăn có thịt heo, và tránh làm ồn trong giờ hành lễ. Những chuyến đi như vậy thường bổ ích hơn khi có người địa phương dẫn đường.
Mùa lũ đầu tiên của đồng bằng
Khi nước Mê Kông lên vào mùa mưa, An Phú là nơi nước tràn đồng sớm nhất ở An Giang. Các trạm đo nước ở vùng đầu nguồn cho biết lũ năm ấy lớn hay nhỏ, và các tỉnh hạ lưu dựa vào đó để chuẩn bị. Những năm lũ lớn như năm 2000, nhiều xã ở An Phú ngập sâu, đường sá chia cắt, trẻ em phải đi học bằng xuồng.
Sau các trận lũ lớn, An Phú được xây nhiều cụm tuyến dân cư vượt lũ: những khu đất đắp cao, có đường, có trường, có trạm y tế để người dân ở ngoài vùng ngập. Đê bao giúp ruộng lúa trồng thêm vụ, nhưng cũng làm thay đổi đời sống cá tôm và phù sa. Người An Phú hiểu rõ cả lợi lẫn hại của mỗi con đê.
Mùa nước nổi vẫn là mùa kiếm sống: đặt lọp bắt cá linh, cá linh non làm mắm, làm khô; hái bông điên điển, bông súng; chở cá đi chợ Châu Đốc, Tân Châu. Nhiều gia đình sống nhờ con nước như cha ông họ, dù lượng cá ngày nay không còn như xưa.
Biên giới và đường sang Campuchia
Vì ba mặt giáp Campuchia, An Phú có những cửa khẩu đường bộ và đường sông, trong đó Khánh Bình là cái tên được nhắc nhiều nhất. Người dân hai bên biên giới có quan hệ buôn bán, thăm thân, đặc biệt trong cộng đồng người Chăm. Hàng hóa nông sản, cá, vải vóc qua lại theo đường chính ngạch qua cửa khẩu.
Biên giới cũng mang ký ức chiến tranh. Cuối thập niên 1970, các xã biên giới An Phú từng hứng chịu tấn công từ phía Khmer Đỏ; người dân nhiều nơi phải sơ tán. Những câu chuyện về thời ấy vẫn còn được người lớn tuổi kể lại, và các đài tưởng niệm trong vùng là nơi giữ ký ức.
Người lạ đến vùng biên cần tuân thủ quy định về khu vực biên giới, mang theo giấy tờ tùy thân, không tự ý đi vào các đường mòn, và hỏi đồn biên phòng hoặc chính quyền xã khi cần đi sâu vào khu vực sát biên.
Sống trên cồn bãi: ruộng lúa, rẫy màu và nghề cá
Đất An Phú phần lớn là đất bãi bồi ven sông và đất ruộng thấp phía trong. Mùa khô, ruộng trồng lúa, bãi ven sông trồng bắp, đậu, rau màu, ớt; mùa nước thì nhiều cánh đồng ngoài đê bao để nước tràn vào, vừa lấy phù sa vừa là chỗ cho cá tôm sinh sôi. Nhịp làm ăn vì vậy đi theo con nước chứ không theo lịch cố định, và người An Phú quen tính mùa bằng mực nước sông.
Nghề cá ở An Phú có hai kiểu. Một là đánh bắt tự nhiên bằng lưới, lọp, đáy trên sông Hậu, sông Bình Di và trên đồng ngập; hai là nuôi cá trong bè, trong ao ven sông. Cá linh, cá chốt, cá lăng, cá trèn mùa nước là những loài người địa phương nhắc nhiều; cá bắt được bán cho thương lái, đem lên chợ Châu Đốc hay làm khô, làm mắm.
Trên đất cồn, những cù lao nhỏ giữa sông Hậu có nhà cửa, vườn tược riêng, đi lại bằng đò. Đời sống ở đây chậm và gắn với nhau theo dòng họ, xóm ấp. Người trẻ nhiều nhà đi làm ở các khu công nghiệp phía đông Nam Bộ, Tết mới về; người ở lại giữ ruộng, giữ bè và chăm cha mẹ già.
Đi An Phú: đường bộ, đường sông và những điều nên biết
Đường vào An Phú thường bắt đầu từ Châu Đốc: qua sông Hậu bằng phà hoặc cầu tùy theo tuyến, rồi theo đường tỉnh chạy dọc huyện lên phía biên giới. Đường làng nhiều đoạn nhỏ, ven sông, hai bên là nhà sàn và vườn cây; xe lớn đi khó, xe máy là phương tiện tiện nhất. Một số xã cồn, cù lao chỉ đến được bằng đò.
Thời điểm đẹp để ghé An Phú là đầu và giữa mùa nước nổi, khi đồng ngập, chợ quê nhiều cá đồng, rau mùa nước, và các làng Chăm ven sông hiện rõ dáng nhà sàn cao. Mùa khô thì đường khô ráo, thuận đi lại, hợp với người muốn tìm hiểu đời sống làng xóm, các thánh đường và chợ biên.
Vì là huyện biên giới, khách nên mang giấy tờ tùy thân, không chụp ảnh khu vực quân sự, đồn biên phòng; khi muốn đi sâu vào các xã sát biên hoặc đi đò ra cồn lạ, hãy hỏi người địa phương hoặc chính quyền xã trước. Đi đò mùa nước lớn thì mặc áo phao nếu có, không đi đêm, và để ý thời tiết vì giông chiều trên sông Hậu nổi lên rất nhanh.
An Phú từ 1/7/2025 nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện An Phú cũ không còn là đơn vị hành chính. Các xã, thị trấn cũ được sắp xếp thành một số xã của tỉnh An Giang mới, mỗi xã mới gồm một vài xã, thị trấn cũ liền kề. Một số tên cũ được giữ làm tên xã mới; phương án cụ thể cần tra theo tên xã, thị trấn cũ trên giấy tờ.
An Phú là vùng sông nước, ranh giới xã thường theo sông rạch, nên khi tra địa chỉ cần chú ý tên ấp và vị trí so với sông. Nhà ở ven sông Hậu và nhà ở ven sông Bình Di dù cùng một xã cũ đôi khi cũng phải đối chiếu thêm để chắc chắn.
Với người An Phú đi làm ăn xa, cách ghi quê quán trên giấy tờ mới sẽ theo cơ sở dữ liệu dân cư; nếu cần điều chỉnh, hãy làm theo hướng dẫn của cơ quan công an tại thời điểm làm thủ tục, không tự sửa tay giấy tờ cũ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện An Phú nằm ở đâu?
An Phú nằm ở cực bắc tỉnh An Giang cũ, giữa sông Hậu phía đông và sông Bình Di phía tây, ba mặt giáp Campuchia. Phía nam huyện là Châu Đốc, phía đông bên kia sông Hậu là đất Tân Châu cũ.
Huyện Phú Châu có liên quan gì tới An Phú?
Phú Châu là huyện ghép từ An Phú và Tân Châu, tồn tại từ cuối thập niên 1970 tới đầu thập niên 1990. Sau khi tách, An Phú lại thành huyện riêng và giữ tên đó cho tới khi bỏ cấp huyện ngày 1/7/2025.
An Phú nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, An Phú thuộc tỉnh An Giang mới, hợp nhất từ An Giang và Kiên Giang, trung tâm ở Rạch Giá. Huyện cũ chia thành một số xã, mỗi xã mới gồm vài xã, thị trấn cũ; tra theo tên xã cũ để biết địa chỉ hiện nay.
Vì sao An Phú gọi là nơi đón lũ đầu tiên?
Vì An Phú nằm ngay nơi sông Hậu từ Campuchia chảy vào Việt Nam. Khi nước Mê Kông lên, vùng này ngập sớm nhất ở An Giang, và mực nước tại đây là tín hiệu báo trước cho các tỉnh hạ lưu đồng bằng.
Làng Chăm ở An Phú ở đâu?
Các làng Chăm ở An Phú nằm ven sông Hậu ở các xã như Đa Phước, Quốc Thái, Nhơn Hội, Khánh Bình cũ, mỗi làng có thánh đường riêng. Khi đến nên xin phép, ăn mặc kín đáo và tôn trọng giờ hành lễ.
Đi vùng biên An Phú cần lưu ý gì?
Cần mang giấy tờ tùy thân, tuân thủ quy định về khu vực biên giới, không tự đi vào đường mòn sát biên và hỏi đồn biên phòng hoặc chính quyền xã khi cần. Hàng hóa qua lại phải đi theo đường chính ngạch qua cửa khẩu.