Tỉnh Bình Dương ngay trước ngày 1/7/2025 có chín đơn vị cấp huyện: năm thành phố Thủ Dầu Một, Thuận An, Dĩ An, Bến Cát, Tân Uyên và bốn huyện Bắc Tân Uyên, Bàu Bàng, Dầu Tiếng, Phú Giáo. Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Bình Dương cùng Bà Rịa – Vũng Tàu nhập vào TP Hồ Chí Minh, đơn vị mới giữ tên TP Hồ Chí Minh; cấp huyện bị bỏ trên cả nước.
Người ngoài hay nghĩ Bình Dương là một dải khu công nghiệp nối liền với Sài Gòn, nhưng tỉnh cũ có cả vùng vườn trái cây ven sông Sài Gòn, vùng đất đỏ trồng cao su phía bắc, lòng hồ Dầu Tiếng và những làng ven sông Đồng Nai, sông Bé. Bài này kể lại tỉnh đã thành hình qua các lần đổi tên, liệt kê từng đơn vị cấp huyện ngay trước 7/2025 kèm tên cũ hơn, và chỉ cách đọc một địa chỉ ghi theo tỉnh cũ.
Đất Thủ: từ huyện Bình An đến tỉnh Thủ Dầu Một
Vùng đất Bình Dương được người Việt khai phá cùng thời với Biên Hòa, Gia Định, từ cuối thế kỷ 17 sang thế kỷ 18, men theo hai con sông lớn là sông Sài Gòn ở phía tây và sông Đồng Nai ở phía đông. Thời nhà Nguyễn, phần lớn đất này thuộc huyện Bình An của trấn rồi tỉnh Biên Hòa. Các làng ven sông như Phú Cường, Lái Thiêu, Tân Uyên có chợ và bến từ sớm, buôn gạo, gỗ, gốm và trái cây xuôi về Sài Gòn bằng ghe.
Thời Pháp thuộc, chính quyền thuộc địa tách vùng này thành một hạt riêng rồi lập tỉnh Thủ Dầu Một vào khoảng chuyển giao giữa thế kỷ 19 và thế kỷ 20, tỉnh lỵ đặt ở Phú Cường. Tên gọi "Thủ Dầu Một" có nhiều cách giải thích, phổ biến nhất là ghép chữ "thủ" (đồn canh giữ) với cây dầu đứng một mình gần đồn, nhưng đó là cách giải thích dân gian, chưa có văn bản gốc khẳng định. Cùng thời gian này người Pháp mở đồn điền cao su lớn ở phía bắc tỉnh, đặt nền cho vùng cao su Dầu Tiếng sau này.
Năm 1956, chính quyền Việt Nam Cộng hòa đổi tỉnh Thủ Dầu Một thành tỉnh Bình Dương, tỉnh lỵ vẫn ở Phú Cường. Đây là lần đầu tên Bình Dương xuất hiện như tên tỉnh. Ranh giới tỉnh Bình Dương thời ấy không trùng hẳn với tỉnh Bình Dương tái lập năm 1997: một số vùng phía bắc và vùng Tân Uyên thuộc các tỉnh khác tuỳ giai đoạn. Vì vậy khi đọc sách cũ, người tra cứu nên để ý năm xuất bản trước khi suy ra một xã nào đó "thuộc Bình Dương".
Hai mươi năm tỉnh Sông Bé và lần tái lập năm 1997
Sau năm 1975, các tỉnh miền Nam được sắp lại. Đầu năm 1976, tỉnh Bình Dương hợp với vùng Bình Long, Phước Long thành tỉnh Sông Bé, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Thủ Dầu Một. Tên tỉnh lấy theo con sông Bé chảy từ vùng biên giới phía bắc xuống nhập vào sông Đồng Nai. Tỉnh Sông Bé rất rộng, kéo từ ranh TP Hồ Chí Minh lên tới biên giới Campuchia, nên phần phía nam quanh Thủ Dầu Một và phần rừng núi phía bắc có nhịp phát triển khác nhau từ đầu.
Thế hệ sinh khoảng 1976–1996 ở vùng này phần lớn có giấy khai sinh ghi "tỉnh Sông Bé". Trong thời gian ấy, phần đất Bình Dương sau này gồm thị xã Thủ Dầu Một và các huyện Thuận An, Tân Uyên, Bến Cát. Từ ngày 1/1/1997, theo quyết định của Quốc hội, tỉnh Sông Bé được chia lại thành hai tỉnh Bình Dương và Bình Phước. Bình Dương tái lập lấy Thủ Dầu Một làm tỉnh lỵ.
Năm 1999, ba huyện lớn của tỉnh mới cùng được chia đôi: huyện Thuận An tách ra lập huyện Dĩ An, huyện Bến Cát tách ra lập huyện Dầu Tiếng, huyện Tân Uyên tách ra lập huyện Phú Giáo. Từ đó Bình Dương có một thị xã và sáu huyện. Đây là khung hành chính tồn tại suốt giai đoạn Bình Dương bùng lên thành tỉnh công nghiệp, khi các khu công nghiệp đầu tiên ở Thuận An, Dĩ An thu hút lao động từ khắp nơi đến.
Chín đơn vị cấp huyện ngay trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đúng tên chín đơn vị cấp huyện còn tồn tại ngay trước 1/7/2025, kèm những tên cũ hơn thường gặp trên giấy tờ. Từng đơn vị có bài riêng trong danh mục này.
| Đơn vị trước 7/2025 | Tên cũ hơn hay gặp | Ghi chú ngắn |
|---|---|---|
| Thành phố Thủ Dầu Một | Thị xã Thủ Dầu Một (đến 2012); Phú Cường thời trước 1975 | Tỉnh lỵ; chợ, nhà thờ Phú Cường, thành phố mới Bình Dương |
| Thành phố Thuận An | Huyện Thuận An (đến 2011), thị xã Thuận An (2011–2020); vùng Lái Thiêu | Vườn trái cây Lái Thiêu, gốm, khu công nghiệp sát TP Hồ Chí Minh cũ |
| Thành phố Dĩ An | Một phần huyện Thuận An (trước 1999); huyện, thị xã Dĩ An | Ga Dĩ An, Sóng Thần, một phần Làng Đại học |
| Thành phố Bến Cát | Huyện Bến Cát (đến 2013), thị xã Bến Cát (2014–2023) | Khu công nghiệp Mỹ Phước, sông Thị Tính |
| Thành phố Tân Uyên | Huyện Tân Uyên (đến 2013), thị xã Tân Uyên (2014–2023) | Ven sông Đồng Nai, cù lao Bạch Đằng, Thạnh Hội |
| Huyện Bắc Tân Uyên | Mười xã phía bắc huyện Tân Uyên cũ (tách cuối năm 2013) | Ngã ba sông Bé – sông Đồng Nai, di chỉ Dốc Chùa |
| Huyện Bàu Bàng | Bảy xã phía bắc huyện Bến Cát cũ (tách cuối năm 2013) | Quốc lộ 13, khu công nghiệp, di tích trận Bàu Bàng |
| Huyện Dầu Tiếng | Thuộc huyện Bến Cát đến năm 1999 | Hồ Dầu Tiếng, núi Cậu, rừng cao su |
| Huyện Phú Giáo | Thuộc huyện Tân Uyên đến năm 1999 | Huyện lỵ Phước Vĩnh, hồ Phước Hòa trên sông Bé |
Năm thành phố trong bảng đều lên thành phố muộn: Thủ Dầu Một năm 2012, Thuận An và Dĩ An đầu năm 2020, Bến Cát và Tân Uyên năm 2023. Một giấy tờ ghi "thị xã Dĩ An" hay "huyện Bến Cát" vì thế không sai, chỉ là giấy cấp ở lớp thời gian trước.
Lần tách huyện cuối năm 2013 và những đợt lên thành phố
Đầu thập niên 2010, hai huyện Bến Cát và Tân Uyên đã quá lệch: phía nam đô thị hoá rất nhanh với khu công nghiệp, nhà trọ, đường lớn, trong khi phía bắc vẫn là vườn cao su, đồi gò, xã thưa dân. Cuối năm 2013, Chính phủ ban hành nghị quyết điều chỉnh địa giới: phần phía nam Bến Cát thành thị xã Bến Cát, bảy xã phía bắc thành huyện Bàu Bàng; phần phía nam Tân Uyên thành thị xã Tân Uyên, mười xã phía bắc thành huyện Bắc Tân Uyên. Bộ máy các đơn vị mới đi vào hoạt động từ đầu năm 2014.
Cùng giai đoạn ấy là các đợt nâng cấp đô thị: Thủ Dầu Một từ thị xã lên thành phố năm 2012; Thuận An và Dĩ An từ huyện lên thị xã năm 2011, rồi lên thành phố đầu năm 2020; Bến Cát và Tân Uyên lên thành phố năm 2023. Mỗi đợt như vậy kéo theo việc đổi xã thành phường, thị trấn, nên một gia đình ở Bình Chuẩn hay Tân Phước Khánh có thể có ba bốn loại giấy ghi ba bốn cách khác nhau mà chưa từng dời nhà.
Ở vùng huyện phía bắc, thay đổi nhỏ hơn: một số xã lên thị trấn như Tân Thành, Tân Bình ở Bắc Tân Uyên, Lai Uyên ở Bàu Bàng. Đến trước 7/2025, Bình Dương không gộp huyện nào như nhiều tỉnh khác trong đợt 2019–2025; danh sách chín đơn vị cấp huyện giữ nguyên từ năm 2014 đến ngày bỏ cấp huyện.
Ngày 1/7/2025: nhập vào TP Hồ Chí Minh và bỏ cấp huyện
Ngày 1/7/2025 có hai việc độc lập xảy ra cùng lúc. Ở cấp tỉnh, Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 sắp lại cả nước còn 34 đơn vị cấp tỉnh; TP Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu hợp thành một thành phố, giữ tên TP Hồ Chí Minh. Bình Dương từ đó là tỉnh cũ. Ở dưới tỉnh, cấp huyện bị bỏ trên toàn quốc; các phường, xã cũ được gom thành phường, xã lớn hơn, trực thuộc thẳng thành phố.
Theo bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, phần đất Bình Dương cũ nay gồm 36 đơn vị: 24 phường và 12 xã. Vành phía nam (Thủ Dầu Một, Thuận An, Dĩ An, Bến Cát, Tân Uyên cũ) hầu hết thành phường; vùng phía bắc (Dầu Tiếng, Phú Giáo, phần lớn Bàu Bàng, Bắc Tân Uyên cũ) chủ yếu là xã. Có những phường vắt qua ranh hai huyện cũ, như phường Tây Nam gồm đất An Tây của Bến Cát và Thanh Tuyền, An Lập của Dầu Tiếng, hay phường Bình Dương gồm vùng thành phố mới phía bắc Thủ Dầu Một và Phú Chánh của Tân Uyên.
Một điểm hay gây nhầm: "Bình Dương" nay chỉ còn là tên một phường ở phía bắc Thủ Dầu Một cũ. Người ở Dĩ An, Thuận An hay Bến Cát mà ghi "phường Bình Dương" trong địa chỉ mới là sai. Tên những phường mới như Thủ Dầu Một, Thuận An, Dĩ An, Bến Cát, Tân Uyên trùng tên thành phố cũ nhưng mỗi phường chỉ gồm một phần đất của thành phố cũ đó.
Đọc một địa chỉ ghi theo Bình Dương cũ
Giấy tờ cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị; không ai bắt đổi chỉ vì địa giới thay đổi. Khi cần ghi địa chỉ mới hoặc đọc giấy tờ của người thân, có thể đi theo thứ tự:
- Xác định lớp thời gian. Ghi "tỉnh Sông Bé" là trước 1997; ghi "huyện Thuận An" mà địa chỉ ở Dĩ An là trước 1999; ghi "huyện Bến Cát" mà địa chỉ ở Lai Uyên hay Trừ Văn Thố là trước 2014; ghi "thị xã" cho Thuận An, Dĩ An là 2011–2020.
- Tìm tên xã, phường cũ. Đơn vị mới dựng từ xã, phường cũ chứ không từ huyện. Hai phường cùng một thành phố cũ có thể đi về hai phường mới khác nhau.
- Tra bảng đối chiếu. Bảng sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của TP Hồ Chí Minh năm 2025 cho biết xã, phường cũ nào nhập vào đâu. Gần hai mươi xã, phường cũ của Bình Dương bị chia cho hai đơn vị mới; gặp chữ "một phần" thì hỏi khu phố, ấp hoặc xem thông tin cư trú trên VNeID.
- Ghi hai cấp. Số nhà, đường, khu phố hoặc ấp; phường hoặc xã mới; rồi TP Hồ Chí Minh. Không còn tên thành phố, huyện hay "tỉnh Bình Dương".
- Ghi chú tên cũ khi cần. Với đối tác ở xa, thêm "Thuận An cũ" hay "Bến Cát cũ" trong ngoặc giúp người nhận hình dung, nhất là khi tên phường mới trùng tên một phường cũ ở nội đô như An Phú, Tân Định, Tân Bình.
Biển số xe đăng ký ở Bình Dương cũ vẫn lưu hành bình thường. Tên địa lý như sông Thị Tính, hồ Dầu Tiếng, núi Châu Thới, cù lao Bạch Đằng không phụ thuộc đơn vị hành chính nên vẫn giữ nguyên.
Ba vùng đất trong một tỉnh cũ
Dù diện tích không lớn so với nhiều tỉnh, Bình Dương cũ có ba vùng khác hẳn nhau. Vùng thứ nhất là dải đô thị phía nam giáp TP Hồ Chí Minh cũ: Dĩ An, Thuận An, Thủ Dầu Một, nam Tân Uyên, nam Bến Cát. Đây là nơi dày khu công nghiệp, nhà trọ công nhân, chợ tự phát, đường lớn như quốc lộ 13, quốc lộ 1K, đường Mỹ Phước – Tân Vạn. Phần lớn người ở đây đến từ nơi khác trong vài chục năm gần đây.
Vùng thứ hai là dải ven sông: phía tây có sông Sài Gòn với vườn măng cụt, sầu riêng, chôm chôm Lái Thiêu, An Sơn, làng sơn mài Tương Bình Hiệp; phía đông có sông Đồng Nai với cù lao Bạch Đằng, Thạnh Hội, làng gốm Tân Phước Khánh, và ngã ba sông Bé ở Bắc Tân Uyên. Đây là phần giữ nếp làng Nam Bộ cũ rõ nhất: đình, chùa, miếu, nghề thủ công truyền đời.
Vùng thứ ba là đất đỏ, đồi gò phía bắc: Bàu Bàng, Dầu Tiếng, Phú Giáo, bắc Bắc Tân Uyên. Rừng cao su phủ phần lớn, xen vườn điều, khoai mì, cây ăn trái, hồ Dầu Tiếng và hồ Phước Hòa. Vùng này mang dấu vết chiến tranh nhiều nhất với các căn cứ như Tam giác sắt, chiến khu Long Nguyên, chiến khu Đ ở rìa phía đông. Hiểu ba vùng này giúp đọc đúng các bài huyện trong danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Bình Dương nay thuộc tỉnh nào?
Từ ngày 1/7/2025, toàn bộ tỉnh Bình Dương cũ thuộc TP Hồ Chí Minh, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Bình Dương nhập cùng Bà Rịa – Vũng Tàu vào TP Hồ Chí Minh, đơn vị mới giữ tên TP Hồ Chí Minh.
Trước 7/2025 Bình Dương có những huyện nào?
Ngay trước 1/7/2025 Bình Dương có chín đơn vị cấp huyện: thành phố Thủ Dầu Một, Thuận An, Dĩ An, Bến Cát, Tân Uyên và huyện Bắc Tân Uyên, Bàu Bàng, Dầu Tiếng, Phú Giáo. Danh sách này giữ nguyên từ năm 2014.
Tỉnh Sông Bé là gì?
Tỉnh Sông Bé tồn tại từ đầu năm 1976 đến hết năm 1996, gồm đất Bình Dương và Bình Phước sau này, tỉnh lỵ ở Thủ Dầu Một. Từ 1/1/1997 Sông Bé chia lại thành hai tỉnh Bình Dương và Bình Phước.
Bình Dương cũ nay có bao nhiêu phường, xã?
Theo bảng sắp xếp năm 2025, phần đất Bình Dương cũ nay gồm 36 đơn vị cấp xã của TP Hồ Chí Minh: 24 phường và 12 xã. Phường tập trung ở phía nam, xã ở vùng Dầu Tiếng, Phú Giáo, Bàu Bàng, Bắc Tân Uyên cũ.
Phường Bình Dương mới ở đâu?
Phường Bình Dương mới nằm ở phía bắc Thủ Dầu Một cũ, gồm các phường Hòa Phú, Phú Mỹ, Phú Tân cũ và phường Phú Chánh của Tân Uyên cũ, quanh khu thành phố mới. Đây không phải tên chung cho cả vùng Bình Dương cũ.
Giấy tờ ghi tỉnh Bình Dương có phải đổi không?
Không phải đổi chỉ vì địa giới thay đổi. Căn cước, sổ đỏ, bằng cấp, giấy phép lái xe cấp trước 7/2025 vẫn có giá trị; khi làm thủ tục mới thì cơ quan cập nhật địa chỉ theo phường, xã của TP Hồ Chí Minh.