Ngay trước ngày 1/7/2025, tỉnh Hà Giang có mười một đơn vị cấp huyện: thành phố Hà Giang và mười huyện Bắc Mê, Bắc Quang, Đồng Văn, Hoàng Su Phì, Mèo Vạc, Quản Bạ, Quang Bình, Vị Xuyên, Xín Mần, Yên Minh. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025, Hà Giang nhập vào tỉnh Tuyên Quang, tên tỉnh mới là Tuyên Quang; cùng lúc cấp huyện bị bỏ trên cả nước.
Đây không phải lần đầu hai tỉnh Hà Giang và Tuyên Quang về chung một nhà. Từ năm 1976 đến năm 1991, cả hai từng là tỉnh Hà Tuyên. Bài tổng quan này đi qua các lớp tên gọi ấy, liệt kê đủ mười một đơn vị cũ, phân biệt vùng cao nguyên đá với vùng thấp phía nam, rồi nói cách ghi một địa chỉ Hà Giang cũ cho đúng sau ngày bỏ cấp huyện.
Vùng đất đầu nguồn sông Lô qua các thời kỳ
Thời phong kiến, phần lớn đất Hà Giang ngày nay thuộc vùng biên viễn phía bắc của trấn Tuyên Quang, do các thổ ty địa phương cai quản. Đường từ kinh đô lên đây rất xa, chủ yếu theo dòng sông Lô ngược lên, nên chính quyền trung ương chỉ nắm vùng này một cách lỏng lẻo. Các dòng họ người Tày ở thung lũng và các thủ lĩnh người Mông trên cao nguyên giữ vai trò lớn trong đời sống làng bản.
Cuối thế kỷ XIX, sau khi chiếm Bắc Kỳ, người Pháp đặt ở Hà Giang một đạo quan binh, tức một khu vực do quân đội trực tiếp cai trị vì nằm sát biên giới. Thị xã Hà Giang hình thành bên sông Lô, nơi có đồn binh, trại lính và các dãy phố buôn. Về sau đạo quan binh đổi thành tỉnh Hà Giang, tên gọi giữ đến ngày nay. Trên cao nguyên, thời kỳ này cũng là lúc dòng họ Vương ở Sà Phìn, huyện Đồng Văn, có thế lực lớn và dựng dinh thự còn đến bây giờ.
Sau năm 1945, Hà Giang là một tỉnh của miền núi phía Bắc. Từ năm 1956 đến năm 1975, tỉnh thuộc Khu tự trị Việt Bắc cùng Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang. Cũng trong giai đoạn này, con đường từ thị xã lên Đồng Văn, Mèo Vạc được mở bằng sức người trong những năm 1959–1965, về sau quen gọi là con đường Hạnh Phúc, nay là một đoạn của quốc lộ 4C.
Mười lăm năm trong tỉnh Hà Tuyên (1976–1991)
Cuối năm 1975, Quốc hội quyết định hợp nhất nhiều tỉnh trên cả nước. Hà Giang và Tuyên Quang được gộp thành tỉnh Hà Tuyên, hoạt động từ đầu năm 1976, tỉnh lỵ đặt ở thị xã Tuyên Quang. Từ thị xã Hà Giang xuống tỉnh lỵ phải đi theo quốc lộ 2 khá xa, còn từ các huyện như Mèo Vạc, Đồng Văn thì mất trọn ngày đường, nên việc đi lại làm giấy tờ của người dân vùng cao rất vất vả.
Giai đoạn Hà Tuyên trùng với những năm căng thẳng ở biên giới phía Bắc. Từ năm 1979, rồi đặc biệt trong các năm 1984–1989, vùng biên giới thuộc huyện Vị Xuyên là nơi diễn ra chiến sự kéo dài. Nhiều xã biên giới phải sơ tán dân, đời sống bị đảo lộn, và phải đến những năm sau đó vùng này mới dần ổn định để trồng trọt, buôn bán trở lại.
Năm 1991, Quốc hội quyết định chia tỉnh Hà Tuyên thành hai tỉnh Hà Giang và Tuyên Quang như trước. Thị xã Hà Giang trở lại làm tỉnh lỵ. Vì quãng thời gian Hà Tuyên kéo dài tới mười lăm năm, rất nhiều giấy khai sinh, học bạ, bằng tốt nghiệp và giấy tờ đất của người Hà Giang sinh khoảng 1976–1991 vẫn ghi tỉnh Hà Tuyên. Người làm hồ sơ hiện nay hay bị hỏi về chỗ này, nên cần biết Hà Tuyên chính là Hà Giang cộng Tuyên Quang thời đó.
Mười một đơn vị cấp huyện của Hà Giang trước 1/7/2025
Bảng dưới liệt kê đủ mười một đơn vị theo đúng tên ngay trước ngày bỏ cấp huyện, kèm trung tâm quen gọi và một ghi chú về vùng. Tất cả nay thuộc tỉnh Tuyên Quang mới; tên xã, phường cụ thể nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
| Đơn vị cũ | Trung tâm quen gọi | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thành phố Hà Giang | Nội thị bên sông Lô, sông Miện | Thị xã Hà Giang lên thành phố năm 2010 |
| Huyện Bắc Mê | Yên Phú | Thung lũng sông Gâm, giáp Cao Bằng và Tuyên Quang cũ |
| Huyện Bắc Quang | Việt Quang, Vĩnh Tuy | Vùng thấp phía nam, cam sành, mưa nhiều |
| Huyện Đồng Văn | Thị trấn Đồng Văn, Phó Bảng | Phố cổ, Lũng Cú, cao nguyên đá |
| Huyện Hoàng Su Phì | Vinh Quang | Ruộng bậc thang, chè Shan tuyết |
| Huyện Mèo Vạc | Thị trấn Mèo Vạc | Mã Pì Lèng, sông Nho Quế, Khâu Vai |
| Huyện Quản Bạ | Tam Sơn | Cổng trời, núi đôi, cửa ngõ cao nguyên đá |
| Huyện Quang Bình | Yên Bình | Lập năm 2003, huyện trẻ nhất tỉnh |
| Huyện Vị Xuyên | Vị Xuyên, Việt Lâm | Cửa khẩu Thanh Thủy, núi Tây Côn Lĩnh |
| Huyện Xín Mần | Cốc Pài | Vùng núi đất phía tây, giáp Lào Cai |
| Huyện Yên Minh | Thị trấn Yên Minh | Rừng thông, Du Già, giữa cao nguyên đá |
Đợt thay đổi cấp huyện gần nhất trước 2025 là năm 2003, khi huyện Quang Bình được lập từ một phần đất của Bắc Quang, Hoàng Su Phì và Xín Mần. Từ đó đến hết tháng 6/2025, Hà Giang không nhập hay tách huyện nào nữa, khác với nhiều tỉnh khác phải nhập huyện trong giai đoạn 2019–2025. Người lớn tuổi ở vùng Quang Bình vì vậy có giấy tờ ghi một trong ba huyện cũ hơn.
Bốn huyện cao nguyên đá và vùng núi đất phía tây, phía nam
Địa hình Hà Giang chia khá rõ thành ba vùng. Phía bắc là cao nguyên đá gồm bốn huyện Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc, nơi núi đá vôi xám phủ gần kín mặt đất, đất trồng chỉ còn trong những hốc đá nhỏ. Năm 2010, Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn được UNESCO công nhận, trải trên địa bàn của cả bốn huyện này.
Phía tây là vùng núi đất cao của Hoàng Su Phì và Xín Mần, có những sườn núi dài được người Nùng, Dao, La Chí, Mông khai thành ruộng bậc thang. Tây Côn Lĩnh, ngọn núi cao nhất tỉnh, nằm ở ranh giới Vị Xuyên và Hoàng Su Phì, cao khoảng hai nghìn bốn trăm mét. Phía nam và đông nam là vùng thấp hơn gồm Bắc Quang, Quang Bình, một phần Vị Xuyên và Bắc Mê, có ruộng lúa, đồi cam, đồi chè.
Sông Lô chảy từ biên giới qua Vị Xuyên, thành phố Hà Giang rồi xuống Bắc Quang, sang Tuyên Quang cũ. Sông Gâm chảy qua Bắc Mê, sông Miện từ cao nguyên đổ về thành phố, sông Nho Quế khoét hẻm sâu ở Mèo Vạc, sông Chảy có thượng nguồn ở vùng núi phía tây. Diện tích toàn tỉnh vào khoảng gần tám nghìn km², phần lớn là núi; đường biên giới với Trung Quốc chạy dọc phía bắc và tây bắc.
Người dân, chợ phiên và sản vật theo từng vùng
Hà Giang có gần hai mươi dân tộc cùng sinh sống. Người Mông đông nhất, tập trung trên cao nguyên đá và các vùng núi cao; người Tày ở các thung lũng ven sông; người Dao ở lưng chừng núi; người Nùng nhiều ở Hoàng Su Phì, Xín Mần; người Kinh tập trung ở thành phố và các thị trấn dọc quốc lộ 2. Ngoài ra còn những cộng đồng ít người như Lô Lô, Pu Péo, La Chí, Bố Y, Cờ Lao, Giáy. Theo Tổng điều tra dân số năm 2019, dân số toàn tỉnh vào khoảng hơn tám trăm năm mươi nghìn người.
Chợ phiên là nhịp sống của vùng cao: mỗi chợ họp theo chu kỳ riêng, có chợ họp sáng Chủ nhật như Đồng Văn, Mèo Vạc, có chợ họp theo ngày âm lịch. Người các bản đi bộ, dắt ngựa, chở hàng bằng xe máy từ sáng sớm. Chợ Khâu Vai ở Mèo Vạc họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng 3 âm lịch, gắn với câu chuyện tình được kể lại nhiều đời.
Sản vật gắn với từng huyện cũ: cam sành Bắc Quang, chè Shan tuyết Hoàng Su Phì và Vị Xuyên, mật ong bạc hà Mèo Vạc, rượu ngô Thanh Vân ở Quản Bạ, thổ cẩm lanh Lùng Tám, bò vàng vùng cao, thảo quả dưới tán rừng. Món ăn quen thuộc là thắng cố ở chợ phiên, cháo ấu tẩu, bánh cuốn trứng chan nước xương, thịt treo gác bếp. Tên huyện cũ vì vậy vẫn được dùng như một nhãn hàng, dù cấp huyện đã bỏ.
Từ 1/7/2025: về chung tỉnh Tuyên Quang mới
Nghị quyết 202/2025/QH15 ngày 12/6/2025 sắp xếp 63 tỉnh, thành thành 34 đơn vị cấp tỉnh. Hà Giang và Tuyên Quang hợp thành tỉnh Tuyên Quang, trung tâm hành chính đặt ở Tuyên Quang. Cùng với việc bỏ cấp huyện từ 1/7/2025, mười một đơn vị cũ của Hà Giang thôi là đơn vị hành chính; các xã, phường, thị trấn được sắp xếp lại thành xã, phường mới trực thuộc thẳng tỉnh.
Số đơn vị cấp xã trên đất Hà Giang cũ giảm nhiều. Phần lớn xã mới gồm hai, ba xã cũ ghép lại, các thị trấn huyện lỵ được đổi thành xã, nội thị thành phố Hà Giang thành các phường. Ranh giới xã mới không phải lúc nào cũng nằm gọn trong một huyện cũ, nên khi tra cứu nên đối chiếu theo từng xã cũ chứ không theo cả huyện.
Khi ghi địa chỉ, cách rõ nhất là ghi cả cũ lẫn mới, ví dụ "thôn A, xã B, huyện Yên Minh, tỉnh Hà Giang (trước 7/2025), nay là xã C, tỉnh Tuyên Quang". Giấy tờ đã cấp với tên huyện cũ, kể cả giấy ghi tỉnh Hà Tuyên, vẫn có giá trị, không phải đổi chỉ vì địa danh đổi. Người ở xa muốn biết xã cũ của gia đình nay mang tên gì nên tra danh sách chính thức của tỉnh hoặc hỏi ủy ban cấp xã nơi đăng ký thường trú.
Câu hỏi thường gặp
Tỉnh Hà Giang nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Giang nhập với Tuyên Quang thành tỉnh Tuyên Quang mới. Tên Hà Giang không còn là tên tỉnh, nhưng vẫn được dùng để chỉ vùng đất, sản vật và trong tên một số phường, xã.
Hà Giang trước 7/2025 có bao nhiêu huyện?
Ngay trước 1/7/2025, Hà Giang có mười một đơn vị cấp huyện gồm thành phố Hà Giang và mười huyện Bắc Mê, Bắc Quang, Đồng Văn, Hoàng Su Phì, Mèo Vạc, Quản Bạ, Quang Bình, Vị Xuyên, Xín Mần, Yên Minh.
Tỉnh Hà Tuyên là gì?
Hà Tuyên là tỉnh hợp nhất từ Hà Giang và Tuyên Quang, hoạt động từ đầu năm 1976 đến năm 1991, tỉnh lỵ ở thị xã Tuyên Quang. Năm 1991 tỉnh này được chia lại thành hai tỉnh. Giấy tờ cấp trong giai đoạn đó thường ghi tỉnh Hà Tuyên.
Bốn huyện cao nguyên đá Hà Giang là những huyện nào?
Đó là Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn và Mèo Vạc. Cả bốn nằm trong Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn được UNESCO công nhận năm 2010. Từ 1/7/2025, địa bàn bốn huyện cũ thuộc các xã mới của tỉnh Tuyên Quang.
Giấy tờ ghi huyện cũ của Hà Giang có phải đổi không?
Không bắt buộc. Giấy tờ đã cấp vẫn có giá trị dù ghi tên huyện cũ hay tỉnh Hà Tuyên. Khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo xã, phường hiện hành của tỉnh Tuyên Quang. Cần chứng minh hai địa chỉ là một thì hỏi ủy ban cấp xã để được hướng dẫn.
Huyện nào của Hà Giang được lập muộn nhất?
Huyện Quang Bình, lập năm 2003 từ một phần đất của Bắc Quang, Hoàng Su Phì và Xín Mần, huyện lỵ ở Yên Bình. Đây là lần thay đổi cấp huyện cuối cùng của Hà Giang trước khi cấp huyện bị bỏ năm 2025.