Huyện Bắc Quang là đơn vị cấp huyện ở phía nam tỉnh Hà Giang cũ, huyện lỵ là thị trấn Việt Quang trên quốc lộ 2; huyện còn có thị trấn Vĩnh Tuy. Đây là cửa ngõ đầu tiên của Hà Giang với người từ Tuyên Quang, Hà Nội đi lên. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Bắc Quang cũ thuộc một số xã của tỉnh Tuyên Quang mới.
Bắc Quang có địa hình thấp và ấm hơn hẳn phần còn lại của tỉnh, đất đai rộng, dân cư đông, kinh tế nông nghiệp khá. Người ta biết đến Bắc Quang vì cam sành và vì mưa: đây là một trong những nơi mưa nhiều nhất cả nước. Bài này đi qua vị trí, lịch sử ranh giới, nghề vườn, đời sống trên trục quốc lộ 2 và cách ghi địa chỉ sau 7/2025.
Cửa ngõ phía nam trên trục quốc lộ 2
Đi từ Tuyên Quang lên, qua vùng Hàm Yên là vào đất Bắc Quang. Quốc lộ 2 chạy dọc huyện theo hướng nam bắc, song song với dòng sông Lô, qua thị trấn Vĩnh Tuy rồi thị trấn Việt Quang trước khi lên thành phố Hà Giang. Với hầu hết khách đi Hà Giang bằng đường bộ, Bắc Quang là chặng dừng chân đầu tiên trong tỉnh.
Huyện giáp thành phố Hà Giang và Vị Xuyên ở phía bắc, Quang Bình và Hoàng Su Phì ở phía tây, giáp đất Tuyên Quang cũ ở phía đông và phía nam. Từ quốc lộ 2 ở địa phận Bắc Quang có đường rẽ lên Hoàng Su Phì và sang Quang Bình, nên trước khi có những con đường khác, người vùng núi phía tây xuống đồng bằng đều phải đi qua đây.
Vị trí ấy khiến Việt Quang và Vĩnh Tuy thành những thị trấn buôn bán sầm uất. Bến xe, chợ, cây xăng, quán cơm, nhà nghỉ dọc quốc lộ phục vụ cả người địa phương lẫn xe đường dài. Người đi qua thường chỉ dừng uống nước, ăn bữa cơm, nhưng người Hà Giang thì coi Bắc Quang là vựa lúa, vựa cam của tỉnh.
Rốn mưa của miền Bắc
Bắc Quang nổi tiếng trong sách địa lý vì lượng mưa thuộc hàng cao nhất cả nước. Vùng này nằm ở sườn đón gió của khối núi Tây Côn Lĩnh, hơi ẩm bị đẩy lên cao rồi trút xuống thành mưa. Mùa mưa kéo dài, có những đợt mưa liên tục nhiều ngày, sông suối dâng nhanh.
Mưa nhiều là lợi cho cây cối: rừng xanh quanh năm, chè và cam lớn nhanh, ruộng lúa đủ nước. Nhưng mưa cũng mang đến rủi ro sạt lở đồi, lũ quét ở các khe suối nhỏ, ngập cục bộ ở những khu trũng ven sông Lô. Người làm nhà ở Bắc Quang thường chọn chỗ đất cao, tránh chân đồi dốc và miệng khe nước.
Với người đi đường, mưa ở Bắc Quang có thể làm chậm cả hành trình lên Hà Giang. Đoạn quốc lộ 2 qua huyện từng bị sạt taluy, đá rơi sau những trận mưa lớn. Mùa hè đi qua đây nên theo dõi dự báo, mang áo mưa tốt và giảm tốc độ ở những đoạn đường ướt có đất đỏ chảy tràn.
Ở chiều ngược lại, mùa khô ở Bắc Quang ngắn và không gắt như vùng cao nguyên đá. Ít khi thiếu nước sinh hoạt, suối vẫn chảy quanh năm, nên các thôn ở đây làm được hai vụ lúa ở những cánh ruộng thấp. Chính sự đủ nước ấy khiến người các huyện vùng cao xưa nay vẫn coi Bắc Quang là nơi dễ sống, nhiều người trên núi xuống đây lập nghiệp, mở quán, làm vườn.
Cam sành Bắc Quang và nghề vườn đồi
Cam sành là sản vật gắn liền với tên Bắc Quang. Quả cam vỏ sần, dày, màu xanh đến vàng cam khi chín, múi mọng nước, vị ngọt đậm pha chua nhẹ. Mùa thu hoạch rơi vào cuối năm, từ khoảng tháng 10 đến dịp Tết, khi các đồi cam chín vàng và thương lái từ xuôi lên mua.
Nghề trồng cam ở đây đã có từ lâu, nhiều nhà có vườn cam nhiều thế hệ. Đất đồi thoát nước tốt, mưa nhiều, khí hậu ấm hợp với cây có múi. Bên cạnh cam sành còn có quýt, bưởi và một số giống cam khác. Nhiều hộ sống được nhờ vườn cam, làm nhà, nuôi con ăn học từ những mùa cam được giá.
Nghề vườn cũng có lúc thăng trầm. Có năm cam được mùa mất giá, có năm sâu bệnh làm cây chết hàng loạt, có giai đoạn người dân ồ ạt phá chè trồng cam rồi lại phải chuyển đổi. Người mua cam làm quà nên hỏi rõ vườn, mùa, và biết rằng không phải quả cam nào bán ven đường quốc lộ cũng là cam trồng tại Bắc Quang.
Một vườn cam đẹp đòi hỏi nhiều công: tỉa cành sau thu hoạch, bón phân, làm cỏ, phun thuốc theo lịch, che chắn khi rét đậm, giữ quả khỏi ruồi vàng khi gần chín. Người làm vườn lâu năm thường nói cây cam sợ úng hơn sợ hạn, nên các vườn tốt đều nằm trên sườn đồi thoát nước, có rãnh dẫn nước mưa đi. Đến Bắc Quang mùa cam, nhiều vườn cho khách vào xem, hái thử, nhưng nên hỏi chủ vườn trước khi chạm vào cây.
Ruộng lúa, đồi chè và người dân nhiều nơi về lập nghiệp
Ngoài cam, Bắc Quang có nhiều ruộng lúa nước ở các thung lũng ven sông Lô và các nhánh suối, là một trong những vùng lúa lớn của tỉnh cũ. Đồi chè trải trên nhiều xã, phần lớn là chè trồng theo hàng để làm chè xanh, một số vùng cao hơn có chè Shan tuyết.
Dân cư Bắc Quang đa dạng. Người Tày đã sống lâu đời ở các thung lũng, người Dao ở các sườn núi, người Nùng, Mông, Pà Thẻn ở một số xã. Nhiều gia đình người Kinh từ các tỉnh đồng bằng lên lập nghiệp trong những thập niên 1960–1970 theo các đợt khai hoang, xây dựng vùng kinh tế mới, nên trong một xã có thể nghe đủ giọng Thái Bình, Nam Định, Hà Nam bên cạnh tiếng Tày, tiếng Dao.
Sự pha trộn ấy thể hiện cả trong ẩm thực, cách làm nhà, lễ tết. Nhiều làng có đình, có lễ hội kiểu miền xuôi, bên cạnh những bản giữ nhà sàn, hát then, lễ cấp sắc. Người đến làm việc ở Bắc Quang thường thấy dễ hòa nhập hơn so với các huyện vùng cao, vì giao tiếp bằng tiếng Kinh phổ biến.
Năm 2003: Bắc Quang tách đất lập huyện Quang Bình
Bắc Quang từng rộng hơn nhiều so với ranh giới trước 7/2025. Năm 2003, Chính phủ quyết định thành lập huyện Quang Bình trên cơ sở một số xã ở phía tây của Bắc Quang cùng một phần đất của Hoàng Su Phì và Xín Mần. Phần đất phía tây ấy chủ yếu là núi đồi và thung lũng xa quốc lộ, khó quản lý từ Việt Quang.
Từ đó, người ở vùng tách ra có hai lớp tên huyện: giấy tờ trước năm 2003 ghi huyện Bắc Quang, giấy tờ sau đó ghi huyện Quang Bình. Ai sinh trong giai đoạn 1976–1991 còn có thể thấy trên giấy khai sinh tên tỉnh Hà Tuyên thay vì Hà Giang. Khi làm hồ sơ đất đai, thừa kế, cần đối chiếu đủ các lớp tên ấy.
Với phần còn lại, Bắc Quang trước 7/2025 gồm hai thị trấn Việt Quang, Vĩnh Tuy và nhiều xã. Đây vẫn là một trong những huyện đông dân nhất của tỉnh Hà Giang cũ, và là đơn vị có kinh tế nông nghiệp, thương mại khá nhất ngoài thành phố.
Đi lại và cuộc sống ở Việt Quang, Vĩnh Tuy
Thị trấn Việt Quang là nơi đặt các cơ quan huyện trước đây, có chợ, trường học, trung tâm y tế, bến xe. Thị trấn Vĩnh Tuy nằm xa hơn về phía nam, cũng là một điểm buôn bán đông vui bên quốc lộ và gần sông Lô. Hai thị trấn đều có đủ các dịch vụ cơ bản cho người mới đến ở.
Xe khách tuyến Hà Nội – Hà Giang chạy qua Bắc Quang hằng ngày, đón trả khách dọc đường. Từ Việt Quang có xe lên thành phố Hà Giang, có xe đi Hoàng Su Phì, Xín Mần, Quang Bình. Giờ chạy và giá vé thay đổi theo nhà xe, nên hỏi trực tiếp ở bến hoặc chỗ trọ trước khi đi.
Cuộc sống ở Bắc Quang không đắt đỏ như thành phố, thực phẩm tươi, rau, cá, thịt dồi dào. Đổi lại độ ẩm cao quanh năm, quần áo lâu khô, đồ gỗ dễ mốc. Người chuyển đến ở lâu nên chọn nhà thoáng, có mái che rộng để phơi đồ và chú ý chống ẩm cho giấy tờ, đồ điện tử.
Từ 1/7/2025: Bắc Quang cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang
Từ 1/7/2025, huyện Bắc Quang không còn là đơn vị hành chính. Hai thị trấn và các xã của huyện cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Với Bắc Quang, đây giống như trở về chung tỉnh với vùng Hàm Yên ngay sát phía nam, như thời Hà Tuyên.
Tên các xã mới cụ thể nên tra trong danh sách chính thức. Khi ghi địa chỉ, nên ghi tên thôn, tổ dân phố, tên xã mới, tỉnh Tuyên Quang, kèm ghi chú "huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang cũ". Với hàng gửi đi xa, nhất là cam mua theo mùa, ghi rõ như vậy giúp người giao hàng tìm đúng.
Nhãn hàng "cam sành Bắc Quang" vẫn được dùng như một tên vùng trồng, không phụ thuộc vào việc huyện còn hay không. Giấy tờ cũ ghi huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang, hoặc tỉnh Hà Tuyên, vẫn còn giá trị; khi làm thủ tục mới, cơ quan sẽ ghi theo xã hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Huyện lỵ huyện Bắc Quang ở đâu?
Huyện lỵ huyện Bắc Quang là thị trấn Việt Quang, nằm trên quốc lộ 2. Huyện còn có thị trấn Vĩnh Tuy ở phía nam. Từ 1/7/2025, cả hai không còn là thị trấn của huyện vì cấp huyện đã bỏ, địa bàn sắp xếp thành các xã mới.
Bắc Quang nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Bắc Quang cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, được chia thành một số xã trực thuộc tỉnh. Tên xã cụ thể nên tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh Tuyên Quang.
Vì sao Bắc Quang được gọi là rốn mưa?
Bắc Quang nằm ở sườn đón gió của khối núi Tây Côn Lĩnh, hơi ẩm bị đẩy lên cao rồi đổ mưa, nên lượng mưa hằng năm thuộc hàng cao nhất cả nước. Mưa nhiều giúp cam, chè, lúa tốt nhưng cũng dễ gây sạt lở, lũ quét.
Cam sành Bắc Quang chín vào mùa nào?
Cam sành Bắc Quang thường chín vào cuối năm, khoảng từ tháng 10 đến dịp Tết Nguyên đán. Mùa cụ thể xê dịch theo thời tiết từng năm. Mua làm quà nên hỏi rõ vườn trồng vì cam bán ven quốc lộ không phải lúc nào cũng là cam tại chỗ.
Huyện Quang Bình có phải tách từ Bắc Quang không?
Đúng một phần. Năm 2003, huyện Quang Bình được thành lập từ một số xã phía tây của Bắc Quang cùng một phần đất của Hoàng Su Phì và Xín Mần. Người vùng đó có giấy tờ cũ ghi huyện Bắc Quang trước năm 2003.
Đi Hoàng Su Phì từ Bắc Quang thế nào?
Từ quốc lộ 2 ở địa phận Bắc Quang có đường rẽ lên Hoàng Su Phì. Đường đèo dốc, nhiều khúc cua, mùa mưa có thể sạt lở. Từ thị trấn Việt Quang có xe khách đi Hoàng Su Phì; nên hỏi giờ chạy ở bến trước khi đi.