Huyện Bắc Mê là đơn vị cấp huyện nằm ở phía đông tỉnh Hà Giang cũ, huyện lỵ là thị trấn Yên Phú bên dòng sông Gâm. Huyện giáp thành phố Hà Giang, Vị Xuyên, Yên Minh, Mèo Vạc, giáp tỉnh Cao Bằng ở phía đông và Tuyên Quang cũ ở phía nam. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Bắc Mê cũ thuộc một số xã của tỉnh Tuyên Quang mới.
Bắc Mê không có tên trong danh sách điểm đến nổi tiếng như Đồng Văn hay Hoàng Su Phì, và chính vì vậy ít người hiểu rõ huyện này. Bài viết đi qua vị trí, dòng sông Gâm, con đường quốc lộ 34, đời sống người Tày, Dao, Mông ở đây, và những điều cần biết về địa chỉ sau ngày bỏ cấp huyện.
Huyện nằm giữa cao nguyên đá và vùng hồ Na Hang
Nhìn trên địa hình, Bắc Mê là một vùng chuyển tiếp. Phía bắc giáp Yên Minh và Mèo Vạc, những huyện núi đá vôi khô cằn; phía nam giáp vùng Na Hang của Tuyên Quang cũ với rừng rậm và lòng hồ thủy điện. Bắc Mê nằm ở giữa, mang cả hai dáng vẻ: có núi đá vôi dựng đứng, có cả những sườn núi đất phủ rừng và những thung lũng ruộng nước dọc sông.
Phần lớn diện tích huyện là núi cao và đồi dốc, dân cư thưa, các thôn bản nằm rải rác dọc khe suối và ven sông. Khoảng cách từ trung tâm huyện tới các xã xa có khi phải đi nửa ngày trên đường đất, nhất là vào mùa mưa khi đường dễ sạt. Đó cũng là lý do trong nhiều năm, Bắc Mê thuộc nhóm huyện còn nhiều khó khăn của tỉnh.
Vị trí giáp ranh ba tỉnh cũ là Hà Giang, Cao Bằng và Tuyên Quang khiến người Bắc Mê có quan hệ họ hàng, buôn bán qua lại với cả hai phía. Người ở các xã phía nam huyện nói chuyện về Na Hang như nói về hàng xóm, còn người ở phía đông thì quen đường sang Bảo Lâm, Bảo Lạc của Cao Bằng.
Sông Gâm và thị trấn Yên Phú
Sông Gâm là dòng sông chính của huyện. Sông bắt nguồn từ phía Trung Quốc, chảy qua vùng Bảo Lạc, Bảo Lâm của Cao Bằng rồi vào Bắc Mê, sau đó đổ xuống Na Hang của Tuyên Quang cũ và nhập vào sông Lô ở phía dưới. Đoạn qua Bắc Mê nước xanh, chảy giữa hai bờ núi cao, nhiều ghềnh thác.
Thị trấn Yên Phú, huyện lỵ Bắc Mê, nằm bên sông Gâm, trên trục quốc lộ 34. Đây là một thị trấn nhỏ, có trụ sở cơ quan huyện trước đây, trường học, trạm y tế, chợ và vài dãy phố buôn bán. Người các xã xung quanh xuống Yên Phú bán nông sản, mua hàng, làm giấy tờ; những việc lớn hơn thì lên thành phố Hà Giang.
Trên sông Gâm có các công trình thủy điện được xây dựng trong những năm gần đây, làm thay đổi dòng chảy và một phần đời sống ven sông. Một số thôn phải di dời lên cao, một số đoạn sông thành lòng hồ. Người dân ven sông vẫn đánh cá, nhưng nghề này không còn như xưa. Khi đi dọc sông nên chú ý thông báo xả lũ của các nhà máy, vì nước có thể lên nhanh.
Quốc lộ 34: con đường nối Hà Giang với Cao Bằng
Quốc lộ 34 bắt đầu từ thành phố Hà Giang, đi về phía đông qua Bắc Mê rồi sang địa phận Cao Bằng. Với Bắc Mê, đây là con đường sống còn: hàng hóa, xe khách, xe chở nông sản, người đi học, đi làm đều đi trên trục này. Phần lớn chiều dài huyện nằm dọc theo con đường và dòng sông Gâm.
Đoạn quốc lộ qua Bắc Mê có nhiều đèo dốc, khúc cua gắt, một bên là vách núi, một bên là vực xuống sông. Mùa mưa, đá lăn và sạt taluy là chuyện thường gặp. Những năm gần đây, đường được nâng cấp dần, nhưng người lái xe vẫn cần đi chậm, đặc biệt là xe tải lớn và người đi xe máy không quen đường núi.
Với khách du lịch, quốc lộ 34 qua Bắc Mê là một lựa chọn khi muốn đi vòng từ Hà Giang sang Cao Bằng thay vì quay lại đường cũ. Cảnh dọc đường là thung lũng sông, ruộng bậc thang nhỏ, bản Tày ven nước, rừng núi xanh. Nhà nghỉ, quán ăn trên tuyến không nhiều, nên cần tính thời gian để kịp tới thị trấn có chỗ ở trước khi trời tối.
Người Tày, Dao, Mông và nếp sống các bản
Bắc Mê có nhiều dân tộc cùng sinh sống, trong đó người Tày, Dao và Mông chiếm phần lớn. Người Tày ở các thung lũng ven sông, làm ruộng nước, sống trong nhà sàn gỗ. Người Dao ở các sườn núi lưng chừng, làm nương, nhiều nơi giữ nghề thuốc nam và trang phục truyền thống. Người Mông sinh sống ở vùng núi cao hơn, giáp với Yên Minh và Mèo Vạc.
Mỗi dân tộc có những lễ tục riêng. Người Tày có hát then, đàn tính trong các dịp lễ, cưới hỏi; người Dao có lễ cấp sắc, một nghi lễ trưởng thành quan trọng của đàn ông; người Mông có các ngày hội đầu xuân. Những lễ này giờ vẫn được tổ chức trong gia đình, dòng họ, có nơi được làm thành hoạt động văn hoá chung của xã.
Ngôi nhà, cách làm ruộng, cách nấu ăn cho thấy rõ sự pha trộn của vùng chuyển tiếp. Trên mâm cơm có cá sông Gâm nướng, rau rừng, thịt treo, rượu ngô; trong vườn có cây ăn quả của vùng thấp, trên nương có ngô của vùng cao. Người đến làm việc ở Bắc Mê nên hỏi trước phong tục của bản mình đến, nhất là khi vào nhà, dự đám cưới, đám ma.
Sinh kế: rừng, nương, ruộng và chăn nuôi
Nông lâm nghiệp là nguồn sống chính của người Bắc Mê. Người dân trồng lúa ở ruộng nước thung lũng, ngô và đậu trên nương, trồng rừng sản xuất ở những vùng đồi thấp. Chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà theo hộ là phổ biến; bò được thả trên các sườn đồi và đưa về chuồng khi trời lạnh.
Những năm gần đây, một số xã phát triển trồng cây ăn quả, cây dược liệu, chè, theo các chương trình hỗ trợ của tỉnh. Nhiều thanh niên đi làm ở các khu công nghiệp miền xuôi, gửi tiền về làm nhà, mua xe, nuôi em ăn học. Mùa Tết, quốc lộ 34 đông xe khách chở người lao động về quê.
Kinh tế dịch vụ ở Bắc Mê còn nhỏ, chủ yếu là buôn bán tạp hóa, ăn uống ở thị trấn Yên Phú và các trung tâm xã. Du lịch cộng đồng mới bắt đầu ở một vài bản ven sông, chưa thành một ngành rõ rệt. Vì vậy người tìm việc ở Bắc Mê chủ yếu là cán bộ, giáo viên, nhân viên y tế được điều động, hoặc làm việc ở các công trình thủy điện, giao thông.
Đi học, khám bệnh, làm giấy tờ: người Bắc Mê lên đâu
Trước 7/2025, mọi việc cấp huyện của người Bắc Mê đều về thị trấn Yên Phú: trung tâm y tế huyện, trường trung học phổ thông, các phòng ban làm thủ tục đất đai, hộ tịch. Từ các xã xa, nhiều người phải đi từ sáng sớm, có khi ở lại một đêm nhà người quen ở thị trấn nếu việc chưa xong.
Những việc cần chuyên môn cao hơn như mổ, sinh khó, chữa bệnh nặng thì phải lên thành phố Hà Giang, nơi có bệnh viện tuyến tỉnh. Đường từ Yên Phú lên thành phố theo quốc lộ 34 không quá xa nhưng nhiều dốc, nên chuyển viện vào ban đêm hay mùa mưa luôn là nỗi lo của người nhà bệnh nhân.
Học sinh các xã vùng sâu thường học bán trú hoặc nội trú, tuần về nhà một lần. Nhiều em người Dao, người Mông học hết cấp hai ở xã rồi mới xuống thị trấn hoặc lên thành phố học tiếp. Các trường phổ thông dân tộc nội trú là chỗ dựa quan trọng giúp con em vùng cao Bắc Mê theo được chương trình học.
Từ 1/7/2025, phần lớn thủ tục hành chính được giao về cấp xã, nên người dân không còn phải về huyện như trước. Tuy vậy, khám chữa bệnh và học cấp ba vẫn gắn với các cơ sở ở Yên Phú và thành phố Hà Giang cũ. Người mới đến công tác nên hỏi rõ cơ sở nào phụ trách xã mình trước khi cần đến.
Từ 1/7/2025: Bắc Mê cũ nay thuộc đâu
Từ 1/7/2025, huyện Bắc Mê không còn là đơn vị hành chính. Các xã và thị trấn Yên Phú của huyện cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới, trực thuộc thẳng tỉnh Tuyên Quang mới, tỉnh hợp nhất từ Hà Giang và Tuyên Quang theo Nghị quyết 202/2025/QH15.
Tên các xã mới cụ thể nên tra trong danh sách chính thức của tỉnh. Khi ghi địa chỉ cho những thôn bản trên đất Bắc Mê cũ, cách rõ nhất là ghi tên thôn, tên xã mới, tỉnh Tuyên Quang, kèm chú thích "huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang cũ" để người nhận dễ hình dung, nhất là với hàng gửi từ xa.
Một chuyện thú vị là sau sắp xếp, Bắc Mê cũ lại về chung tỉnh với vùng Na Hang ở phía nam, nơi có quan hệ gần gũi từ lâu. Việc đi lại làm giấy tờ không thay đổi nhiều vì phần lớn thủ tục nay giải quyết ở cấp xã. Giấy tờ cũ ghi huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, hay tỉnh Hà Tuyên cho người sinh trong giai đoạn 1976–1991, đều vẫn còn giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Huyện lỵ huyện Bắc Mê ở đâu?
Huyện lỵ huyện Bắc Mê là thị trấn Yên Phú, nằm bên sông Gâm, trên trục quốc lộ 34 từ thành phố Hà Giang đi Cao Bằng. Từ 1/7/2025, thị trấn này không còn là huyện lỵ vì cấp huyện đã bỏ.
Bắc Mê nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Bắc Mê cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, được chia thành một số xã trực thuộc tỉnh. Tên xã mới cụ thể nên tra trong danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh Tuyên Quang.
Đi từ Hà Giang sang Cao Bằng qua Bắc Mê thế nào?
Từ thành phố Hà Giang cũ đi theo quốc lộ 34 về phía đông, qua thị trấn Yên Phú của Bắc Mê rồi sang địa phận Cao Bằng. Đường nhiều đèo dốc, khúc cua gắt, nên đi chậm, tránh đi đêm và hỏi tình trạng sạt lở vào mùa mưa.
Sông nào chảy qua huyện Bắc Mê?
Dòng sông chính của Bắc Mê là sông Gâm. Sông chảy từ vùng Bảo Lạc, Bảo Lâm của Cao Bằng vào Bắc Mê, rồi xuống vùng Na Hang của Tuyên Quang cũ. Trên sông có các công trình thủy điện, nên khi đi ven sông cần chú ý thông báo xả nước.
Người dân Bắc Mê chủ yếu là dân tộc nào?
Bắc Mê có nhiều dân tộc, đông nhất là người Tày, Dao và Mông. Người Tày ở thung lũng ven sông, người Dao ở lưng chừng núi, người Mông ở vùng cao giáp Yên Minh, Mèo Vạc. Mỗi dân tộc giữ những lễ tục và trang phục riêng.
Có nên đi du lịch Bắc Mê không?
Bắc Mê hợp với người thích đi chậm, muốn xem thung lũng sông Gâm, bản Tày ven nước và đi vòng từ Hà Giang sang Cao Bằng. Dịch vụ lưu trú còn ít, nên tính thời gian để tới thị trấn có chỗ ở trước khi trời tối.