Thị xã Sơn Tây là đơn vị cấp huyện duy nhất mang danh thị xã của Hà Nội trước 1/7/2025, nằm ở phía tây thành phố, giữa sông Hồng và chân núi Ba Vì. Sơn Tây từng là tỉnh lỵ của trấn, rồi tỉnh Sơn Tây; thuộc Hà Tây, có thời gian thuộc Hà Nội (1978–1991), được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Hà Tây năm 2006, nhập về Hà Nội năm 2008 và chuyển lại thành thị xã năm 2009. Từ 1/7/2025, địa bàn chủ yếu thuộc hai phường mới là phường Sơn Tây và phường Tùng Thiện, phần phía nam gom vào xã mới lân cận.
Với người miền Bắc, Sơn Tây là đất xứ Đoài, quê hương của những câu ca về "mắt nhung", "đá ong", của thành cổ xây năm 1822 và của làng Đường Lâm, nơi sinh ra hai vị vua Phùng Hưng và Ngô Quyền. Đó là một vùng đất bán sơn địa, đồi đá ong xen ruộng lúa, cách trung tâm Hà Nội chừng bốn mươi cây số.
Bài này tóm tắt lịch sử hành chính nhiều lần đổi danh xưng của Sơn Tây, giới thiệu những di tích và sản vật có thật, và giúp quy đổi địa chỉ cũ.
Từ trấn Sơn Tây đến thị xã Sơn Tây
Thời Lê, vùng đất phía tây kinh thành thuộc trấn Sơn Tây, một trong bốn trấn bao quanh Thăng Long, dân gian gọi là xứ Đoài. Trấn lỵ từng đặt ở nhiều nơi, đến đầu thời Nguyễn thì dời về vị trí hiện nay. Năm 1822, dưới thời Minh Mạng, thành Sơn Tây được xây bằng đá ong, gạch, có hào nước bao quanh, làm trụ sở của trấn, sau là tỉnh Sơn Tây.
Thời Pháp, thành Sơn Tây là nơi diễn ra trận đánh lớn cuối năm 1883 giữa quân Pháp và lực lượng phòng thủ gồm quân triều đình và quân Cờ Đen. Sau trận này, Sơn Tây là tỉnh lỵ của tỉnh Sơn Tây cho tới năm 1965, khi tỉnh Sơn Tây hợp với Hà Đông thành tỉnh Hà Tây.
Từ đó, thị xã Sơn Tây trải qua nhiều lần đổi đơn vị chủ quản: thuộc Hà Tây (1965–1975), Hà Sơn Bình (1975–1978), Hà Nội (1978–1991), Hà Tây (1991–2008). Năm 2006, thị xã được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Hà Tây. Từ 1/8/2008, thành phố Sơn Tây thuộc Hà Nội, và năm 2009 chuyển lại thành thị xã, giữ danh xưng này tới 30/6/2025.
Các danh xưng của Sơn Tây qua giấy tờ
Một người sinh ở Sơn Tây có thể thấy trên giấy tờ của gia đình mình những cách ghi dưới đây, tuỳ năm cấp:
| Giai đoạn | Cách ghi thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Trước 1965 | Thị xã Sơn Tây, tỉnh Sơn Tây | Tỉnh lỵ của tỉnh Sơn Tây |
| 1965–1975 | Thị xã Sơn Tây, tỉnh Hà Tây | Hà Tây = Hà Đông + Sơn Tây |
| 1975–1978 | Thị xã Sơn Tây, tỉnh Hà Sơn Bình | Hà Tây hợp với Hòa Bình |
| 1978–1991 | Thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội | Lần đầu thuộc Hà Nội |
| 1991–2006 | Thị xã Sơn Tây, tỉnh Hà Tây | Tái lập tỉnh Hà Tây |
| 2006–7/2008 | Thành phố Sơn Tây, tỉnh Hà Tây | Nâng lên thành phố thuộc tỉnh |
| 8/2008–2009 | Thành phố Sơn Tây, Hà Nội | Sau khi Hà Tây nhập Hà Nội |
| 2009–6/2025 | Thị xã Sơn Tây, Hà Nội | Chuyển lại thành thị xã |
| Từ 7/2025 | Phường Sơn Tây hoặc Tùng Thiện (hoặc xã mới lân cận), Hà Nội | Bỏ cấp huyện |
Ít nơi ở miền Bắc có nhiều danh xưng hành chính như Sơn Tây trong sáu mươi năm. Khi làm hồ sơ, đừng ngạc nhiên nếu giấy tờ cùng một ngôi nhà ghi tên tỉnh, tên đơn vị khác nhau.
Thành cổ Sơn Tây
Thành Sơn Tây có hình vuông, mỗi cạnh dài vài trăm mét, tường xây bằng đá ong, có bốn cổng ở bốn phía và hào nước bao quanh. Bên trong thành còn Kỳ Đài, nền điện cũ và một số công trình được phục dựng. Đá ong, loại đá đặc trưng của vùng đồi xứ Đoài, khiến thành có màu nâu đỏ riêng, khác hẳn thành gạch ở các tỉnh đồng bằng.
Thành nằm giữa trung tâm Sơn Tây cũ, xung quanh là các phố buôn bán, chợ, trường học. Người dân đi bộ, tập thể dục quanh hào thành mỗi sáng. Một số đoạn tường và cổng thành đã được tu bổ; việc bảo tồn di tích này luôn là chủ đề người địa phương quan tâm.
Thành Sơn Tây cùng với khu vực xung quanh là di tích lịch sử quốc gia. Với du khách, đây là điểm dừng đầu tiên trước khi đi Đường Lâm, đền Và, hồ Đồng Mô hay lên núi Ba Vì.
Đường Lâm: đất hai vua
Làng cổ của những ngôi nhà đá ong. Đường Lâm là một làng lớn nằm phía tây trung tâm Sơn Tây, gồm nhiều thôn như Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Lâm, Cam Thịnh, Đoài Giáp. Nhà cổ, tường rào, giếng làng xây bằng đá ong; đường làng lát gạch, ngõ hẹp quanh co. Đường Lâm được biết đến là làng cổ đầu tiên của cả nước được xếp hạng di tích quốc gia.
Phùng Hưng và Ngô Quyền. Đường Lâm là quê của Phùng Hưng, người lãnh đạo khởi nghĩa thế kỷ 8 được tôn là Bố Cái Đại Vương, và của Ngô Quyền, người đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938. Làng có đền thờ Phùng Hưng và lăng, đền thờ Ngô Quyền.
Đình Mông Phụ và chùa Mía. Đình Mông Phụ là ngôi đình cổ với kiến trúc gỗ đặc trưng; chùa Mía (Sùng Nghiêm tự) nổi tiếng với hệ thống tượng cổ rất phong phú.
Sản vật làng. Đường Lâm được biết đến với tương, chè lam, kẹo dồi lạc và giống gà Mía. Những món này thường được bày bán ở cổng làng và các nhà cổ mở cửa đón khách.
Đền Và, hồ Đồng Mô và quanh thị xã
Đền Và ở vùng Trung Hưng, phía đông thị xã cũ, là một trong những ngôi đền thờ Tản Viên Sơn Thánh, vị thần núi Ba Vì trong truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh. Đền nằm giữa rừng lim cổ thụ, có hội lớn vào tháng Giêng âm lịch. Người xứ Đoài coi đây là nơi gắn với ký ức của cả vùng.
Phía nam thị xã cũ là hồ Đồng Mô, hồ nước lớn giữa đồi núi, quanh đó có sân golf, khu nghỉ dưỡng và Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam. Vùng này hay được người Hà Nội chọn cho chuyến đi một ngày cuối tuần.
Sơn Tây cũ cũng là nơi đặt nhiều trường, cơ sở quân sự, trong đó có Trường Sĩ quan Lục quân 1. Vì vậy người Sơn Tây quen với hình ảnh bộ đội, xe quân sự trên đường phố, và nhiều gia đình có người gắn bó với các đơn vị quanh vùng.
Ẩm thực Sơn Tây cũ có những món quen như bánh tẻ, chè lam, kẹo lạc, tương Đường Lâm, gà Mía. Người đi chơi trong ngày thường mua vài gói chè lam, kẹo lạc làm quà. Chợ Sơn Tây gần thành cổ là nơi dễ mua đặc sản, nên hỏi giá trước và chọn quầy có hàng rõ nguồn gốc.
Phường Sơn Tây, phường Tùng Thiện và tên cũ được hồi sinh
Từ 1/7/2025, phần trung tâm thị xã cũ, quanh thành cổ, chợ Sơn Tây, các phường Lê Lợi, Ngô Quyền, Quang Trung, Phú Thịnh, Sơn Lộc, chủ yếu thuộc phường Sơn Tây mới. Phần phía tây và tây bắc, gồm Đường Lâm, Viên Sơn, Trung Hưng, Trung Sơn Trầm và vùng lân cận, chủ yếu thuộc phường Tùng Thiện. Các xã phía nam, quanh Sơn Đông, Cổ Đông, Kim Sơn, gom vào xã mới lân cận; ranh chính xác nên tra bảng đối chiếu.
Tùng Thiện là tên một huyện cũ ở vùng này. Năm 1968, huyện Tùng Thiện hợp với huyện Bất Bạt thành huyện Ba Vì; tên Tùng Thiện từ đó vắng bóng trên bản đồ hành chính hơn nửa thế kỷ, rồi được dùng lại cho phường mới năm 2025. Người lớn tuổi ở xứ Đoài sẽ nhận ra cái tên này ngay.
Việc chia thị xã cũ thành phường Sơn Tây và Tùng Thiện có nghĩa là Đường Lâm, đền Và không còn thuộc "Sơn Tây" theo nghĩa hành chính hẹp. Trong lời nói hằng ngày và trong du lịch, tất nhiên ai cũng vẫn gọi đó là Sơn Tây.
Đi Sơn Tây và quy đổi giấy tờ
Từ nội đô Hà Nội đi Sơn Tây có hai hướng chính: theo quốc lộ 32 qua Hoài Đức, Đan Phượng, Phúc Thọ; hoặc theo đại lộ Thăng Long tới Hòa Lạc rồi rẽ lên. Có các tuyến xe buýt nối Sơn Tây với bến xe Mỹ Đình, Hà Đông và các huyện lân cận. Thời gian đi phụ thuộc nhiều vào giờ xuất phát.
Khi quy đổi giấy tờ, trước hết xác định phường, xã cũ của thị xã Sơn Tây trên giấy tờ. Rồi tra phường, xã mới: phần lớn trung tâm là phường Sơn Tây, vùng Đường Lâm là phường Tùng Thiện, các xã phía nam là xã mới lân cận. Giấy tờ ghi tỉnh Hà Tây hay thành phố Sơn Tây vẫn có giá trị, chỉ cần đối chiếu khi làm thủ tục mới.
Với hồ sơ đất ở làng cổ Đường Lâm, cần lưu ý thêm các quy định về bảo tồn di tích: việc xây mới, sửa chữa nhà cổ phải theo hướng dẫn của cơ quan quản lý di tích. Hỏi kỹ trước khi mua bán hoặc sửa nhà.
Người đến Đường Lâm tham quan nên đi bộ hoặc xe đạp trong làng, mua vé theo quy định của ban quản lý, xin phép trước khi vào nhà cổ có người ở. Mùa hè nắng gắt, nên đi buổi sáng hoặc chiều muộn; mùa lúa chín, cánh đồng quanh làng rất đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Sơn Tây từng là thành phố phải không?
Đúng. Năm 2006, thị xã Sơn Tây được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Hà Tây. Sau khi Hà Tây nhập vào Hà Nội từ 1/8/2008, Sơn Tây là thành phố của Hà Nội một thời gian ngắn, rồi chuyển lại thành thị xã năm 2009.
Làng cổ Đường Lâm nay thuộc phường nào?
Theo phương án sắp xếp, vùng Đường Lâm chủ yếu thuộc phường Tùng Thiện mới, không thuộc phường Sơn Tây. Khi đi tham quan, chỉ cần hỏi đường tới làng cổ Đường Lâm; tên phường chủ yếu cần cho giấy tờ.
Tên Tùng Thiện có nghĩa là gì?
Tùng Thiện là tên một huyện cũ của vùng Sơn Tây. Năm 1968, huyện Tùng Thiện hợp với Bất Bạt thành huyện Ba Vì, và tên Tùng Thiện không còn dùng. Năm 2025, cái tên này được dùng lại cho một phường mới.
Thành cổ Sơn Tây xây năm nào?
Thành được xây năm 1822 dưới thời vua Minh Mạng, bằng đá ong và gạch, có hào nước bao quanh, làm trụ sở của trấn, sau là tỉnh Sơn Tây. Thành là di tích lịch sử quốc gia, nằm ở trung tâm thị xã cũ.
Từ Hà Nội đi Sơn Tây bao xa?
Trung tâm Sơn Tây cách trung tâm Hà Nội khoảng bốn mươi cây số theo đường bộ, tuỳ tuyến. Có thể đi theo quốc lộ 32 hoặc đại lộ Thăng Long. Nên tính thêm thời gian vào giờ cao điểm khi ra khỏi nội đô.