Quận Hoàn Kiếm là quận trung tâm của Hà Nội, bao quanh hồ Hoàn Kiếm, gồm phố cổ, khu phố Pháp và dải bãi sông Hồng. Trước 1/7/2025, quận có 18 phường. Từ ngày này, phần lõi chia về hai phường mới là phường Hoàn Kiếm (phố cổ và quanh hồ) và phường Cửa Nam (khu phố Pháp phía nam); hai phường ven sông Chương Dương, Phúc Tân về phường Hồng Hà; một phần phường Cửa Đông cũ về phường Ba Đình.
Tên Hoàn Kiếm gắn với truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm cho rùa thần sau khi đánh thắng quân Minh. Quận được đặt tên theo hồ khi Hà Nội chia nội thành thành bốn khu phố năm 1961, sau đó là quận. Trong hơn sáu mươi năm, Hoàn Kiếm là trái tim thương mại, văn hoá và du lịch của thủ đô.
Bài này tập trung vào câu hỏi người cầm giấy tờ cũ hay gặp nhất: phường cũ của mình nay thuộc phường mới nào, và vì sao chữ "Hoàn Kiếm" sau 7/2025 chỉ một vùng nhỏ hơn trước.
18 phường cũ và phường mới
Theo bảng đối chiếu mà các bài trong cụm này dùng, 18 phường cũ của quận Hoàn Kiếm được chia như sau:
| Phường mới (từ 7/2025) | Phường cũ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Phường Hoàn Kiếm | Hàng Bạc, Hàng Bồ, Hàng Buồm, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Mã, Hàng Trống, Đồng Xuân, Lý Thái Tổ | Nhận thêm một phần Cửa Đông, Hàng Bông, Tràng Tiền |
| Phường Cửa Nam | Cửa Nam, Hàng Bài, Phan Chu Trinh, Trần Hưng Đạo | Nhận thêm phần còn lại của Hàng Bông, Tràng Tiền |
| Phường Ba Đình | Một phần Cửa Đông | Phần giáp quận Ba Đình cũ |
| Phường Hồng Hà | Chương Dương, Phúc Tân | Phường ven sông chạy qua nhiều quận cũ |
Ba phường cũ bị chia phần là Cửa Đông, Hàng Bông và Tràng Tiền. Nếu địa chỉ cũ của bạn thuộc ba phường này, hãy tra theo số nhà hoặc hỏi ủy ban nhân dân phường mới; đừng suy theo tên phố, vì một con phố có thể nằm vắt qua ranh mới.
Hồ Gươm và tên gọi Hoàn Kiếm
Hồ Hoàn Kiếm xưa là một phần của dòng sông Hồng cũ, có nhiều tên: hồ Lục Thủy (vì nước xanh), hồ Thủy Quân (nơi luyện thủy quân thời Lê). Từ thế kỷ 15, hồ mang tên Hoàn Kiếm theo truyền thuyết Lê Lợi trả gươm. Giữa hồ có Tháp Rùa dựng cuối thế kỷ 19; phía bắc là đền Ngọc Sơn với cầu Thê Húc sơn đỏ và Tháp Bút, Đài Nghiên ở lối vào.
Khi chia nội thành năm 1961, tên hồ được dùng cho khu phố trung tâm, rồi quận Hoàn Kiếm. Tên này nay được giữ cho phường Hoàn Kiếm mới, nhưng phạm vi chỉ còn phố cổ và quanh hồ, không gồm khu phố Pháp phía nam (Cửa Nam) hay bãi sông (Hồng Hà).
Với người đi chơi, hồ vẫn là hồ, phố vẫn là phố. Phố đi bộ quanh hồ vào cuối tuần, đền Ngọc Sơn, đền Bà Kiệu, tượng đài Lý Thái Tổ và vườn hoa quanh hồ không thay đổi gì sau sắp xếp. Tên phường mới chỉ cần khi làm giấy tờ.
Ba vùng của quận cũ
Phố cổ. Vùng phía bắc hồ, giữa Hàng Đậu, Phùng Hưng, Trần Quang Khải và Hàng Bông, Hàng Gai. Dân gian gọi là "36 phố phường", mỗi phố xưa gắn với một nghề hay một mặt hàng: Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Mã, Hàng Thiếc, Hàng Buồm. Nhà ống mặt tiền hẹp, sâu, xen giữa đình, đền, hội quán cổ. Nay chủ yếu thuộc phường Hoàn Kiếm mới.
Khu phố Pháp. Vùng phía nam và đông nam hồ, quanh Tràng Tiền, Hàng Bài, Lý Thường Kiệt, Phan Chu Trinh, Trần Hưng Đạo. Đường thẳng, rộng, nhiều biệt thự và công trình thời Pháp như Nhà hát Lớn, Bắc Bộ phủ, các tòa nhà ngân hàng, bưu điện. Nay chủ yếu thuộc phường Cửa Nam.
Bãi sông. Phía đông, ngoài đê, là vùng Chương Dương, Phúc Tân, nơi nhiều gia đình sống chen chúc trong những ngõ ngoằn ngoèo dưới chân cầu Long Biên và cầu Chương Dương. Nay thuộc phường Hồng Hà.
Chợ Đồng Xuân, cầu Long Biên và ga Hà Nội
Chợ Đồng Xuân ở phía bắc phố cổ là chợ đầu mối lâu đời của thủ đô, xây từ cuối thế kỷ 19. Quanh chợ là các phố bán buôn vải, đồ khô, đồ gia dụng, hoạt động từ tờ mờ sáng. Đây cũng là nơi có chợ đêm cuối tuần dọc phố Hàng Đào – Hàng Ngang.
Cầu Long Biên khởi công năm 1898, khánh thành năm 1902, là cây cầu thép đầu tiên bắc qua sông Hồng ở Hà Nội. Đầu cầu phía Hà Nội nằm ở vùng giáp ranh Hoàn Kiếm – Ba Đình cũ, gần ga Long Biên. Đường sắt trên cao chạy từ ga Long Biên qua phố Phùng Hưng, có những đoạn vòm cầu gạch được cải tạo làm không gian công cộng.
Ga Hà Nội nằm trên phố Lê Duẩn, ở rìa tây nam của quận cũ, giáp Đống Đa; từ ga đi bộ về Hồ Gươm mất chừng hai mươi phút qua các phố Trần Hưng Đạo, Hai Bà Trưng. Với người đến từ xa bằng xe khách, cách vào phố cổ đơn giản là đi taxi hoặc xe buýt từ bến xe về phía hồ, rồi đi bộ trong phố.
Đô thị di sản và những quy định riêng
Khu phố cổ và khu phố cũ của Hoàn Kiếm được quản lý theo các quy chế bảo tồn riêng, quy định chiều cao công trình, hình thức mặt tiền, việc cải tạo nhà cổ. Người mua bán, sửa chữa nhà trong vùng này cần tìm hiểu kỹ quy định trước khi làm, vì giấy phép ở đây chặt chẽ hơn vùng khác.
Mật độ dân cư ở phố cổ rất cao, nhiều hộ sống trong không gian chật hẹp. Thành phố đã nhiều lần bàn về việc giãn dân phố cổ, đưa một phần cư dân ra các khu đô thị mới. Tiến độ cụ thể của các chương trình này nên theo dõi qua thông tin chính thức.
Sau khi bỏ cấp quận, việc quản lý phố đi bộ, lễ hội, du lịch quanh hồ do thành phố và hai phường Hoàn Kiếm, Cửa Nam đảm nhiệm. Người dân và người kinh doanh cần lưu ý nơi tiếp nhận hồ sơ, giấy phép đã chuyển về phường mới hoặc các sở, ngành của thành phố.
Viết địa chỉ cho đúng và tránh nhầm
Ví dụ: một cửa hàng trên phố Hàng Gai trước đây ghi "phường Hàng Gai, quận Hoàn Kiếm" nay ghi "phường Hoàn Kiếm, Hà Nội". Một ngôi nhà trên phố Hàng Bài trước đây ghi "phường Hàng Bài, quận Hoàn Kiếm" nay ghi "phường Cửa Nam, Hà Nội". Một hộ ở ngõ Phúc Tân ghi "phường Hồng Hà, Hà Nội".
Sai lầm hay gặp nhất là cho rằng mọi địa chỉ "quận Hoàn Kiếm" cũ đều thành "phường Hoàn Kiếm". Thực tế, khu phố Pháp phía nam hồ không thuộc phường Hoàn Kiếm mới. Sai lầm thứ hai là bỏ quên dải ven sông, nơi gần như không ai nghĩ là đã "ra khỏi" Hoàn Kiếm.
Khi giới thiệu với người ngoài, chỉ cần nói "phố cổ" hoặc "quanh Hồ Gươm", ai cũng hiểu. Khi điền giấy tờ, hãy dùng tên phường mới, kèm tên phường cũ trong ngoặc nếu biểu mẫu cho phép ghi chú, để người tiếp nhận đối chiếu nhanh.
Từ kẻ chợ đến 36 phố phường
Từ thời Lý, Trần, vùng phía đông thành Thăng Long, giữa thành và sông Hồng, là nơi họp chợ, buôn bán, người ta gọi là "kẻ chợ". Thợ thủ công từ các làng ven đô kéo về lập phường, mỗi phường một nghề, rồi dần thành phố: phố Hàng Bạc của thợ kim hoàn làng Châu Khê, phố Hàng Đào bán tơ lụa nhuộm, phố Hàng Mã bán đồ vàng mã, phố Hàng Buồm xưa bán buồm cho thuyền trên sông Tô Lịch, sông Hồng.
Cụm từ "36 phố phường" là cách nói ước lệ, không phải con số đếm chính xác. Qua nhiều thế kỷ, số phố và mặt hàng thay đổi: nhiều phố nay không còn bán đúng mặt hàng mang tên, như Hàng Đào giờ bán quần áo, Hàng Buồm bán bánh kẹo, đồ khô. Nhưng tên phố vẫn giữ, như một bản đồ nghề nghiệp của Hà Nội xưa.
Thời Pháp, phố cổ được lát đường, lắp điện, mở thêm vài trục mới; nhiều nhà ống xây lại với mặt tiền kiểu Pháp nhưng bên trong vẫn là nhà ống truyền thống. Lớp kiến trúc chồng lên nhau ấy là thứ làm phố cổ Hà Nội khác với các khu phố cổ khác trong vùng.
Đình, đền, hội quán và cửa ô trong phố cổ
Đền Bạch Mã. Trên phố Hàng Buồm, một trong bốn ngôi đền trấn giữ kinh thành Thăng Long theo quan niệm xưa, trấn phía đông. Đền có kiến trúc gỗ cổ, là điểm ghé thăm quen thuộc khi đi bộ phố cổ.
Đình Kim Ngân. Trên phố Hàng Bạc, đình thờ tổ nghề kim hoàn, gắn với lịch sử phố thợ bạc. Đình từng xuống cấp và đã được tu bổ, nay mở cửa cho khách tham quan.
Hội quán Quảng Đông. Cũng trên phố Hàng Buồm, dấu tích của cộng đồng người Hoa buôn bán ở Hà Nội. Kiến trúc mang phong cách Hoa Nam, nay được dùng làm nơi trưng bày, sinh hoạt văn hoá.
Nhà cổ 87 Mã Mây. Một ngôi nhà ống truyền thống được giữ gìn và mở cho khách tham quan, cho thấy cấu trúc nhà phố cổ với các lớp nhà, sân trời, gác.
Ô Quan Chưởng. Ở đầu phố Hàng Chiếu, là cửa ô duy nhất của thành Hà Nội xưa còn lại đến nay, tên chữ là Đông Hà môn.
Câu hỏi thường gặp
Quận Hoàn Kiếm cũ nay chia thành mấy phường?
Phần lõi chia thành hai phường mới là Hoàn Kiếm và Cửa Nam. Ngoài ra, hai phường ven sông Chương Dương, Phúc Tân về phường Hồng Hà, và một phần phường Cửa Đông cũ về phường Ba Đình. Như vậy địa bàn quận cũ liên quan tới bốn phường mới.
Nhà ở phố Tràng Tiền nay thuộc phường nào?
Phường Tràng Tiền cũ bị chia phần giữa phường Hoàn Kiếm và phường Cửa Nam. Tuỳ vị trí số nhà, địa chỉ có thể thuộc một trong hai phường. Hãy tra bảng đối chiếu chính thức hoặc hỏi ủy ban nhân dân phường để biết chắc.
Phố cổ Hà Nội nay thuộc phường nào?
Phần lớn phố cổ, gồm các phố Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Mã, Hàng Buồm, Đồng Xuân, nay thuộc phường Hoàn Kiếm mới. Một số phố ở rìa, như phía Hàng Bông hay giáp Ba Đình, cần kiểm theo số nhà.
Chương Dương, Phúc Tân có còn thuộc Hoàn Kiếm không?
Không. Hai phường ven sông này nay thuộc phường Hồng Hà, phường mới trải dọc bờ sông Hồng qua nhiều quận cũ. Người dân ở đây khi làm giấy tờ sau 7/2025 cần ghi phường Hồng Hà.
Vì sao tên quận lại là Hoàn Kiếm?
Tên lấy từ hồ Hoàn Kiếm, gắn với truyền thuyết vua Lê Lợi trả gươm báu cho rùa thần sau khi đánh thắng quân Minh ở thế kỷ 15. Khi Hà Nội chia nội thành năm 1961, tên hồ được đặt cho khu phố trung tâm, rồi thành tên quận.