Quận Hà Đông nằm ở phía tây nam nội thành Hà Nội, hai bên sông Nhuệ. Trước khi là quận, Hà Đông là tỉnh lỵ của tỉnh Hà Đông, rồi tỉnh Hà Tây, lần lượt là thị xã, thành phố thuộc tỉnh (từ năm 2006), và thành quận của Hà Nội từ năm 2009. Trước 1/7/2025 quận có 17 phường; từ ngày này, địa bàn chủ yếu thuộc năm phường mới: Hà Đông, Dương Nội, Yên Nghĩa, Phú Lương và Kiến Hưng.
Với người ở các tỉnh phía nam và tây nam Hà Nội, Hà Đông từng là trung tâm hành chính quen thuộc nhất: nơi làm giấy tờ của tỉnh, nơi có bến xe, chợ lớn, bệnh viện tỉnh. Sau khi Hà Tây nhập vào Hà Nội năm 2008, Hà Đông nhanh chóng trở thành vùng đô thị mới với nhiều chung cư, khu đô thị và tuyến đường sắt đô thị trên cao.
Bài này giúp người cầm giấy tờ cũ ghi "thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây" hay "thành phố Hà Đông" hiểu nơi đó nay là đâu, và giới thiệu những gì còn lại của một tỉnh lỵ lâu năm: làng nghề, con sông, trục đường cửa ngõ và những thói quen gọi tên mà người trong vùng vẫn giữ dù bản đồ hành chính đã đổi đến ba lần trong chưa đầy hai mươi năm.
Một tỉnh lỵ hơn một thế kỷ
Thời Pháp, sau khi tách thành phố Hà Nội khỏi tỉnh Hà Nội cũ, phần đất còn lại được lập thành tỉnh mới với tỉnh lỵ đặt ở vùng Cầu Đơ, bên bờ sông Nhuệ. Đầu thế kỷ 20, tỉnh đổi tên thành Hà Đông, và tỉnh lỵ cũng mang tên Hà Đông. Từ đó đến năm 1965, Hà Đông là trung tâm của một tỉnh đồng bằng đông dân, gồm nhiều phủ huyện như Hoài Đức, Thanh Oai, Thường Tín, Ứng Hòa, Mỹ Đức, Chương Mỹ.
Năm 1965, tỉnh Hà Đông hợp với tỉnh Sơn Tây thành tỉnh Hà Tây; thị xã Hà Đông tiếp tục là tỉnh lỵ. Từ năm 1975 đến 1991, Hà Tây hợp với Hòa Bình thành tỉnh Hà Sơn Bình, tỉnh lỵ vẫn đặt ở Hà Đông. Năm 1991, Hà Tây được tái lập, và Hà Đông lại là tỉnh lỵ cho tới khi tỉnh này nhập vào Hà Nội.
Năm 2006, thị xã Hà Đông được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Hà Tây. Từ 1/8/2008, thành phố Hà Đông thuộc Hà Nội, và năm 2009 chuyển thành quận Hà Đông. Như vậy, chỉ trong vòng ba năm, một vùng đất đã mang ba danh xưng khác nhau trên giấy tờ: thị xã, thành phố, rồi quận.
17 phường cũ và hướng sắp xếp
Quận Hà Đông trước 2025 có 17 phường. Bảng dưới gom theo phường mới chính, dựa trên vị trí; ranh chi tiết nên tra bảng đối chiếu của thành phố.
| Phường mới (từ 7/2025) | Các phường cũ chính | Dấu mốc |
|---|---|---|
| Phường Hà Đông | Nguyễn Trãi, Quang Trung, Yết Kiêu, Văn Quán, Phúc La, Hà Cầu, Vạn Phúc, Mộ Lao, La Khê (một phần) | Trung tâm cũ, chợ Hà Đông, làng lụa Vạn Phúc |
| Phường Dương Nội | Dương Nội, La Khê, Phú La (một phần) | Khu đô thị phía tây bắc, vùng giáp Nam Từ Liêm cũ |
| Phường Yên Nghĩa | Yên Nghĩa, Đồng Mai (một phần) | Bến xe Yên Nghĩa, quốc lộ 6 đi Hòa Bình cũ |
| Phường Phú Lương | Phú Lương, Phú Lãm, Đồng Mai (một phần) | Vùng phía nam, giáp Thanh Oai cũ |
| Phường Kiến Hưng | Kiến Hưng, Hà Cầu và Phú La (một phần) | Vùng phía đông nam, giáp Thanh Trì, Thanh Oai cũ |
Vùng Biên Giang ở cực tây quận cũ, giáp Chương Mỹ, có thể được gom theo hướng khác; vùng giáp ranh Thanh Xuân, Nam Từ Liêm, Thanh Trì cũng vậy. Đây là chỗ bảng chung không thay được tra cứu theo số nhà.
Làng nghề trong lòng đô thị
Lụa Vạn Phúc. Làng Vạn Phúc bên sông Nhuệ là một trong những làng dệt lụa lâu đời nhất phía bắc. Phố làng nay là dãy cửa hàng bán lụa, khăn, áo dài; trong ngõ vẫn còn những xưởng dệt với tiếng khung cửi. Đây là điểm du khách tìm đến nhiều nhất ở Hà Đông.
Rèn Đa Sỹ. Làng Đa Sỹ thuộc phường Kiến Hưng cũ nổi tiếng với nghề rèn dao, kéo. Nhiều lò rèn nay chuyển sang dùng máy, nhưng sản phẩm mang tên Đa Sỹ vẫn được nhiều người tìm mua.
Dệt the La Khê. La Khê từng nổi tiếng với nghề dệt the, loại vải mỏng dùng may áo dài, khăn xếp thời xưa. Nghề nay gần như không còn, nhưng tên làng vẫn gắn với nghề trong ký ức người Hà Đông.
Bánh tẻ, chợ quê. Ven Hà Đông có nhiều làng làm bánh, làm bún, làm đậu, cung cấp cho các chợ trong vùng. Những nghề nhỏ này khó thống kê nhưng là một phần đời sống hằng ngày của người dân.
Sông Nhuệ và trục đường Hà Đông
Sông Nhuệ chảy qua Hà Đông theo hướng bắc nam, nhận nước từ sông Hồng ở cống Liên Mạc và từ sông Tô Lịch, rồi xuôi về phía Thanh Oai, Thường Tín, Phú Xuyên. Ngày xưa sông là đường chở hàng của tỉnh lỵ; ngày nay, sông Nhuệ đoạn qua đô thị chịu ô nhiễm nặng, và việc làm sạch con sông là chủ đề người dân quan tâm.
Trục giao thông chính của Hà Đông là đường Nguyễn Trãi – Quang Trung, nối với Thanh Xuân ở phía bắc và đi tiếp quốc lộ 6 về hướng Chương Mỹ, Hòa Bình cũ. Tuyến đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông chạy trên cao dọc trục này, ga cuối ở Yên Nghĩa, đã khai thác thương mại từ năm 2021. Đường Lê Văn Lương kéo dài, Tố Hữu nối Hà Đông với khu Trung Hòa – Nhân Chính.
Bến xe Yên Nghĩa là đầu mối xe khách đi các tỉnh phía tây và tây nam. Với người từ các vùng này lên Hà Nội học, làm việc, Hà Đông thường là nơi dừng chân đầu tiên, nên dịch vụ nhà trọ, ăn uống quanh bến xe và dọc trục Quang Trung rất phát triển. Phía đông, các trục qua vùng Kiến Hưng, Phú Lương nối Hà Đông với Thanh Trì, Hoàng Mai cũ; phía tây, đại lộ Thăng Long ở mép bắc là lối nhanh ra Hòa Lạc. Chính mạng đường này làm Hà Đông trở thành chỗ trung chuyển của cả vùng tây nam.
Từ tỉnh lỵ đến vùng đô thị mới
Trong hai thập niên qua, Hà Đông thay đổi nhanh hơn hầu hết các quận khác. Những cánh đồng ở Văn Quán, Mộ Lao, Dương Nội, Kiến Hưng nhường chỗ cho khu đô thị mới với nhiều tòa chung cư. Dân số tăng nhanh, kéo theo nhu cầu trường học, bệnh viện, chợ, đường sá.
Đồng thời, Hà Đông vẫn giữ lại phần nào dáng tỉnh lỵ cũ ở khu chợ Hà Đông, phố Bà Triệu, Lê Lợi, Trần Phú, nơi còn những ngôi nhà mặt phố thấp tầng, cửa hàng lâu năm. Nhiều người lớn tuổi vẫn gọi đây là "thị xã" theo thói quen.
Sự chồng lớp này giải thích vì sao trong cùng một gia đình, ông bà có giấy tờ ghi "thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây", cha mẹ ghi "quận Hà Đông, Hà Nội", còn con cái sinh sau 7/2025 sẽ ghi tên phường mới. Cả ba đều chỉ cùng một vùng đất.
Quy đổi giấy tờ cũ của Hà Đông
Nếu giấy tờ ghi "thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây" (trước 2006) hoặc "thành phố Hà Đông, tỉnh Hà Tây" (2006 – 7/2008), trước hết hãy biết rằng toàn bộ vùng này đã thuộc Hà Nội từ 1/8/2008. Từ 2008 đến 2009, một số giấy tờ ghi "thành phố Hà Đông, Hà Nội". Từ 2009 đến 6/2025 ghi "quận Hà Đông".
Ở cấp xã, nhiều phường của Hà Đông được lập từ các xã cũ như Văn Khê, Văn Mỗ, Vạn Phúc, Phú La, Kiến Hưng, Yên Nghĩa, Dương Nội, Phú Lãm, Phú Lương, Đồng Mai, Biên Giang. Một số tên này từng thuộc huyện Thanh Oai hoặc Hoài Đức trước khi nhập vào Hà Đông. Vì thế, giấy tờ rất cũ có thể ghi tên huyện khác.
Cách chắc nhất là xác định tên xã hoặc phường cũ trên giấy tờ, rồi tra lần lượt qua các tầng: xã cũ thuộc huyện nào, khi nào nhập vào Hà Đông, phường nào trước 2025, và phường mới nào sau 7/2025. Bộ phận một cửa của phường mới có thể giúp xác nhận khi cần.
Dấu vết tỉnh lỵ còn lại
Người từng sống ở Hà Tây cũ nhớ Hà Đông qua những địa điểm cụ thể: chợ Hà Đông ở trung tâm, bệnh viện đa khoa của tỉnh, các trụ sở sở ngành dọc trục Quang Trung, Trần Phú, và trường chuyên Nguyễn Huệ, nơi nhiều thế hệ học sinh giỏi của tỉnh theo học. Sau năm 2008, các cơ quan cấp tỉnh của Hà Tây được hợp nhất vào bộ máy của Hà Nội; nhiều trụ sở chuyển công năng.
Hà Đông cũng là nơi tập trung khá nhiều trường cao đẳng, học viện, nhờ quỹ đất rộng và vị trí cửa ngõ. Học sinh, sinh viên các huyện phía tây và nam như Chương Mỹ, Thanh Oai, Ứng Hòa, Mỹ Đức thường chọn Hà Đông làm nơi trọ học vì gần quê.
Ký ức tỉnh lỵ còn ở trong lời nói hằng ngày. Người ở Chương Mỹ, Thanh Oai vẫn nói "lên Hà Đông" như cách người ở huyện nói lên tỉnh. Sau 7/2025, khi mọi xã, phường đều trực thuộc thành phố, cách nói này vẫn sống, như một dấu vết của địa giới cũ trong ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Hà Đông từng là thành phố phải không?
Đúng. Năm 2006, thị xã Hà Đông được nâng lên thành phố thuộc tỉnh Hà Tây. Sau khi Hà Tây nhập vào Hà Nội từ 1/8/2008, thành phố Hà Đông thuộc Hà Nội một thời gian ngắn, rồi chuyển thành quận Hà Đông năm 2009.
Giấy tờ ghi tỉnh Hà Tây, thị xã Hà Đông nay là ở đâu?
Toàn bộ thị xã Hà Đông cũ nay thuộc thành phố Hà Nội. Tùy vị trí cụ thể, địa chỉ có thể thuộc phường Hà Đông, Dương Nội, Yên Nghĩa, Phú Lương, Kiến Hưng hoặc một phường lân cận. Cần biết tên phường, xã cũ để tra chính xác.
Làng lụa Vạn Phúc nay thuộc phường nào?
Làng Vạn Phúc nằm bên sông Nhuệ, gần trung tâm Hà Đông cũ, nay chủ yếu thuộc phường Hà Đông mới. Tên làng vẫn được dùng cho phố làng và các cửa hàng lụa, nên khi tìm đường, bạn chỉ cần hỏi làng lụa Vạn Phúc.
Tỉnh lỵ Hà Tây đặt ở đâu?
Trong suốt thời gian tỉnh Hà Tây tồn tại, cũng như tỉnh Hà Sơn Bình trước đó, tỉnh lỵ đặt ở Hà Đông. Trước nữa, Hà Đông là tỉnh lỵ của tỉnh Hà Đông, vốn được lập từ phần còn lại của tỉnh Hà Nội cũ thời Pháp.
Đi từ Hà Đông vào trung tâm Hà Nội bằng gì tiện?
Tuyến đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông chạy trên cao dọc trục Quang Trung – Nguyễn Trãi, nối Yên Nghĩa với Cát Linh. Ngoài ra có nhiều tuyến xe buýt. Lịch chạy, giá vé nên xem trên kênh thông tin chính thức của đơn vị vận hành.