Huyện Vị Xuyên là đơn vị cấp huyện bao quanh thành phố Hà Giang, có hai thị trấn Vị Xuyên và Việt Lâm, kéo dài từ biên giới Trung Quốc ở phía bắc xuống tới giáp Bắc Quang ở phía nam. Huyện có cửa khẩu Thanh Thủy và phần lớn khối núi Tây Côn Lĩnh. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, địa bàn Vị Xuyên cũ thuộc một số xã của tỉnh Tuyên Quang mới.
Vị Xuyên là một trong những huyện rộng và đa dạng nhất của Hà Giang cũ: có thung lũng sông Lô, có núi cao trên hai nghìn mét, có cửa khẩu sầm uất, có những rừng chè cổ thụ, và có ký ức chiến tranh biên giới. Bài này đi qua từng mặt ấy, cùng cách ghi địa chỉ sau ngày bỏ cấp huyện.
Huyện bao quanh tỉnh lỵ
Nhìn trên bản đồ hành chính trước 7/2025, Vị Xuyên ôm gần trọn thành phố Hà Giang: phía bắc, phía tây và phía nam thành phố đều là đất Vị Xuyên. Huyện giáp Trung Quốc ở phía bắc, Quản Bạ và Yên Minh ở phía đông bắc, Bắc Mê ở phía đông, Hoàng Su Phì ở phía tây, Bắc Quang ở phía nam.
Quốc lộ 2 chạy dọc huyện theo thung lũng sông Lô, từ Việt Lâm ở phía nam qua thị trấn Vị Xuyên, qua thành phố, rồi lên cửa khẩu Thanh Thủy. Vì nằm trên trục chính, nhiều xã của Vị Xuyên gần như là vùng ven đô của thành phố Hà Giang, nhà cửa nối liền với phố.
Thị trấn Vị Xuyên, huyện lỵ cũ, nằm bên sông Lô, cách thành phố không xa. Thị trấn Việt Lâm ở phía nam, trên quốc lộ 2, là một điểm buôn bán và có nhà máy, cơ sở sản xuất. Hai thị trấn cùng các xã như Cao Bồ, Phương Tiến, Thanh Thủy, Thanh Đức, Minh Tân, Lao Chải, Xín Chải, Thượng Sơn, Tùng Bá, Đạo Đức, Ngọc Linh, Phú Linh làm nên địa bàn huyện cũ.
Ranh giới Vị Xuyên không đổi trong giai đoạn 2019–2025. Trước đó, trong các lần điều chỉnh để mở rộng thị xã rồi thành phố Hà Giang, một số xã của Vị Xuyên đã được chuyển về thành phố. Người ở những xã này có thể có giấy tờ cũ ghi huyện Vị Xuyên, giấy tờ sau ghi thành phố Hà Giang.
Cửa khẩu Thanh Thủy và kinh tế biên giới
Cửa khẩu Thanh Thủy nằm ở phía bắc huyện, trên quốc lộ 2, đối diện với cửa khẩu Thiên Bảo của tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Đây là cửa khẩu quan trọng nhất của Hà Giang cũ, nơi hàng nông sản, vật liệu, hàng tiêu dùng qua lại.
Quanh cửa khẩu có khu kinh tế, kho bãi, chợ, cửa hàng, các dịch vụ khai báo hải quan, vận chuyển. Nhiều người dân xã Thanh Thủy và các xã lân cận sống nhờ buôn bán, bốc xếp, chở hàng. Nhịp sống ở đây phụ thuộc nhiều vào tình hình thông quan, có thời điểm cửa khẩu tấp nập, có lúc chững lại.
Khách du lịch có thể đến cửa khẩu xem cột mốc, khu chợ, nhưng cần mang giấy tờ tùy thân và tuân thủ quy định khu vực biên giới. Muốn sang phía bên kia phải có giấy tờ xuất nhập cảnh hợp lệ theo quy định hiện hành; không nghe theo lời mời dẫn đi qua đường mòn.
Người tìm việc ở vùng cửa khẩu nên cẩn trọng với những lời mời sang bên kia biên giới làm việc lương cao. Đã có nhiều trường hợp bị lừa, bị bán. Nếu có ai mời, hãy hỏi chính quyền xã, đồn biên phòng trước khi quyết định.
Mặt trận Vị Xuyên và nghĩa trang liệt sĩ
Trong những năm 1984–1989, vùng biên giới phía bắc Vị Xuyên, quanh các xã Thanh Thủy, Thanh Đức, Minh Tân, Lao Chải, là nơi diễn ra chiến sự kéo dài, thường được gọi là mặt trận Vị Xuyên. Nhiều người lính từ khắp cả nước đã hy sinh ở đây, nhiều xã biên giới phải sơ tán dân trong nhiều năm.
Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên nằm gần quốc lộ 2, phía nam thành phố Hà Giang, là nơi an táng hàng nghìn liệt sĩ. Mỗi năm, đặc biệt vào dịp tháng 7, cựu chiến binh và gia đình liệt sĩ từ nhiều tỉnh lên đây thắp hương, tìm phần mộ người thân.
Trên các điểm cao biên giới, có những đài tưởng niệm được dựng để ghi nhớ những người đã ngã xuống. Đường lên một số điểm khá dốc, có đoạn thuộc khu vực biên giới cần xin phép. Gia đình muốn lên viếng nên liên hệ trước với cơ quan quân sự hoặc chính quyền địa phương để được hướng dẫn.
Sau chiến tranh, phải mất nhiều năm vùng biên giới Vị Xuyên mới được rà phá bom mìn, đưa dân trở về sản xuất. Ngày nay các xã này đã có đường, có trường, có điện, nhưng ký ức về những năm ấy vẫn còn trong lời kể của người cao tuổi.
Tây Côn Lĩnh và chè Shan tuyết Cao Bồ
Phía tây Vị Xuyên là khối núi Tây Côn Lĩnh, có ngọn núi cao nhất tỉnh Hà Giang cũ, khoảng hai nghìn bốn trăm mét, nằm trên ranh giới với Hoàng Su Phì. Vùng núi này phủ rừng nguyên sinh, thường xuyên có mây mù, là đầu nguồn của nhiều khe suối. Một phần núi thuộc khu bảo tồn thiên nhiên.
Leo Tây Côn Lĩnh là hành trình nhiều ngày, đi qua rừng rậm, dốc trơn, nên phải có người dẫn đường địa phương và chuẩn bị đủ đồ. Không tự ý vào rừng sâu, nhất là mùa mưa, vì dễ lạc và gặp lũ ở các khe suối.
Cao Bồ là xã nằm trên sườn Tây Côn Lĩnh, nơi người Dao trồng và hái chè Shan tuyết từ những cây chè cổ thụ. Chè Cao Bồ nổi tiếng trong vùng với búp to, phủ lông tơ trắng, nước pha vàng sáng, vị chát nhẹ và hậu ngọt. Nhiều hợp tác xã ở đây đã chế biến, đóng gói chè để bán đi xa.
Ngoài Cao Bồ, nhiều xã khác của Vị Xuyên cũng có chè, có thảo quả, cây dược liệu dưới tán rừng. Người mua chè làm quà nên hỏi rõ vùng hái, vì chè Shan tuyết được bán dưới nhiều tên khác nhau.
Rừng Tây Côn Lĩnh còn là nơi sống của nhiều loài cây, loài thú quý, và là nguồn nước cho các thung lũng phía dưới. Người dân sống ven rừng có quy ước riêng về việc lấy củi, hái lá thuốc. Khách vào vùng này không được săn bắt, không mua bán động vật rừng, không đốt lửa bừa bãi, nhất là trong mùa khô hanh.
Người Tày, Dao, Mông và các thung lũng ven sông Lô
Người Tày sống đông ở các thung lũng ven sông Lô và quanh hai thị trấn, làm ruộng nước, ở nhà sàn. Người Dao sống ở các sườn núi như vùng Cao Bồ, Phương Tiến, Thượng Sơn. Người Mông ở các xã vùng cao giáp biên giới và giáp Quản Bạ. Người Kinh sống tập trung dọc quốc lộ 2 và quanh thị trấn.
Mỗi dân tộc giữ những lễ tục riêng: người Tày có lễ lồng tồng xuống đồng, hát then; người Dao có lễ cấp sắc, trang phục thêu tay cầu kỳ; người Mông có Tết riêng, chợ phiên. Một số thôn đã làm du lịch cộng đồng, đón khách ngủ nhà sàn, ăn cơm nhà.
Vì gần thành phố, nhiều người Vị Xuyên đi làm ở thành phố hằng ngày, sáng đi tối về. Một số xã ven đô đã đô thị hóa nhanh, ruộng thành nhà, đường làng thành phố. Nhưng đi xa hơn vài cây số vào các thung lũng nhánh thì cảnh vẫn là ruộng lúa, nương ngô, nhà sàn.
Ở phía nam, quanh Việt Lâm và Đạo Đức, có những cánh đồng lúa rộng và nhiều cơ sở sản xuất nhỏ. Thị trấn Việt Lâm là nơi người các xã lân cận đi chợ, làm giấy tờ, đưa con đi học.
Mùa nước sông Lô lên, một số bãi ven sông ở Vị Xuyên bị ngập, người trồng ngô, trồng rau bãi phải thu hoạch sớm. Mùa nước xuống, bãi lại xanh. Những thôn sát sông vẫn giữ thói quen làm nhà cao, kê đồ đạc trên gác để tránh nước lớn bất ngờ.
Từ 1/7/2025: Vị Xuyên cũ ghi địa chỉ thế nào
Từ 1/7/2025, huyện Vị Xuyên không còn là đơn vị hành chính. Hai thị trấn Vị Xuyên, Việt Lâm và các xã của huyện cũ được sắp xếp lại thành một số xã mới trực thuộc tỉnh Tuyên Quang mới theo Nghị quyết 202/2025/QH15. Tên xã mới cụ thể nên tra danh sách chính thức của tỉnh.
Với những thôn ven thành phố Hà Giang cũ, ranh giới giữa xã mới và phường mới có thể không trùng với ranh giới huyện, thành phố cũ. Khi ghi địa chỉ nên hỏi chính quyền nơi cư trú, rồi ghi tên thôn, xã hoặc phường mới, tỉnh Tuyên Quang, kèm "huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang cũ".
Tên cửa khẩu Thanh Thủy, nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên, chè Cao Bồ vẫn được dùng như tên riêng không đổi. Giấy tờ cũ ghi huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang, hoặc tỉnh Hà Tuyên cho người sinh 1976–1991, vẫn còn giá trị khi làm thủ tục mới.
Gia đình liệt sĩ ở các tỉnh xa khi gửi thư, liên hệ với nghĩa trang hay cơ quan chính sách nên ghi địa chỉ mới, nhưng giữ lại các giấy tờ cũ ghi Vị Xuyên vì đó là căn cứ quan trọng trong hồ sơ chính sách.
Câu hỏi thường gặp
Cửa khẩu Thanh Thủy thuộc huyện nào?
Cửa khẩu Thanh Thủy thuộc xã Thanh Thủy, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang trước 7/2025, nằm trên quốc lộ 2 phía bắc thành phố Hà Giang. Từ 1/7/2025, vùng này thuộc tỉnh Tuyên Quang mới.
Vị Xuyên nay thuộc tỉnh nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Vị Xuyên cũ thuộc tỉnh Tuyên Quang mới, theo Nghị quyết 202/2025/QH15, chia thành một số xã trực thuộc tỉnh. Tên xã mới nên tra danh sách sắp xếp chính thức của tỉnh.
Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên ở đâu?
Nghĩa trang nằm gần quốc lộ 2, phía nam thành phố Hà Giang cũ, trên địa bàn huyện Vị Xuyên cũ. Đây là nơi an táng nhiều liệt sĩ hy sinh trong các năm chiến sự biên giới 1984–1989.
Núi Tây Côn Lĩnh cao bao nhiêu?
Tây Côn Lĩnh là ngọn núi cao nhất tỉnh Hà Giang cũ, cao khoảng hai nghìn bốn trăm mét, nằm trên ranh giới Vị Xuyên và Hoàng Su Phì. Leo núi cần người dẫn đường địa phương và chuẩn bị kỹ.
Chè Shan tuyết Cao Bồ có gì đặc biệt?
Chè được người Dao ở xã Cao Bồ hái từ cây chè cổ thụ trên sườn Tây Côn Lĩnh, búp to phủ lông tơ trắng, nước vàng sáng, vị chát nhẹ, hậu ngọt. Nên mua ở nơi rõ nguồn gốc vì tên chè Shan tuyết bị dùng rộng rãi.
Huyện lỵ Vị Xuyên ở đâu?
Huyện lỵ là thị trấn Vị Xuyên bên sông Lô, phía nam thành phố Hà Giang. Huyện còn có thị trấn Việt Lâm xa hơn về phía nam. Từ 1/7/2025, cả hai được sắp xếp vào các xã mới của tỉnh Tuyên Quang.