Huyện Ứng Hòa là huyện ngoại thành ở phía nam Hà Nội trước 1/7/2025, huyện lỵ là thị trấn Vân Đình. Huyện nằm bên tả ngạn sông Đáy, giữa Mỹ Đức và Phú Xuyên. Ứng Hòa thuộc tỉnh Hà Tây cho đến tháng 8/2008 thì về Hà Nội. Từ 1/7/2025, địa bàn Ứng Hòa cũ chủ yếu thuộc bốn xã mới của Hà Nội là Vân Đình, Ứng Thiên, Hòa Xá và Ứng Hòa.
Ứng Hòa là vùng đồng chiêm trũng điển hình của đồng bằng Bắc Bộ: ruộng thấp, ao đầm, mùa mưa nước mênh mông. Người Ứng Hòa sống với lúa, cá, vịt, với dòng sông Đáy và những phiên chợ quê. Tên Ứng Hòa gắn với phủ Ứng Thiên thời xưa, một tên gọi được dùng lại cho một xã mới năm 2025.
Bài viết dành cho người đọc giấy tờ cũ, người quê Ứng Hòa đi xa và người muốn hiểu một vùng quê ít được nhắc tới nhưng giữ nhiều nếp sống đồng bằng.
Vị trí: tả ngạn sông Đáy, cực nam Hà Nội
Ứng Hòa cũ nằm ở phía nam Hà Nội. Phía bắc giáp huyện Thanh Oai và Chương Mỹ, phía tây giáp huyện Mỹ Đức qua sông Đáy, phía đông giáp huyện Phú Xuyên, phía nam giáp đất Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình mới.
Địa hình thấp, trũng, nhiều ao đầm, ruộng chiêm. Sông Đáy chảy dọc phía tây, là ranh giới tự nhiên với Mỹ Đức. Mùa mưa, nước trong đồng dâng cao, nhiều vùng ngập lâu. Hệ thống trạm bơm, kênh tiêu là thứ người dân quan tâm hàng đầu mỗi mùa lũ.
Quốc lộ 21B chạy qua thị trấn Vân Đình, nối Hà Đông với Mỹ Đức và đi tiếp về phía nam. Đây là trục chính của huyện, cũng là con đường người đi chùa Hương thường qua. Các tỉnh lộ nối Vân Đình với Phú Xuyên, quốc lộ 1 ở phía đông.
So với các huyện sát nội thành, Ứng Hòa cũ ít chịu ảnh hưởng đô thị hoá, nên giữ được nhiều cảnh quan làng quê: đồng lúa, ao cá, lũy tre, đình chùa.
Phủ Ứng Thiên và huyện Ứng Hòa
Thời Lê, vùng đất này thuộc phủ Ứng Thiên, trấn Sơn Nam, gồm nhiều huyện như Sơn Minh, Hoài An, Thanh Oai, Chương Đức. Thời Nguyễn, phủ được đổi tên thành phủ Ứng Hòa. Về sau, tên Ứng Hòa được dùng cho huyện.
Thời Pháp thuộc, Ứng Hòa thuộc tỉnh Hà Đông. Năm 1965, Hà Đông hợp với Sơn Tây thành tỉnh Hà Tây; năm 1975 thành Hà Sơn Bình; năm 1991 tái lập Hà Tây. Tháng 8/2008, cả tỉnh Hà Tây nhập vào Hà Nội.
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Ứng Hòa cũ được sắp xếp thành bốn xã mới. Tên Ứng Thiên được dùng lại, gợi phủ Ứng Thiên xưa; tên Vân Đình giữ tên huyện lỵ cũ; tên Hòa Xá là tên một xã cũ; còn tên Ứng Hòa được giữ cho một xã.
Với người đọc gia phả, địa bạ, cần nhớ "Ứng Thiên" trong tài liệu cổ là cả một phủ rộng, gồm nhiều huyện, còn "xã Ứng Thiên" từ 2025 chỉ là một xã.
Vân Đình: thị trấn bên sông Đáy
Thị trấn Vân Đình là huyện lỵ của Ứng Hòa, nằm gần sông Đáy và trên quốc lộ 21B. Từ lâu, Vân Đình là trung tâm buôn bán của vùng, có chợ lớn, bến sông, nơi nông sản từ các làng chiêm trũng tập trung về.
Chợ Vân Đình họp đông vào buổi sáng, bán gạo, cá, rau, gia cầm, đồ khô. Quanh chợ là các cửa hàng, quán ăn, dịch vụ. Người đi chùa Hương qua đây thường dừng chân ăn sáng, mua đồ.
Từ 7/2025, Vân Đình là tên của một xã mới, gồm vùng thị trấn cũ và một số xã lân cận. Người dân vẫn quen gọi "thị trấn Vân Đình" trong lời nói, nhưng trên giấy tờ mới ghi xã Vân Đình, thành phố Hà Nội.
Với các cơ quan, bệnh viện, trường học trước đây mang tên "huyện Ứng Hòa", tên gọi có thể được điều chỉnh dần. Khi cần đến khám chữa bệnh hay làm thủ tục, nên hỏi trước địa chỉ và tên mới của cơ sở, vì biển hiệu cũ có thể vẫn còn trong giai đoạn chuyển tiếp.
Nhịp sống đồng chiêm
Lúa và cá. Nhiều vùng trũng của Ứng Hòa cũ chuyển sang mô hình lúa – cá: cấy một vụ lúa, nuôi một vụ cá, hoặc đào ao nuôi cá kết hợp trồng cây trên bờ. Mô hình này tận dụng nước mùa mưa, cho thu nhập tốt hơn trồng lúa thuần.
Nuôi vịt, bắt cá đồng. Mùa nước lên, đồng ruộng thành nơi thả vịt, bắt cá, cua, ốc. Người già vẫn nhớ thời đi đánh cá đồng bằng vó, lờ, đơm, đó.
Nghề phụ. Một số làng có nghề phụ như mây tre, may mặc, làm nón, chế biến nông sản. Lao động trẻ phần lớn đi làm ở nội thành, khu công nghiệp hoặc đi xa.
Chợ quê. Chợ quê họp theo phiên ở các xã, bán nông sản, cá đồng, đồ dùng. Đi chợ quê buổi sáng là cách hiểu nhanh nhịp sống của vùng.
Mùa lũ. Mùa mưa lớn, một số vùng ngập kéo dài, ảnh hưởng mùa màng, đi lại. Người dân quen chuẩn bị: kê cao đồ đạc, dự trữ lương thực, theo dõi thông báo của chính quyền.
Sông Đáy và vùng phân lũ
Sông Đáy chảy dọc phía tây Ứng Hòa cũ, xưa là đường thủy quan trọng chở gạo, nông sản từ vùng chiêm trũng về Hà Đông và các nơi. Hai bên sông có nhiều bến, chợ ven sông. Ngày nay giao thông thủy giảm, nhưng sông vẫn gắn với đời sống: tưới tiêu, đánh cá, tắm mát mùa hè.
Sông Đáy từng là một phần của hệ thống phân lũ sông Hồng, nên vùng ven sông có các quy định riêng về đê, bãi. Người dân các làng ven đê quen với việc theo dõi mực nước, gia cố nhà cửa trước mùa mưa.
Đi dọc đường đê sông Đáy vào buổi chiều, có thể thấy cả hai bờ: bên này đồng chiêm Ứng Hòa, bên kia núi đá Mỹ Đức nhô lên sau những cánh đồng. Đây là một trong những cảnh quan đẹp và ít người biết của phía nam Hà Nội.
Bốn xã mới trên đất Ứng Hòa cũ
Bảng ghi hướng chung theo tên gọi; các xã cũ có thể bị chia, cần tra cụ thể theo thôn.
| Xã mới (từ 7/2025) | Ghi chú về tên | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xã Vân Đình | Giữ tên thị trấn huyện lỵ cũ | Tra theo thôn, tổ dân phố |
| Xã Ứng Thiên | Gợi phủ Ứng Thiên thời Lê | Tra theo thôn |
| Xã Hòa Xá | Trùng tên một xã cũ của huyện | Tra theo thôn |
| Xã Ứng Hòa | Giữ tên huyện cũ | Không phải cả huyện cũ |
Một số vùng giáp Thanh Oai, Phú Xuyên, Chương Mỹ cũ có thể được sắp xếp vào xã mới bên cạnh. Khi ghi địa chỉ, tra bảng đối chiếu chính thức.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Ứng Hòa, tỉnh Hà Tây" vẫn còn giá trị; khi giao dịch mới chỉ cần ghi thôn – xã mới – thành phố Hà Nội.
Bảng cố ý không ghép từng xã cũ vào xã mới, vì nhiều xã cũ bị chia cho hơn một đơn vị, và ghép sai còn tệ hơn để trống. Điều dễ nhầm là "xã Ứng Hòa" mới chỉ là một phần của huyện Ứng Hòa cũ, còn "xã Vân Đình" rộng hơn thị trấn Vân Đình cũ. Khi viết thư, gửi hàng hay làm giấy tờ, ghi rõ tên thôn kèm một mốc quen như chợ Vân Đình, quốc lộ 21B sẽ giúp người nhận dễ tìm hơn.
Người Ứng Hòa đi xa và chuyện giữ quê
Vì đất chật, ruộng trũng, thu nhập từ nông nghiệp không cao, nhiều người Ứng Hòa đi làm ăn xa: vào nội thành Hà Nội, các khu công nghiệp, hoặc vào Nam, ra nước ngoài. Dịp Tết, hội làng, họ trở về, làng đông vui trở lại.
Với người đi xa, giấy tờ quê là chuyện hay phải làm: trích lục khai sinh, xác nhận cư trú, thừa kế đất. Khi nhờ người nhà làm hộ, nên hỏi rõ tên xã mới, vì một xã cũ có thể đã thuộc xã mới với tên khác hẳn.
Nhiều làng có hội đồng hương ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, góp tiền tu bổ đình, chùa, làm đường làng. Đó là cách người Ứng Hòa đi xa giữ mối liên hệ với quê.
Bản sao trích lục hộ tịch của những sự kiện đăng ký trước tháng 7/2025 có thể xin ở xã mới đang lưu sổ hoặc qua cổng dịch vụ công khi dữ liệu đã số hoá. Người ở xa nên hỏi trước nơi đang giữ sổ để khỏi về quê rồi phải đi thêm một vòng.
Đến Ứng Hòa: đi lại và gợi ý
Từ trung tâm Hà Nội, đi qua Hà Đông rồi theo quốc lộ 21B xuống phía nam, qua Kim Bài đến Vân Đình. Có các tuyến xe buýt từ Hà Đông đi Vân Đình; nên tra lộ trình trước khi đi.
Ứng Hòa không có danh thắng lớn như chùa Hương bên kia sông Đáy, nhưng có thể kết hợp: sáng đi chùa Hương, chiều ghé Vân Đình, đi dọc đường đê sông Đáy ngắm đồng chiêm. Mùa lúa chín và mùa nước nổi là hai thời điểm cảnh đẹp nhất.
Đường trong các xã nhỏ, nhiều đoạn chạy dọc kênh mương, đi xe máy cần cẩn thận, nhất là trời mưa. Ở chợ quê, mua đồ ở quầy có giá rõ ràng, hỏi người bán về món cá đồng, đặc sản theo mùa.
Mùa mưa lũ, một số đường liên xã có thể ngập, nên hỏi người địa phương trước khi đi sâu vào các thôn. Mùa đông, sương mù buổi sáng trên đồng chiêm khá dày, đi xe cần bật đèn và giảm tốc độ.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Ứng Hòa cũ nay thuộc xã nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Ứng Hòa cũ chủ yếu thuộc bốn xã mới của Hà Nội là xã Vân Đình, Ứng Thiên, Hòa Xá và Ứng Hòa. Thôn cụ thể thuộc xã nào cần tra bảng đối chiếu chính thức.
Thị trấn Vân Đình nay thuộc đâu?
Thị trấn Vân Đình, huyện lỵ cũ của Ứng Hòa, nay thuộc xã Vân Đình mới của thành phố Hà Nội. Trên giấy tờ mới ghi xã Vân Đình, Hà Nội thay cho thị trấn Vân Đình, huyện Ứng Hòa.
Phủ Ứng Thiên là gì?
Phủ Ứng Thiên là đơn vị hành chính thời Lê thuộc trấn Sơn Nam, gồm nhiều huyện ở phía nam kinh thành. Thời Nguyễn đổi thành phủ Ứng Hòa. Từ 7/2025, tên Ứng Thiên được dùng lại cho một xã mới của Hà Nội.
Ứng Hòa từng thuộc tỉnh nào?
Ứng Hòa thuộc tỉnh Hà Đông thời Pháp thuộc, rồi Hà Tây từ năm 1965, Hà Sơn Bình từ năm 1975, lại Hà Tây từ năm 1991, và về Hà Nội từ tháng 8/2008 cùng toàn tỉnh Hà Tây.
Mô hình lúa – cá ở Ứng Hòa là gì?
Đây là cách làm ở vùng trũng: cấy một vụ lúa và nuôi một vụ cá trên cùng ruộng, hoặc đào ao nuôi cá kết hợp trồng cây trên bờ. Cách này tận dụng nước mùa mưa, giúp người dân có thu nhập tốt hơn so với chỉ trồng lúa.
Đến Ứng Hòa từ Hà Nội đi đường nào?
Đường quen thuộc là qua Hà Đông, theo quốc lộ 21B qua Kim Bài xuống Vân Đình. Có xe buýt từ Hà Đông đi Vân Đình; nên tra lộ trình mới nhất trước khi đi. Từ Vân Đình sang chùa Hương bên kia sông Đáy không xa.