Huyện Thường Tín là huyện ngoại thành phía nam Hà Nội trước 1/7/2025, huyện lỵ là thị trấn Thường Tín. Huyện thuộc tỉnh Hà Tây cho đến tháng 8/2008 thì về Hà Nội. Từ 1/7/2025, địa bàn Thường Tín cũ chủ yếu thuộc bốn xã mới của Hà Nội là Thường Tín, Hồng Vân, Thượng Phúc và Chương Dương.
Thường Tín được nhiều người gọi là "đất trăm nghề" vì mật độ làng nghề dày đặc: tiện gỗ Nhị Khê, sơn mài Hạ Thái, thêu Quất Động, đồ gỗ Vạn Điểm và nhiều nghề khác. Đây cũng là đất có nhiều di tích: chùa Đậu, quê nội Nguyễn Trãi ở Nhị Khê, bến Chương Dương gắn với chiến thắng chống quân Nguyên năm 1285.
Bài viết giúp người đọc hiểu vùng đất Thường Tín cũ, những làng nghề, di tích đáng biết và cách ghi địa chỉ theo xã mới.
Vị trí: giữa quốc lộ 1 và sông Hồng
Thường Tín cũ nằm ở phía nam Hà Nội. Phía bắc giáp huyện Thanh Trì, phía nam giáp huyện Phú Xuyên, phía tây giáp huyện Thanh Oai, phía đông là sông Hồng, bên kia sông là đất Hưng Yên cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên mới.
Địa hình bằng phẳng, đồng ruộng xen làng xóm dày. Ven sông Hồng có bãi bồi rộng trồng ngô, chuối, rau màu. Phía tây có sông Nhuệ chảy gần ranh giới với Thanh Oai. Đồng trong đê trồng lúa, nhiều nơi chuyển sang cây ăn quả, hoa, cây cảnh.
Quốc lộ 1, cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ và đường sắt Bắc Nam chạy qua huyện theo hướng bắc nam. Ga Thường Tín nằm trên tuyến đường sắt này. Nhờ vậy, đi từ Thường Tín vào nội thành hay xuống các tỉnh phía nam đều thuận.
Nằm ngay dưới Thanh Trì, Thường Tín cũ chịu ảnh hưởng đô thị hoá từ phía bắc. Các xã phía bắc gần Văn Điển, Ngọc Hồi có nhiều cụm công nghiệp, khu dân cư mới, trong khi phía nam vẫn đậm chất làng quê.
Từ phủ Thường Tín đến huyện Thường Tín
Tên Thường Tín vốn là tên một phủ thời Lê, thuộc trấn Sơn Nam, gồm nhiều huyện như Thượng Phúc, Thanh Trì, Phú Xuyên. Huyện Thượng Phúc là vùng lõi của phủ. Về sau, khi các phủ không còn, tên Thường Tín được dùng cho huyện. Tên xã Thượng Phúc mới từ năm 2025 gợi lại tên huyện xưa ấy.
Thời Pháp thuộc, Thường Tín thuộc tỉnh Hà Đông. Năm 1965, Hà Đông hợp với Sơn Tây thành tỉnh Hà Tây; năm 1975 thành Hà Sơn Bình; năm 1991 tái lập Hà Tây. Tháng 8/2008, cả tỉnh Hà Tây nhập vào Hà Nội.
Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ. Địa bàn Thường Tín cũ được sắp xếp thành bốn xã mới. Tên Chương Dương được dùng cho một xã, giữ ký ức về bến Chương Dương lịch sử.
Cũng cần nhớ rằng phủ Thường Tín xưa rộng hơn nhiều so với huyện sau này, gồm cả đất Thanh Trì và Phú Xuyên. Khi đọc gia phả, địa bạ thời Lê, Nguyễn, chữ "Thường Tín" có thể chỉ cả một vùng phía nam kinh thành, không chỉ huyện Thường Tín mà người ta biết trước năm 2025.
Đất trăm nghề: những làng nghề tiêu biểu
Nhị Khê. Làng Nhị Khê nổi tiếng với nghề tiện gỗ: tiện con tiện, chân bàn, đồ thờ, đồ mỹ nghệ. Tiếng máy tiện nghe khắp làng. Nhị Khê cũng là quê nội của Nguyễn Trãi, có đền thờ ông và cha ông là Nguyễn Phi Khanh.
Hạ Thái. Làng Hạ Thái nổi tiếng với nghề sơn mài. Sản phẩm gồm tranh, bình, hộp, khay, đồ nội thất sơn mài, xuất khẩu đi nhiều nước. Quy trình sơn mài nhiều công đoạn: vóc gỗ, bó hom, phủ sơn, mài, vẽ, khảm, đánh bóng.
Quất Động. Làng Quất Động được xem là đất tổ nghề thêu, gắn với tiến sĩ Lê Công Hành, người theo truyền thuyết đã học nghề thêu khi đi sứ và truyền lại cho dân làng. Làng có đền thờ ông tổ nghề thêu.
Vạn Điểm và các làng mộc. Vạn Điểm nổi tiếng với đồ gỗ mỹ nghệ, nội thất. Nhiều làng khác trong vùng cũng làm mộc, chạm, sơn, tạo thành một chuỗi làng nghề nối nhau.
Mua sản phẩm làng nghề. Nên hỏi rõ chất liệu, nguồn gốc, quy trình, chế độ bảo hành. Với sơn mài, phân biệt sơn ta truyền thống với sơn công nghiệp; với đồ gỗ, hỏi loại gỗ và cách xử lý chống mối mọt.
Chùa Đậu, bến Chương Dương và các di tích
Chùa Đậu. Chùa Đậu là một ngôi chùa cổ của vùng, nổi tiếng vì lưu giữ hai pho tượng táng của các thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường. Hai pho tượng được các nhà khoa học nghiên cứu, bảo quản. Chùa là di tích được xếp hạng quốc gia.
Bến Chương Dương. Năm 1285, quân Trần do Trần Quang Khải chỉ huy đánh tan quân Nguyên ở bến Chương Dương trên sông Hồng, mở đường giải phóng Thăng Long. Câu thơ "Đoạt sáo Chương Dương độ" của Trần Quang Khải nhắc lại chiến thắng này.
Đền thờ Nguyễn Trãi ở Nhị Khê. Đền thờ Nguyễn Trãi và Nguyễn Phi Khanh ở Nhị Khê là nơi người làng và khách tưởng niệm nhà văn hoá lớn của dân tộc.
Đình, chùa làng. Hầu như làng nào ở Thường Tín cũ cũng có đình, chùa, nhiều nơi còn giữ kiến trúc gỗ cổ. Hội làng mùa xuân có rước kiệu, tế lễ, các cuộc thi dân gian.
Sông Hồng và vùng bãi Thường Tín
Phía đông Thường Tín cũ là dải bãi sông Hồng, nơi các làng ven đê trồng ngô, đậu, chuối, rau màu trên đất phù sa. Xưa kia, nhiều bến đò ngang nối Thường Tín với bờ Hưng Yên, người hai bên sông qua lại buôn bán, cưới hỏi. Bến Chương Dương là một trong những bến cổ gắn với lịch sử.
Ngày nay, việc qua sông thuận hơn nhờ các cây cầu lớn ở phía bắc và phía nam, nhưng một số bến đò vẫn còn hoạt động, phục vụ người dân các xã ven sông. Khi đi đò, nên mặc áo phao, không chở quá tải, không đi khi trời giông gió.
Đất bãi ngoài đê có quy định riêng về xây dựng để bảo đảm thoát lũ. Người mua đất ven sông cần kiểm tra kỹ quy hoạch, hành lang đê điều trước khi giao dịch. Mùa lũ, bãi sông có thể ngập, ảnh hưởng hoa màu và đi lại.
Bốn xã mới trên đất Thường Tín cũ
Bảng ghi hướng chung theo tên gọi; các xã cũ có thể bị chia, cần tra cụ thể theo thôn.
| Xã mới (từ 7/2025) | Ghi chú về tên | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xã Thường Tín | Giữ tên huyện cũ, vùng thị trấn Thường Tín | Không phải cả huyện cũ |
| Xã Thượng Phúc | Gợi tên huyện Thượng Phúc thời xưa | Tra theo thôn |
| Xã Chương Dương | Gợi bến Chương Dương năm 1285 | Tra theo thôn |
| Xã Hồng Vân | Trùng tên một xã cũ ven sông Hồng | Tra theo thôn |
Một số vùng phía bắc giáp Thanh Trì cũ có thể được sắp xếp vào xã mới bên cạnh, như vùng Ngọc Hồi. Khi ghi địa chỉ, cần tra bảng đối chiếu chính thức.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây" vẫn còn giá trị; khi giao dịch mới chỉ cần ghi thôn – xã mới – thành phố Hà Nội.
Sống ở Thường Tín cũ hôm nay
Thường Tín cũ là nơi kinh tế làng nghề rất mạnh. Nhiều gia đình vừa làm nghề vừa làm ruộng, có xưởng ngay trong nhà. Đường làng nhiều xe chở hàng, tiếng máy từ sáng tới tối. Đổi lại, thu nhập của nhiều làng cao hơn mặt bằng nông thôn.
Làng nghề cũng mang lại vấn đề môi trường: bụi gỗ, sơn, nước thải. Một số cụm công nghiệp làng nghề được xây dựng để đưa sản xuất ra khỏi khu dân cư. Người định thuê nhà, mua đất nên tìm hiểu vị trí so với xưởng sản xuất.
Đất ở các làng nghề thường có giá cao hơn làng thuần nông, vì gắn với việc làm ăn. Nhiều nhà vừa ở vừa làm xưởng, mặt tiền mở cửa hàng. Người mua cần kiểm tra mục đích sử dụng đất, vì đất ở và đất sản xuất kinh doanh có quy định khác nhau.
Giao thông vào nội thành thuận theo quốc lộ 1 và cao tốc, nhưng hay tắc ở đoạn Văn Điển, Ngọc Hồi giờ cao điểm. Nhiều người đi làm nội thành chọn xe buýt hoặc đi sớm để tránh tắc.
Đến Thường Tín: đi lại và gợi ý một ngày
Từ trung tâm Hà Nội, đi theo đường Giải Phóng, qua Văn Điển, Ngọc Hồi rồi theo quốc lộ 1 xuống Thường Tín. Người đi ô tô có thể đi cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ rồi rẽ vào. Có các tuyến xe buýt nối nội thành với Thường Tín; nên tra lộ trình trước khi đi.
Một ngày ở Thường Tín cũ có thể bắt đầu ở chùa Đậu, rồi ghé Nhị Khê thăm đền thờ Nguyễn Trãi và làng tiện, chiều sang Hạ Thái xem sơn mài, Quất Động xem thêu. Nên hẹn trước với các xưởng để được xem quy trình.
Khi đến làng nghề, đi xe chậm trong làng, gửi xe ô tô ở đầu làng. Ở chùa, đền, ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, xin phép trước khi chụp ảnh bên trong.
Mùa xuân là thời điểm nhiều làng mở hội, rất đáng đi. Mùa hè nắng nóng, đường làng hẹp ít bóng cây, nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang theo nước uống. Các xưởng thường nghỉ trưa, nên tránh đến vào giữa trưa.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thường Tín cũ nay thuộc xã nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Thường Tín cũ chủ yếu thuộc bốn xã mới của Hà Nội là xã Thường Tín, Hồng Vân, Thượng Phúc và Chương Dương. Thôn cụ thể thuộc xã nào cần tra bảng đối chiếu chính thức.
Vì sao Thường Tín được gọi là đất trăm nghề?
Vì Thường Tín cũ có mật độ làng nghề rất dày: tiện gỗ Nhị Khê, sơn mài Hạ Thái, thêu Quất Động, đồ gỗ Vạn Điểm và nhiều nghề khác. Nhiều làng nối nhau thành chuỗi làng nghề, sản phẩm đi khắp nước và ra nước ngoài.
Nhị Khê có liên quan gì đến Nguyễn Trãi?
Nhị Khê là quê nội của Nguyễn Trãi. Làng có đền thờ Nguyễn Trãi và cha ông là Nguyễn Phi Khanh. Ngoài ra, Nhị Khê còn nổi tiếng với nghề tiện gỗ truyền thống.
Chùa Đậu nổi tiếng vì sao?
Chùa Đậu là ngôi chùa cổ, nổi tiếng vì lưu giữ hai pho tượng táng của các thiền sư Vũ Khắc Minh và Vũ Khắc Trường, được các nhà khoa học nghiên cứu và bảo quản. Chùa là di tích được xếp hạng quốc gia.
Bến Chương Dương có ý nghĩa gì?
Năm 1285, quân Trần do Trần Quang Khải chỉ huy đánh tan quân Nguyên ở bến Chương Dương trên sông Hồng, mở đường giải phóng Thăng Long. Tên xã Chương Dương mới từ năm 2025 giữ ký ức về chiến thắng này.
Thường Tín từng thuộc tỉnh nào?
Thường Tín thuộc tỉnh Hà Đông thời Pháp thuộc, rồi Hà Tây từ năm 1965, Hà Sơn Bình từ năm 1975, lại Hà Tây từ năm 1991, và về Hà Nội từ tháng 8/2008 cùng toàn tỉnh Hà Tây.