Huyện Thạch Thất là huyện ngoại thành phía tây Hà Nội trước 1/7/2025, huyện lỵ là thị trấn Liên Quan. Huyện thuộc tỉnh Hà Tây cho đến tháng 8/2008 thì về Hà Nội, cùng lúc nhận thêm ba xã của huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình. Từ 1/7/2025, địa bàn Thạch Thất cũ được sắp xếp thành năm xã mới của Hà Nội là Thạch Thất, Hạ Bằng, Tây Phương, Hòa Lạc và Yên Xuân.
Thạch Thất là đất của chùa Tây Phương với bộ tượng La Hán nổi tiếng, của những làng mộc như Chàng Sơn, Hữu Bằng, Canh Nậu, làng cơ khí Phùng Xá. Ở phía tây, khu công nghệ cao Hòa Lạc và cơ sở của Đại học Quốc gia Hà Nội đang biến vùng đồi thành một đô thị khoa học.
Bài viết giúp người đọc hiểu lịch sử vùng đất, những làng nghề đáng biết và cách ghi địa chỉ Thạch Thất cũ theo xã mới.
Vị trí: đồng bằng, gò đồi và cao nguyên đá ong
Thạch Thất cũ nằm ở phía tây Hà Nội. Phía bắc giáp thị xã Sơn Tây và Phúc Thọ, phía đông giáp Quốc Oai, phía nam giáp Quốc Oai và đất Hòa Bình cũ, phía tây giáp Ba Vì. Từ 7/2025, Hòa Bình nhập vào tỉnh Phú Thọ mới.
Địa hình Thạch Thất chia rõ hai vùng. Phía đông là đồng bằng, làng xóm dày đặc, nhiều làng nghề. Phía tây là vùng gò đồi đá ong, đất đỏ, nơi có Hòa Lạc, khu công nghệ cao, các trường đại học, khu đô thị mới. Ba xã gốc Lương Sơn là Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung nằm ở rìa tây nam, địa hình đồi núi, có đồng bào Mường sinh sống.
Đại lộ Thăng Long chạy qua phía nam huyện, kết thúc ở vùng Hòa Lạc. Quốc lộ 21A nối Sơn Tây với Hòa Lạc, Xuân Mai. Đường Hồ Chí Minh cũng đi qua vùng này. Nhờ các trục đường, Thạch Thất trở thành cửa ngõ phía tây của thủ đô.
Lịch sử tên gọi
Thạch Thất là tên huyện có từ thời phong kiến, thuộc phủ Quốc Oai, trấn Sơn Tây. Thời Pháp thuộc, huyện thuộc tỉnh Sơn Tây. Năm 1965, Sơn Tây hợp với Hà Đông thành tỉnh Hà Tây; năm 1975 thành Hà Sơn Bình.
Cuối năm 1978, Thạch Thất là một trong năm huyện phía tây được chuyển về Hà Nội, cùng Ba Vì, Phúc Thọ, Đan Phượng, Hoài Đức và thị xã Sơn Tây. Năm 1991, các huyện này trở về tỉnh Hà Tây. Tháng 8/2008, cả tỉnh Hà Tây nhập vào Hà Nội.
Cũng trong đợt mở rộng năm 2008, ba xã Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung của huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình được chuyển về Thạch Thất. Vì vậy, giấy tờ của người dân ba xã này trước 2008 ghi tỉnh Hòa Bình. Từ 1/7/2025, cấp huyện bị bỏ, Thạch Thất cũ được sắp xếp thành năm xã mới.
Chùa Tây Phương và bộ tượng La Hán
Vị trí. Chùa Tây Phương nằm trên đỉnh núi Câu Lậu, một ngọn núi thấp ở vùng Thạch Xá cũ. Lên chùa phải leo hơn hai trăm bậc đá ong. Tên xã Tây Phương mới gợi theo tên ngôi chùa.
Kiến trúc. Chùa gồm ba toà chính xếp song song, mái chồng diêm, kết cấu gỗ, tường gạch, nhiều mảng chạm khắc. Chùa được xây dựng lại quy mô lớn vào cuối thế kỷ mười tám. Chùa là di tích quốc gia đặc biệt.
Tượng La Hán. Chùa nổi tiếng với các pho tượng gỗ, đặc biệt là bộ tượng mười tám vị La Hán, mỗi tượng một dáng, một nét mặt, được coi là một trong những thành tựu tiêu biểu của điêu khắc gỗ dân gian Việt Nam. Bài thơ "Các vị La Hán chùa Tây Phương" của Huy Cận làm bộ tượng càng được biết đến.
Thăm chùa. Nên đi buổi sáng, mang giày đế bám để leo bậc. Trong chùa, giữ trật tự, không chạm vào tượng, xin phép trước khi chụp ảnh bên trong.
Làng mộc, làng cơ khí: nghề làm giàu cho vùng đồng bằng
Phía đông Thạch Thất cũ là vùng làng nghề dày đặc. Chàng Sơn nổi tiếng với nghề mộc, chạm khắc gỗ, làm đồ thờ, đồ nội thất. Hữu Bằng, Canh Nậu cũng là các làng mộc lớn, sản xuất bàn ghế, tủ, giường cung cấp cho nhiều tỉnh. Phùng Xá là làng cơ khí, gò, hàn, làm khung nhà, cửa sắt.
Ở các làng nghề, xưởng nằm ngay trong nhà, tiếng máy cưa, máy bào từ sáng tới tối. Đường làng nhiều xe tải chở gỗ, chở hàng. Nghề làm cho nhiều làng giàu lên nhanh, nhà cửa khang trang, nhưng cũng để lại bụi, tiếng ồn và nguy cơ cháy.
Nhiều làng đã có cụm công nghiệp làng nghề để đưa xưởng ra khỏi khu dân cư, nhưng việc di dời diễn ra từ từ. Người thợ trẻ nay vừa làm tay vừa dùng máy, có xưởng dùng máy cắt điều khiển số để làm hoa văn, rồi thợ chạm tinh chỉnh lại bằng tay.
Khi mua đồ gỗ ở làng nghề, nên hỏi rõ loại gỗ, nguồn gốc gỗ, cách xử lý chống mối mọt, chế độ bảo hành. Giá phụ thuộc chất liệu, độ tinh xảo; nên so sánh nhiều xưởng. Người định thuê nhà, mua đất sát xưởng nên cân nhắc tiếng ồn và bụi.
Hòa Lạc: từ đồi đá ong đến đô thị khoa học
Vùng Hòa Lạc ở phía tây Thạch Thất cũ được quy hoạch làm khu công nghệ cao từ những năm 1990. Ngày nay khu công nghệ cao Hòa Lạc có nhiều doanh nghiệp công nghệ, trung tâm nghiên cứu. Bên cạnh là cơ sở của Đại học Quốc gia Hà Nội và một số trường đại học khác.
Sự phát triển của Hòa Lạc kéo theo nhu cầu nhà ở, dịch vụ cho sinh viên, kỹ sư, công nhân. Nhiều khu nhà trọ, căn hộ dịch vụ, quán ăn mọc lên ở các thôn quanh đó. Tên xã Hòa Lạc mới giữ tên vùng này.
Hòa Lạc cũng là nơi giá đất biến động mạnh theo thông tin quy hoạch đô thị. Người mua đất cần kiểm tra kỹ quy hoạch, vì nhiều khu đất nằm trong quy hoạch các dự án lớn, không phải đất nào cũng xây nhà được ngay.
Với sinh viên, người đi làm thuê trọ ở Hòa Lạc, nên chọn phòng gần trường hoặc nơi làm, hỏi kỹ giá điện nước, an ninh khu trọ, lối thoát hiểm. Mùa đông gió lạnh trên vùng đồi, phòng trọ nên có cửa kín. Khai báo tạm trú theo tên xã mới để thuận tiện khi làm các giấy tờ khác.
Năm xã mới trên đất Thạch Thất cũ
Bảng ghi hướng chung theo tên gọi; các xã cũ có thể bị chia, cần tra cụ thể theo thôn.
| Xã mới (từ 7/2025) | Ghi chú | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xã Thạch Thất | Giữ tên huyện cũ | Không phải cả huyện cũ |
| Xã Tây Phương | Gợi tên chùa Tây Phương | Tra theo thôn |
| Xã Hòa Lạc | Tên vùng khu công nghệ cao | Tra theo thôn |
| Xã Hạ Bằng | Trùng tên một xã cũ của huyện | Tra theo thôn |
| Xã Yên Xuân | Tên mới ở vùng phía tây nam | Tra theo thôn |
Với vùng làng nghề phía đông, vùng Hòa Lạc và vùng ba xã gốc Lương Sơn, nên tra bảng đối chiếu chính thức. Một số vùng giáp Quốc Oai, Sơn Tây, Ba Vì cũ có thể được sắp xếp vào xã mới bên cạnh.
Giấy tờ cũ ghi "huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây", "huyện Thạch Thất, Hà Nội" hoặc "huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình" đều còn giá trị; khi giao dịch mới ghi thôn – xã mới – thành phố Hà Nội.
Đến Thạch Thất: đi lại và gợi ý
Từ trung tâm Hà Nội, đi theo Đại lộ Thăng Long đến Hòa Lạc, rồi rẽ về các làng nghề hoặc chùa Tây Phương. Cũng có thể đi quốc lộ 32 đến Sơn Tây rồi xuống. Có các tuyến xe buýt nối nội thành với Hòa Lạc, Sơn Tây; nên tra lộ trình trước khi đi.
Một ngày ở Thạch Thất có thể kết hợp chùa Tây Phương buổi sáng, làng mộc Chàng Sơn buổi trưa, chiều ghé Hòa Lạc hoặc đi tiếp lên Sơn Tây, Đường Lâm. Mùa xuân và mùa thu là thời điểm dễ chịu nhất.
Đường trong làng nghề hẹp, nhiều xe tải; đi xe máy cần cẩn thận. Ở vùng đồi Hòa Lạc, nắng gắt mùa hè, gió mạnh mùa đông, nên chuẩn bị mũ, áo khoác.
Nếu đi bằng ô tô, nên tìm chỗ đỗ trước khi vào các làng nghề, vì đường làng hẹp, xe tải ra vào liên tục, khó quay đầu. Ở chùa Tây Phương có bãi gửi xe dưới chân núi. Vùng Hòa Lạc có nhiều quán ăn phục vụ sinh viên, giá dễ chịu, là chỗ nghỉ chân hợp lý giữa hai điểm tham quan.
Vùng ba xã gốc Lương Sơn
Ba xã Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung về Thạch Thất năm 2008 nằm ở vùng đồi núi phía tây nam, giáp đất Hòa Bình cũ. Đồng bào Mường và người Kinh cùng sinh sống, nhiều nơi còn nhà sàn, nương đồi, vườn cây ăn quả. Cảnh quan vùng này gần với Hòa Bình hơn là với đồng bằng Thạch Thất.
Người dân trồng cây ăn quả, chè, keo, chăn nuôi gà đồi, bò. Một số khu nghỉ dưỡng, trang trại, khu du lịch sinh thái được mở ở đây, thu hút khách cuối tuần từ nội thành. Đường vào nhiều thôn còn hẹp, dốc, mùa mưa trơn.
Khi đến vùng đồng bào Mường, nên tôn trọng phong tục, hỏi trước khi chụp ảnh người, không vào nhà khi chưa được mời. Người mua đất làm nhà vườn ở đây cần kiểm tra kỹ loại đất, vì nhiều đất là đất lâm nghiệp hoặc nằm trong quy hoạch rừng, không phải nơi nào cũng được xây nhà ở.
Câu hỏi thường gặp
Huyện Thạch Thất cũ nay thuộc xã nào?
Từ 1/7/2025, địa bàn huyện Thạch Thất cũ được sắp xếp thành năm xã mới của Hà Nội là xã Thạch Thất, Hạ Bằng, Tây Phương, Hòa Lạc và Yên Xuân. Thôn cụ thể thuộc xã nào cần tra bảng đối chiếu chính thức.
Chùa Tây Phương nổi tiếng vì sao?
Chùa Tây Phương nổi tiếng với kiến trúc gỗ cổ và các pho tượng gỗ, nhất là bộ tượng mười tám vị La Hán, mỗi tượng một dáng, được coi là thành tựu tiêu biểu của điêu khắc gỗ dân gian. Chùa là di tích quốc gia đặc biệt.
Ba xã nào của Hòa Bình về Thạch Thất năm 2008?
Tháng 8/2008, ba xã Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung của huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình được chuyển về huyện Thạch Thất của Hà Nội. Giấy tờ trước đó của người dân ba xã này ghi tỉnh Hòa Bình.
Thạch Thất có những làng nghề nào?
Thạch Thất cũ nổi tiếng với làng mộc Chàng Sơn, Hữu Bằng, Canh Nậu và làng cơ khí Phùng Xá. Sản phẩm gồm đồ gỗ nội thất, đồ thờ, chạm khắc, khung sắt, cửa sắt, cung cấp cho nhiều tỉnh.
Khu công nghệ cao Hòa Lạc thuộc đâu?
Khu công nghệ cao Hòa Lạc nằm chủ yếu trên đất huyện Thạch Thất cũ. Từ 7/2025, vùng này thuộc xã Hòa Lạc và các xã mới lân cận của Hà Nội. Bên cạnh có cơ sở của Đại học Quốc gia Hà Nội.
Thạch Thất từng thuộc Hà Nội trước năm 2008 không?
Có. Cuối năm 1978, Thạch Thất được chuyển về Hà Nội cùng một số huyện phía tây, đến năm 1991 trở về Hà Tây. Từ tháng 8/2008, Thạch Thất về hẳn Hà Nội cùng toàn tỉnh Hà Tây.